- ضرورت رعایت تقوا حتى نسبتِ به دشمنان‏(هاشمی رفسنجانی و دیگران، ۱۳۸۵،ج۴: ۱۶۷ -۱۶۵)
پیامبر اکرم (ص)می فرمایند:
«کسی که با مومنان،همکاری و تعاون کند،خداوند متعال هفتاد وسه ناراحتی را از او رفع می کند،که یکی از آن ها در دنیاست و بقیه در اندوه بزرگ (روز قیامت)او است؛زمانی که همه مردم به خودشان مشغول هستند.»
۴.۲.۱.۳احکام الحسبه(امر به معروف ونهی از منکر، نظارت اجتماعی)
«احکام الحسبه» یعنی مجموعه مقررات و دستوراتی که به منظور کنترل و نظارت اجتماعی در جهت حفظ سلامت و امنیت جامعه به کار گرفته می شود.«نظارت اجتماعی»اصطلاحی است که در فارسی مترادف با اصل امر به معروف و نهی از منکر به کار می رود و اصطلاح عربی آن که سابقه طولانی در حکومت های جهان اسلام داشتع است«احکام البسه»^[۵۳] نامیده می شود.(زاهدی اصل،۱۳۷۱ :۱۶۰)
امر به معروف و نهی از منکر یکی از اصول عملی اسلام است که در قرآن مجید با صراحت و تاکید آمده است و بعد در سیره نبوی و آثار ائمه طاهرین درباره آن بسیار سخن گفته شده است .
خداوند متعال در آیه ۱۰۴ سوره آل عمران می فرماید:
«وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُون‏»
« و باید از میان شما گروهی باشند که[مردم را] به خوبی ها دعوت کنند،و به کارهای پسندیده وادارند،و از کار های ناپسند باز دارند؛و اینان خود ظفرمندند.»
از آیه فوق برخی از نکات زیر دریافت می گردد:
- تداوم بخشیدن به اصلاح جامعه و بسنده نکردن به تبلیغات موسمى و موقت، توصیه خداوند به اصلاحگران‏
- به کارگیرى فعل مضارع در آیه شریفه بر استمرار محتواى آن دلالت دارد( یَدْعُونَ … یَأْمُرُونَ … یَنْهَوْن‏)
- امر به معروف و نهى از منکر، برجسته‏ترین مصداق دعوت به نیکى‏ها است‏
- امر به معروف و نهى از منکر، وحدت‏آفرین و مانع تفرقه و اختلاف‏
- لزوم توأم ساختن مبارزه با فساد با ترویج خوبى‏ها
- تقدیم فعل «یَدْعُونَ» و تفاوت آن با «یَأْمُرُونَ» بیانگر تقدم دعوت بر أمر است‏. ترویج خوبى‏ها، مهم‏تر از تعطیل منکرات و زمینه ساز آن است.
- جامعه محروم از اتحاد، فاقد زمینه براى ترویج خوبى‏ها و پیشگیرى از رفتارهاى ناهنجار
- اصلاح خویش با ارتباط عمیق با خداوند، زمینه ساز آمادگى براى اصلاح دیگران‏
- «معروف»؛ یعنى، شناخته شده و منکر؛ یعنى، ناشناخته. ترسیم خوبى‏ها با عنوان «معروف» و توصیف بدى‏ها به «ناشناخته»، گویاى آن است که براى شناخت خوب و بد باید میزان شناخته بودن آن را نزد مردم سنجید، به گونه‏اى که اگر نزد مردم غیر متعارف باشد، منکر به شمار آید. مخاطب آیه به قرینه آیه قبل^[۵۴]، کسانى‏اند که به «بِحَبْلِ اللَّهِ» تمسک کرده و خدا پرست اند؛ بنابراین، «خوب» چیزى است که نزد خدا پرستان متعارف باشد و «بد» چیزى است که براى آنان نامأنوس باشد. (هاشمی رفسنجانی ودیگران ، ۱۳۸۵،ج۲: ۵۸۰ -۵۷۷)

همچنین خداوند متعال در آیه ۷۱ سوره توبه می فرماید:
«وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقیمُونَ الصَّلاهَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ یُطیعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزیزٌ حَکیم‏»
«و مردان و زنان با ایمان، دوستان یکدیگرند، که به کارهاى پسندیده وا مى‏دارند، و از کارهاى ناپسند باز مى‏دارند، و نماز را بر پا مى‏کنند و زکات مى‏دهند، و از خدا و پیامبرش فرمان مى‏برند. آنانند که خدا به زودى مشمول رحمتشان قرار خواهد داد، که خدا توانا و حکیم است‏»
شهید مطهری در کتاب ده گفتار در توضیح این آیه بیان می دارد که:
«در این آیه کریمه قسمتهایی به طور علت و معلول و سبب و مسبب،مترتب بر یکدیگر ذکر شده است:لازمه ایمان حقیقی و واقعی-نه ایمان تقلیدی و تلقینی –رابطه و داد و علاقه به سر نوشت یکدیگر است و لازمه این محبت و علاقه،امر به معروف و نهی از منکر است.لازمه امر به معروف و نهی از منکر،قیام بندگان است به وظیفه عبادت و خضوع نسبت به پروردگار(یعنی نماز) و قیام به وظیفه کمک و دستگیری از فقرا(یعنی زکات)و بالاخره لازمه امر به معروف و نهی از منکر اطاعت خدا و رسول و زنده شدن همه دستور های دینی است.لازمه همه اینها این است که رحمتهای بی پایان خداوند قادر غالب که کارهای خود را بر سنت حکیمانه اجرا می کند شامل حال گردد.»(مطهری،۱۳۸۲ :۸۳ )
برای آنکه امر به معروف ونهی از منکر در جامعه فراگیر گردد و اعضای جامعه مشکل جامعه را مشکل خود بدانند بیش از امر کردن باید خوبی ها رادر جامعه گسترش داد .وجود حسن نیت و اخلاص در این کار . این کار به صورت عمل جمعی در آید نه فردی .شهید مطهری در کتاب ده گفتار بیان می دارد
«از عمل فردی کاری ساخته نیست،از فکر فردی کاری ساخته نیست همکاری و همفکری و مشارکت لازم است.در تفسیر المیزان در ذیل آیه کریمیه قرآن : یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا ^[۵۵]بحثی دارد راجع به اینکه دستور اسلام این است که تفکر،تفکر اجتماعی باشد.»(همان:۹۴)
دخالت دادن منطق و تدبیر در مبارزه با منکرات ونه فقط موعظه و نصیحت کردن
امر به معروف و نهی از منکر در اسلام از نظر اجرایی شرایطی دارد.اولین شرطش حسن نیت و اخلاص است.ما فقط در مورد منکراتی که علنی است و به آنها تجاهر می شود حق تعرض داریم ؛دیگر حق تجسس و مداخله در اموری که مربوط به زندگی خصوصی مردم است نداریم.
۴.۲.۲نظم اجتماعی^[۵۶]:
وجود نظم در روابط اجتماعی بین افراد جامعه سبب گسترش اعتماد در سطح خرد به عنوان نگرش شخصی،و در سطح کلان به عنوان دارایی نظام اجتماعی می گردد.مصادیق نظم در روابط اجتماعی عبارت هستند از:
۱-وظیفه شناسی
۲-قانون گرایی:در قرآن کریم انسان ها در اصل انسانیت و آفرینش برابر هستند و همه انسانها نیز در برابر قوانین الهی برابر هستند. خداوند متعال در آیه ۶۵ سوره نساء می فرماید:
«فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّى یُحَکِّمُوکَ فیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فی‏ أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلیماً»
«ولى چنین نیست، به پروردگارت قَسَم که ایمان نمى‏آورند، مگر آنکه تو را در مورد آنچه میان آنان مایه اختلاف است داور گردانند؛ سپس از حکمى که کرده‏اى در دلهایشان احساس ناراحتى [و تردید] نکنند، و کاملاً سرِ تسلیم فرود آورند.»
قبول یک مکتب و فرمانهای آن در مواردی که به سود انسان تمام می شود دلیل بر ایمان به آن مکتب نیست بلکه آنجا که ظاهرا به زیان انسان است اما در واقع مطابق با حق و عدالت است اگر پذیرفته شود،نشانه های ایمان است.(مکارم شیرازی ، ،ج۳: ۴۵۵)
۳-مسئولیت پذیری:واژه مسئولیت و ریشه های آن از سلسله واژه هایی است که به طور مکرر در جای جای قرآن کریم مورد تصریح قرار گرفته است^[۵۷].با نگاهی به این گونه آ یات که برخی از آنها با تاکید بسیار،پرسشگری خداوند از برخی انسان ها یا تمام انسان ها را مورد تصریح قرار داده به خوبی می توان استفاده نمود که مقصود از سوال و مسئولیت ،پرسش گری در برابر وظیفه و تکلیف یا به تعبیر دیگر مواخذه است.(ایزد پور،۱۳۸۶: ۲۲)به طور مثال خداوند در آیه ۳۶ سوره اسرا می فرماید:
«وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلا»
«و چیزى را که بدان علم ندارى دنبال مکن، زیرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد.»
امام صادق (ع) از پیامبر اکرم (ص) نقل کرده که ایشان فرمود:
«مردم عیال خداوند به شمار می آیند از این رو دوست داشتنی ترین مردم نزد پروردگار کسی است که به عیال پروردگار خدمت رسانی داشته و خانواده وی را شاد نماید.»^[۵۸](ایزدپور،۱۳۸۶: ۷۴)
راه کارهای اسلام برای تامین نظم اجتماعی عبارتند از:
۱-دعوت به توحید:اسلام برای تامین سعادت دنیا وآخرت بشر ،اصلاحات خود را از دعوت به «توحید»شروع کرده تا تمامی افراد بشر یک خدا را بپرستند و آنگاه قوانین خود را بر همین اساس تشریع نمود و تنها به تعدیل خواست ها و اعمال اکتفا نکرد،بلکه آن را با قوانین عبادی تکمیل نمود و نیز معارفه حقه و اخلاق فاضله را بر آن اضافه کرد.آنگاه ضمانت اجرا در درجه اول ،به عهده حکومت اسلامی و در درجه دوم ،به عهده جامعه نهاد تا تمامی افراد جامعه با تربیت صالح علمی و عملی و با داشتن حق امر به معروف و نهی از منکر در کار حکومت نظارت کنند.(یوسف زاده،۱۳۸۵: ۵۵)
۲-توصیه به آیین های جمعی:توصیه به انجام برخی از عبادت ها به صورت جمعی همچون نمازهای یومیه و نماز جمعه به صورت جماعت و حج واجب که سالی یکبار در زمان مشخص انجام می شود زمینه تفاهم، عشق و محبت میان مسلمانان ایجاد می کند . انجام عبادت به صورت دسته جمعی ،احساس وحدت و برادری میان مسلمانان ایجاد می نماید،و هرقدر گستره این جماعت بیشتر شود،این احساس عمیق تر می گردد.(یوسف زاده،۱۳۸۵ :۵۶)
۳-حاکمیت نهاد دین بر سایر نهادها:در جامعه اسلامی،همه نهادها در خدمت دین قرار می گیرند،بر خلاف جامعه شناسان غربی که دین را نهادی در کنار سایر نهادهای اجتماعی قلمداد می کنند .از نظر اسلامی،دین برنامه صحیح و مطلوب زندگی آدمی است که جمیع ابعاد و وجوه حیات فرد و جامعه را فرا می گیرد و علاوه بر اعتقادات ، اخلاق و عبادات،به معنای اخص شامل انواع و اقسام حقوق ،از جمله حقوق سیاسی،حقوق قضایی،حقوق جزایی،حقوق بین الملل،حقوق اقتصادی و حقوق مدنی(نظیر حقوق خانواده ) می شود و بنابراین،همه نهادهای اجتماعی را درخود می گنجاند.(همان: ۵۷ -۵۶)
۴-مشارکت در کارهای جمعی:در بخش گذشته توضیح داده شد.
۵-مسئولیت متقابل فرد و جامعه:از مهم ترین حوزه های مسئولیت انسان،مسئولیت وی در قبال تمام اقشار جامعه است.یکی از بالاترین قوانین اسلام درباره احساس مسئولیت در قبال جامعه به مسئولیت مسلمانان در مورد رعایت قانون مواسات باز می گردد؛بدین معنا که تمام افراد جامعه،بایستی خود را نیکخواه یکدیگر دانسته،نگاهی دلسوزانه به هم داشته باشند.(ایزد پور،۱۳۸۶: ۸۱)
۶-توجه به رفتارهای اجتماعی در سطح خرد و کلان:اسلام آیین زندگی است و بنابراین ،برای همه عرصه های اجتماعی بشر برنامه دارد؛از روابط میان دو نفر گرفته تا نهادهای کوچکی همچون خانواده تا سطوح کلان تر . امام سجاد(ع) در رساله حقوق خویش ۵۱ حق را برمی شمارد این حقوق دو جانبه است .عمل به حقوق و وظایف در همه سطوح فردی و اجتماعی،چه از طرف فرد و چه از طرف جامعه ،بستر ساز نظم اجتماعی است.
۷-مبادله:بحث از «مبادله»به عنوان قوام زندگی اجتماعی در تفسیر المیزان،مکرر بیان شده است.نقش مبادله چنان است که بدون آن ،جامعه حتی برای لحظه ای دوام نمی آورد.(مقصود از مبادله از نظر علامه مبادله مال و عمل است.(یوسف زاده،۱۳۸۵ :۵۸)
۸-وضع قوانین کیفری(تشویق و تنبیه):اسلام ابتدا برای ریشه کن کردن جرایم به نشر تعلیمات اخلاقی همت می گمارد. سپس وضع قوانین مدنی حاکم بر روابط انسان ها و گسترش نظارت عمومی همت می گمارد .در پایان نیز به وضع قوانین کیفری اقدام کرده است.
۴.۲.۳عدالت:

الگوریتم زمان­بندی در دوسطح^[۶۷]
این الگوریتم در دو سطح درجهت فروسو طراحی شده است. ایده­ سطح بالاتر این الگوریتم بر اساس نظریه کنترل خطی زمان گسسته بوده و در سطح پایینی از دو الگوریتم زمان­بندی یکی برای انتخاب کاربران بلادرنگ و دیگری برای کاربران غیربلادرنگ استفاده شده است. در این الگوریتم، زمان به عنوان یک دنباله­ی بی ­پایان از فریم­ها نظر گرفته می­ شود. عملکرد این الگوریتم به­گونه ­ای است که در ابتدای هر فریم، براساس الگوریتم زمان­بندی سطح فریم ^[۶۸]میزان اطلاعاتی که هر منبع اطلاعات باید در مدت زمان فریم جاری یعنی ۱۰ میلی­ثانیه ارسال کند، محاسبه می­ شود. سپس در سطح پایین­تر الگوریتم با توجه به نوع ترافیکی که کاربران دارند از الگوریتم PF یا MT بر اساس نوع ترافیک استفاده می­ شود. دو سطح طراحی شده این الگوریتم در شکل زیر به صورت مصور قابل مشاهده است]۳۱[:

شکل‏۳‑۲ ساختار مصور الگوریتمTLS [31]
سطح بالایی زمان­بندی
الگوریتم FLS که در بالاترین سطح این الگوریتم قرار دارد، با بهره گرفتن از استدلال نظریه­ کنترل خطی زمان گسسته، طراحی شده است. در سیستم در نظر گرفته شده برای این الگوریتم، فرض شده است که کانال بی­سیم بین Nجریان ترافیک فعال تسهیم شده­است. بسته­ها برای ارسال شدن در صف­های تشکیل شده در ایستگاه مبنا مربوط به هر جریان منتظر می­مانند تا سیاست مشخص الگوریتم در ابتدای هر بازه­ی زمانی ارسال اجرا شده و بلوک منابع موجود به کاربران منتخب تخصیص یابد. FLS نیازهای همه صف­ها را در شروع هر فریم با یک ساختار حلقه­ بسته کنترل، ارزیابی می­ کند. نقش الگوریتم زمان­بندی FLS در سطح بالایی الگوریتم برای ارزیابی کل اطلاعاتی که منبع بلادرنگ iام باید در kامین فریم ارسال کند، ، با بهره گرفتن از ساختار کنترل حلقه بسته است. به همین منظور یک ساختار حلقه بسته برای محاسبه­ی این مقدار در ادامه معرفی خواهد شد. برای محاسبات ابتدا پارامترهای مورد نیاز برای
محاسبه­ی به این صورت تعریف می­شوند که، ، بیانگرکل اطلاعاتی است که باید در فریم kام توسط کاربر iام ارسال شود و به عنوان زمان شروع امین فریم برای امین منبع در نظر گرفته می­ شود. بازه­ی نمونه­برداری برابر با است که برابر با طول فریم یعنی است. رابطه­ ۳-۱۹ رفتار منبع اطلاعات صف iام را مدل می­ کند:
(۳-۱۹)
در رابطه­ ۳-۱۹، برابر با طول iامین صف در زمان ، طول iامین صف در زمان ، برابر با میزان اطلاعاتی است که در طول فریم kام باید ارسال گردد و نیز میزان اطلاعات اضافه­شده به صف در طول فریم kام است. در واقع این رابطه­ بیان می­ کند که اختلاف طول صف کاربر مشخص iام در فریم (k+1)ام و فریم kام برابر با اختلاف تعداد بیتی که در طول فریم به صف اضافه شده و مقدار بیتی که کاربر باید در طول فریم ارسال کند، می­باشد. همانطور که پیشتر بیان گردید، در ابتدای فریم kام، FLS کل اطلاعات ارسالی توسط جریان iام در فریم درنظر گرفته شده را محاسبه می­ کند. حال با توجه به آنچه در ابتدای بخش بیان گردید، نیاز به طراحی یک قانون کنترل است. از طریق قانون کنترل می­توان میزان اطلاعاتی که کاربر باید در فریم kام ارسال کند تا حد تاخیر فراهم شود، محاسبه می­ شود. علاوه بر فراهم آوردن حد تاخیر، پایداری ورودی محدود، خروجی محدود^[۶۹] سیستم که به صورت رابطه­ی۳-۱۹ تعریف شده است، نیز باید فراهم گردد. پایداریBIBO به این معنی می­باشد که دامنه­ خروجی سیستم با فرض محدود بودن دامنه­ ورودی از یک حدی بیشتر نمی­ شود. روند محاسبات با در نظر گرفتن قانون کلی کنترل مطابق رابطه­ ۳-۲۰ شروع می­ شود :
(۳-۲۰)
معادله­ ۳-۲۰، به این معنی است که مقدار اطلاعاتی که باید توسط جریان iام در طول فریم kام ارسال شود با فیلتر کردن سیگنال از طریق یک فیلتر خطی تغییرناپذیر با زمان با پاسخ ضربه­ی بدست­آمده است.
فرض استراتژی طراحی برای پیدا کردن تابع مناسب بوده که پایداری BIBO را برای سیستم برقرار کند و تاخیر صف­ها را نیز ضمانت می­ کند. این خاصیت بیان می­ کند که FLS هرگز یک پهنای باند نامحدود را تخصیص نمی­دهد زیرا دامنه­ ورودی سیستم به علت عدم تولید یک نرخ نامحدود بسته، محدود است.
نظریه­ی۱:سیستم BIBO پایدار است و تاخیر صف برای iامین صف کوچکتر از بازه­ی نمونه­برداری خواهد شد، اگر پاسخ حلقه بسته به صورت عبارت ۳-۲۱ است:
(۳-۲۱)
در رابطه­ ۳-۲۱، طول پاسخ ضربه بوده به صورتیکه رابطه­ ۳-۲۲ برقرار است:
(۳-۲۲)
با در نظر گرفتن اینکه هر بازه­ی نمونه­برداری به اندازه­ طول بکشد، حد بالای تاخیر صف به صورت رابطه­
۳-۲۳ است:
(۳-۲۳)
حال می­توان تابع انتقال را طراحی نمود. در حقیقت، رابطه­ ۳-۲۱ برای پاسخ ضربه­ی سیستم هنگامی مورد استفاده قرار می­گیرد که تابع انتقال کنترل کننده به صورت رابطه­ ۳-۲۴ باشد:
(۳-۲۴)
این موضوع خیلی مهم است که ایده­ پیشنهاد شده قادر است که حد تاخیر را در حضور اختلال زودگذر کانال نیز ضمانت کند. منظور از اختلال این است که یک کاربر نتواند کل اطلاعات محاسبه شده­ توسط FLSرا تا پایان فریم جاری، ارسال کند. اگر یک کاهش ناگهانی در کیفیت کانال اتفاق بیفتد ارسال اطلاعات با مشکل مواجه می­ شود. برای حل این مشکل الگوریتم FLS، زمان­بندی آن­ها را در فریم بعدی انجام می­ شود. بنابراین با این کار از انقضای زمان پایان بسته­ها جلوگیری می­ کند.با توجه به مقدار بدست آمده برای با قرار دادن این مقدار در رابطه­
۳-۲۴ و عکس تبدیل Z گرفتن از آن، تعداد بیتی که هر کاربر در فریم kام باید ارسال کند به صورت رابطه­ ۳-۲۵ بدست می ­آید:
(۳-۲۵)
در رابطه­ ۳-۲۵، به نوع ترافیک وابسته است که برای ترافیک­های صدا مقدار ۱۱ و برای ترافیک­های ویدئو مقدار ۹ درنظر گرفته شده است. ضریب در این سیستم برای مدل فیلتر زمان گسسته مورد استفاده قرار گرفته است. مقدار ضریب مشخص می­ کند چطور اطلاعات قرار گرفته در صف روی بازه نمونه­برداری متوالی گسترش یافته است. این مقادیر از رابطه­ ۳-۲۶ محاسبه می­ شود:
(۳-۲۶)
سطح پایین­تر زمان­بندی کننده
برای هر ۱۰بازه­ی زمانی ارسال که تشکیل دهنده یک فریم می­باشند، سطح پایین­تر مطابق با الگوریتم زمان­بندی (PF)^[70] بلوک منابع را به کاربران غیر بلادرنگ و الگوریتم بیشترین گذردهی به کاربران بلادرنگ تخصیص می­دهد. در kامین بازه­ی زمانی ارسال فقط جریان­هایی که هنوز کل اطلاعات محاسبه­شده­­شان توسط الگوریتم FLS، یعنی را در بازه­ی زمانی ارسال قبلی ارسال نکرده ­اند در همان فریم زمان­بندی شده و اطلاعاتشان را ارسال می­ کنند. بنابراین یک منبع اطلاعات که کل اطلاعات محاسبه شده­اش از طریق الگوریتم FLS را ارسال کرده است، فرصت ارسال را تا شروع فریم بعدی از دست خواهد داد. حال در هر بازه­ی زمانی ارسال بین کاربرانی که بین آنها زمان­بندی صورت می­گیرد. ابتدا کاربران دارای ترافیک بلادرنگ انتخاب و از طریق الگوریتم بیشینه گذرده زمان­بندی می­شوند و با توجه به شرایط کانال که در این الگوریتم در هر ۲ بازه­ی زمانی ارسال یک­بار توسط کاربران به ایستگاه مبنا گزارش داده می­ شود و مقدار سیگنال به نویزشان بلوک منبع دریافت می­ کنند. بعد از تخصیص بلوک منابع به کاربران بلادرنگ اگر بلوک منابعی باقی مانده بود به کاربران غیربلادرنگ که از طریق الگوریتم عدالت نسبی
زمان­بندی شده ­اند، تخصیص می­یابد. الگوریتم عدالت نسبی بلوک منابع را در جهت فروسو به کاربر غیربلادرنگی که دارای بهترین مقدار است، تخصیص می­دهد. مقدار مربوط به iامین کاربر در jامین زیرکانال از رابطه­ ۳-۲۷ محاسبه می­ شود.:
(۳-۲۷)
در رابطه­ ۳-۲۷، و به ترتیب بیشترین نرخ اطلاعات قابل دسترس و متوسط نرخ اطلاعات تخمین­زده شده می­باشند. همچنین توجه کنید که مقدار در هر بازه­ی زمانی ارسال با استفاده رابطه­ ۳-۲۸ محاسبه­ می­ شود:
(۳-۲۸)
در رابطه­ ۳-۲۸، نشان­دهنده نرخ اطلاعات بدست آمده توسط کاربر در بازه­ی زمانی ارسال قبلی می­باشد.
الگوریتم M-EDF-PF^[71]
الگوریتم بعدی که با الگوریتم پیشنهادی مقایسه شده و در این قسمت به صورت کامل معرفی خواهد شد، الگوریتمی با نام M-EDF-PF نام دارد. این الگوریتم ساختاری با پیچیدگی کم دارد و به صورت ترکیبی از دو الگوریتم­ نزدیکترین EDF و PF طراحی شده است تا کیفیت سرویس را برای ترافیک­های بلادرنگ نظیر ارسال صدا از طریق اینترنت^[۷۲] و ویدئو در جهت فروسو بالا ببرد]۳۲[.
الگوریتم M-EDF-PFالگوریتمی می­باشد که از ترکیب الگوریتم­های EDF و PF تشکیل شده است. به علت اینکه دو الگوریتم EDF و PF در بخش­های ۳-۳-۱ و ۳-۳-۲ بیان شدند، در این بخش بیان نمی­شوند. الگوریتم
M-EDF-PF هر دو ویژگی آگاه از شرایط کانال و هم آگاه از کیفیت سرویس را دارا است. همچنین هر دوی ویژگی عدالت با توجه به وجود الگوریتم PF و ضمانت حد تاخیر با توجه به وجود الگوریتم EDF را دارا بوده و یک تعادل خوب بین گذردهی، عدالت و کیفیت سرویس را برقرار می­سازد. به منظور این­که الگوریتم انعطاف­پذیر باشد تا ویژگی­های جریان­های مختلف را درنظر بگیرد، پارامترهای قابل تنظیم برای این الگوریتم معرفی شده است. الگوریتم M-EDF-PF برای زمان­بندی ترافیک­های بلادرنگ نظیر ویدئو و ارسال صدا از طریق اینترنت مناسب است. در این الگوریتم ابتدا رابطه­ای به صورت رابطه­ ۳-۳۱ تعریف می­ شود که از طریق آن بتواند با تغییر دادن پارامترهای موجود در رابطه متناسب با ترافیک­های مختلف آن­ها را مورد استفاده قرار داد :
(۳-۳۱)
همچنین در هر بازه­ی زمان­بندی این الگوریتم کاربران را براساس معیار به صورت رابطه­ ۳-۳۲ گزینش می­ کند:
(۳-۳۲)
در رابطه­ ۳۲-۳ مقدار از رابطه­ ۳-۳۰ محاسبه شده است. همچنین در رابطه­ ۳-۳۱ ، و پارامترهای قابل تنظیم هستند که با تنظیم آن­ها می­توان ترافیک­های مورد نظر را با توجه به حساسیت­شان به تاخیر تولید نمود، . یک تابع کاو افزایشی بوده و شیب نمودارش با تغییر پارامترهای قابل تنظیم تغییر می­ کند. مطابق با ویژگی­های ترافیک­های متفاوت، پارامترهای قابل تنظیم متفاوت می ­تواند قرار گیرد تا مقادیر معیار با زمان­بندی تخصیص یابد. همانطور برای ترافیک­های بااولویت بالاتر ، معیاری که مقدارش بالاتر است می ­تواند با قرار دادن پارامترهای قابل تنظیم بدست آید.
در این الگوریتم در هر بازه­ی زمانی ارسال کاربری که دارای بیشترین مقدار معیار است، انتخاب شده و بلوک منبع دریافت می­ کند و نقطه­ی ضعفی که برای این الگوریتم می­توان برشمارد، همین است که در هر بازه­ی زمانی ارسال فقط به یک کاربر بلوک منبع داده می­ شود و درواقع پهنای باند هدر می­رود.
الگوریتم FBAQ
سومین الگوریتمی که بیان خواهد شد یک الگوریتم عادلانه بر اساس استفاده از پارامترهای کیفیت سرویس برای شبکه ­های LTE است که به اختصار نام آن FBAQنامیده می­ شود. در این الگوریتم یک معیار برای کاربران بلادرنگ به نام،AMLWDF^[73] مورد استفاده قرار گرفته است که عوامل تاخیر، نرخ آنی ارسال، متوسط نرخ ارسال، محدودیت­های تاخیر، اولویت نشان­هنده­ی کلاس کیفیت سرویس^[۷۴] و عدالت را همزمان در نظر می­گیرد. برای بیان این الگوریتم مقدماتی لازم است که ابتدا این مقدمات و سپس اصل الگوریتم بیان می­ شود]۳۳[.
AMLWDF
CQI یک استاندارد اندازه ­گیری کیفیت کانال شبکه ­های ارتباطی بی­سیم می­باشد. CQI بالاتر نشان­دهنده کیفیت کانال بهتر می­باشد و CQI پایین­تر نشان­دهنده شرایط نامناسب کانال است. کاربران دارای کیفیت کانال بهتر قادر می­باشند که از تکنیک­های مدولاسیون سطح بالاتر نظیر QAM برای ارسال اطلاعات­شان استفاده کند. برعکس، کاربران دارای شرایط نامناسب کانال از تکنیک مدولاسیون پایین­تر نظیر QPSK برای ارسال اطلاعات­شان استفاده می­ کنند. استاندارد ۳GPP سرویس­های LTE را به دو دسته­ی ضمانت­کننده­ نرخ بیت^[۷۵] و عدم ضمانت­ نرخ بیت^[۷۶]با شناسایی­کننده­ کیفیت سرویس متفاوت مطابق با جدول ۳-۲ تقسیم ­بندی می­ کند:
جدول‏۳‑۲انواع سرویس در شبکه ­های LTE

۳-۳

تجربه فروشنده و/ یا شرکای پیاده­سازی

۲-۴

دانش بخش

۳-۵

روش­های استفاده شده در پیاده­سازی

۳-۶

هزینه­ پیاده­سازی

۳-۲-۴- تجزیه وتحلیل فرایند:
ابزارهای تجزیه­وتحلیل فرایند کسب­وکار^[۳۷]، ابزارهایی هستند که به­منظور مستند­سازی شیوه ­های کار یک سازمان و یا ارائه­ شرایط و نیازمندی­های کسب­وکار، به­منظور بهبود فرایند، طراحی مجدد، و یا اتوماسیون به­کار می­رود. این ابزار توسط تحلیل­گران کسب­وکار و مدیران، یک محیط مشترک برای مدل­سازی، طراحی و شبیه­سازی فرآیندهای کسب­وکار ایجاد می­ کند. به دلیل پیچیدگی فرآیندها، به ویژه فرآیندهای استراتژیک موجود در سازمان و حفظ و استفاده مجدد از مدل­ها برای بهبود مستمر فرآیندها، در کنار عناصر اطلاعات مربوط به آن، یک ابزار اختصاصی تجزیه­وتحلیل فرایند کسب­وکار ضروری است.

ابزارهای تجزیه­وتحلیل، انعطاف­پذیری بیشتری برای کاربران کسب­وکار ارائه می­ دهند. علاوه براین، پردازش اطلاعات از طریق نمادها در نشان­گذاری مدل­سازی، طبقه ­بندی اطلاعات اعم از منابع انسانی و منابع فیزیکی، اختیارات قانونی و مسائل و خطراتی که به وظایف فردی و فرآیندها مرتبط می­باشند را به تصویر می­کشد. ارائه­ گزارش در ابزار تجزیه­و تحلیل اجازه می­دهد که جنبه­ های مختلف از اطلاعات بازیابی شود و در قالب وب، به صورت الکترونیکی منتشر شود. در این صورت، اطلاعات از طریق انواع رسانه ­ها در میان مدیران، کارکنان و ذی­نفعان داخلی و خارجی مرتبط به اشتراک گذاشته می­ شود]۳۸،۳۹[.
هنگام تجزیه­وتحلیل یک فرایند کسب­وکار، باید توجه داشت که حتی یک فرایند خوب نیز می ­تواند بهتر شود. تجربه نشان می­دهد که در هر فرایند کسب­وکار، مهم نیست که چه میزان بهبود صورت گرفته است؛ بلکه، مهم آن است که خطا و اشتباهی درآن وجود نداشته باشد. چرا که روزانه اشتباهات، حوادث و مراحل غیرضروری وجود دارد که یک فرایند کسب­وکار را تحت تأثیر قرار دهد. تجزیه­وتحلیل، ریشه­ اصلی توسعه و بهبود فرآیندهای سازمان است که به تحلیل­گران برای شناسایی و درک علت ریشه­ مشکلات و مسائلی که روند عملکرد فرایند را کند می­سازد کمک می­ کند.دو نمونه مهم از روش­های تجزیه­وتحلیل، نمودار علت- معلول و نمودار چرا- چرا (نمودار درختی) است ]۱۴[.
۳-۲-۴-۱- بهینه­سازی:
بهینه­سازی فرایند، عملی است که باعث ایجاد تغییرات و تنظیماتی در یک فرایند، به منظور بهبود بهره­وری و اثربخشی آن فرایند می­ شود] ۴۵[.
۳-۲-۴-۲ مزایای مشهود بهینه­سازی فرآیندها عبارتند از ]۴۹[:
افزایش بهره­وری
کاهش هزینه­ های عملیاتی
کاهش منابع انسان و زمان
کاهش تعداد کارکنان
کاهش هزینه­ های سربار
۳-۲-۴-۳- مزایای نامشهود بهینه­سازی فرآیندها عبارتند از ]۴۹[:
کاهش زمان انجام کار
کاهش خطاها
افزایش قابلیت اطمینان
بهبود تخصیص امکانات
بهبود کنترل منابع
بهبود برنامه­ ریزی سازمانی
افزایش انعطاف­پذیری سازمانی
گسترش به­موقع اطلاعات
افزایش کیفیت اطلاعات
افزایش رضایت کارکنان
بهبود تصمیم ­گیری و تصمیم­سازی در سازمان
افزایش رضایت مشتری
بهبود تصویر سازمان در بازار
۳-۲-۴-۴- تکنیک­های تجزیه­وتحلیل فرایند کسب­وکار:
تصمیم ­گیری در مورد دامنه­ یک فرایند و نقاط ادغام آن (ورودی­ ها و خروجی­ها در حوزه­ کسب­وکار و فن­آوری اطلاعات)،
مدل­سازی جریان فرآیندها به کمک شناسایی کلیه­ فعالیت­های درون آن و چگونگی همکاری آن­ها،
تجزیه­وتحلیل و تعیین ظرفیت فعالیت­ها و شناسایی گلوگاه­ها در فرایند، به عنوان یک کلیت،
ارائه­ مراحل بازسازی هر فرایند برای از بین بردن تک تک تنگناها،
تجزیه­وتحلیل و بهینه­سازی استفاده از منابع در هر فعالیت و در سراسر فرایند­ها، به عنوان یک کلیت.
با توجه به تکنیک­های عنوان شده مشخص می­ شود که در BPA، میل به بهبود فرایند با درک تک­تک فعالیت­ها و چگونگی ارتباط یک فعالیت با فعالیت دیگر امکان­ پذیر است ]۵۰،۵۱[. از جمله شاخص­ های مهم در تجزیه­وتحلیل فرآیندها، می­توان به عملکرد داده ­ها، تجزیه­وتحلیل روند، بهینه­سازی فرایند، تجزیه­وتحلیل What-if، قابلیت ارزیابی فرایند، پشتیبانی از نتیجه گیری، پشتیبانی از تست مدل- زمان، پشتیبانی از انواع داده ­های گذشته موجود برای تجزیه­وتحلیل (لاگ­های اجرایی، KPIهای محاسبه شده، داده ­های برنامه، وضعیت زیرساخت IT) اشاره کرد (جدول ۳-۴).
جدول ۳-۴- شاخص­ های تجزیه­وتحلیل فرایند کسب­وکار

شکل تابع توزیع و روابط تولید، محدودیتی برای آن ایجاد نمی‌کند.

تخمین در تغییر ورودی‌ها و خروجی‌های واحدهایی که زیر مرز کارا قرار دارند برای تصویر نمودن آن واحد خاص روی مرز کارا.
امکان بکارگیری ورودی‌ها و خروجی‌های مختلف با مقیاس‌های مختلف اندازه گیری.
۲-۲-۷-۳) محدودیت‌های مدل تحلیل پوششی داده‌ها:
در کنار مزایای متعدد روش تحلیل پوششی داده‌ها، این روش دارای معایبی نیز می‌باشد که عبارتند از:
تحلیل پوششی داده‌ها به‌عنوان یک تکنیک بهینه‌سازی، امکان پیشگیری خطا در اندازه‌گیری و سایر خطاها را ندارد.
این تکنیک برای اندازه‌گیری کارایی نسبی به‌کار می‌رود و کارایی مطلق را نمی‌سنجد.
تفاوت بین اهمیت ورودی‌ها و خروجی‌ها موجب انحراف در نتایج می‌گردد. که البته با محدود سازی اوزان این متغیرها، این مشکل تا حدودی قابل رفع می‌باشد.
از آنجاکه این مدل تکنیکی ناپارامتریک است انجام آزمون‌های آماری برای آن مشکل می‌باشد.
تعداد مدل‌های مورد نیاز و حل آن به تعداد واحدهای تحت بررسی بستگی دارد که این امر حجم محاسبات را تا حدودی افزایش می‌دهد.
اضافه نمودن یک واحد جدید به مجموعه واحد‌های قبلی بررسی شده موجب تغییر در امتیاز کارایی تمام واحدها می‌گردد.
تغییر در نوع و تعداد ورودی‌ها ممکن است نتایج ارزیابی را تغییر دهد. (پورکاظمی،۱۳۸۶:۵۷)
۳-۲-۷-۳) طبقه بندی مدلهای تحلیل پوششی داده ها:
مدل DEA را می توان به صورت زیر طبقه بندی نمود:
ـ مدل^[۲۷] CCR:
بیان نموداری مدلCCR
مدلCCR (بازدهی ثابت نسبت به مقیاس) را چارنز، کوپر و رودسدر سال ۱۹۷۸ را بر فرض بازده ثابت نسبت به مقیاس ارائه کردند. در نمودار در حالت یک داده و ستانده مرز تولید مدل فوق را نشان می‌دهد.
نمودار (۳-۳): نمودار مرز تولید مدل CCR
بیان تحلیلی مدل CCR
با دادن داده‌ها، کارایی هر  را یکبار اندازه گیری می‌کنیم و نیاز داریم به n بهینه سازی، برای یک  که ارزیابی شود. در هر ارزیابی محدوده‌ای  بالای  می‌باشد. مسئله برنامه‌ریزی خطی با در نظر گرفتن مقادیر برای ورودی‌های (وزن) (  ) (  )و خروجی‌ها (وزن) (  ) (  )

محدودیت‌ها به این معنی هستند که نسبت خروجی‌های مجازی به ورودی‌های مجازی نباید از ۱ تجاوز کند برای هر  هدف بدست آوردن وزن (  ) و (  ) است که نسبت  و  ارزیابی شده را بیشینه کند. با مجازی کردن محدودیت‌ها ارزش هدف بهینه  حداکثر ۱ است. (Cooper:2007:23)
ـ مدل^[۲۸]BCC:
مدل BCCدر سال ۱۹۸۴ توسط بنکر، چارنز و کوپر، بر فرض بازده متغیر نسبت به مقیاس ارائه گردید. مجموعه امکانات تولید این مدل به‌صورت زیر است:

نمودار (۴-۳): نمودار مرز تولید مدل BCC
۸-۳) مدل رتبه‌بندی کامل (مدل اندرسون- پیترسون) ^[۲۹]:
مدل‌های پایه‌ای تحلیل پوششی داده‌ها به‌دلیل عدم ایجاد رتبه‌بندی کامل بین واحدهای کارا امکان مقایسه‌ای واحدهای کارا با یکدیگر را به‌راحتی فراهم نمی‌آورد. نیاز به رتبه‌بندی بین واحدهای کارا و حفظ میزان عدم کارایی واحدهای ناکارا نیازی اجتناب‌ناپذیر است.
تلاش‌های تحقیقاتی اندرسون و پیترسون در سال ۱۹۹۳ را می‌توان از نخستین رهیافت‌های قابل قبول در این زمینه دانست. در ارزیابی این روش واحد تحت بررسی از ارزیابی حذف می‌شود. مدل‌های پایه‌ای برای ارزیابی هر واحد تصمیم گیرنده از خود واحد تصمیم گیرنده برای ایجاد واحد نشانه بهره می‌گیرند، از این رو چون واحدهای ناکارا در شکل‌گیری مرز کارایی تاثیرگذار نیستند، لذا حذف آنها از ارزیابی تأثیری بر مرز کارایی نخواهد داشت و لذا کارایی تکنیکی آنها حتی در مدل رتبه‌بندی کامل با نگرش اندرسون و پیترسون تغییری نخواهد یافت ولی واحدهای کارا که مرز کارایی را شکل می‌دهند، حذفشان سبب تغییر شکل مرز کارایی خواهد شد. میزان تغییر به‌وجود آمده از حذف یک واحد کارا بر مرز کارایی در این روش در واقع ملاکی برای رتبه‌بندی واحدهای کارا در بین خودشان محسوب می‌گردد. عدد کارایی اختصاص یافته به واحدهای کارا در مدل رتبه‌بندی کامل بیشتر یا مساوی یک است. در ماهیت نهاده‌ای مقدار باقیمانده از تفاضل عدد کارایی حاصل از اجرای این مدل از واحد، میزان افزایش در نهاده‌ها را نشان می‌دهد که با افزایش مصرف آن در نهاده‌ها، واحد تصمیم گیرنده همچنان کارا باقی می‌ماند. از این رو در این مدل هر واحد تصمیم گیرنده‌ای که عدد کارایی بیشتر را کسب کند در میان واحدهای کارا از عملکرد بالاتری برخوردار است.
مدل ریاضی رتبه‌بندی کامل با بهره گرفتن از مدل CCRبا حذف واحد تصمیم گیرنده تحت بررسی از ارزیابی به‌صورت زیر می‌باشد.

۹-۳) رتبه بندی واحدهای کارا:
در ارزیابی که به‌وسیله مدل‌های استاندارد تحلیل پوششی داده‌ها انجام می‌شود در صورتی‌که تعداد نهاده‌ها و ستانده‌ها در مقایسه با تعداد واحدهای تصمیم گیرنده زیاد باشند نتا
یج حاصل، اطلاعات مفیدی در اختیار قرار نمی‌دهند و اغلب واحدها به‌عنوان ۱۰۰ درصد کارا معرفی می‌شوند. به‌این دلیل در مدل‌های تحلیل پوششی داده‌ها توصیه شده است که تعداد واحدهای تصمیم گیرنده‌ای که مورد ارزیابی قرار می‌گیرند در مقایسه با تعداد عوامل نهاده و ستانده خیلی بزرگتر باشند یعنی:
)Cooper: 2007: 284(
n: تعداد واحدهای تصمیم‌گیرنده
m: تعداد ورودی‌ها
s: تعداد خروجی‌ها
۱۰-۳) مدلSBM^[30]:
زو^[۳۱] (۲۰۰۱)، تون^[۳۲] (۲۰۰۲)و چن^[۳۳] (۲۰۰۳) اندازه‌گیری غیر شعاعی را توسعه دادند. در ابتدا مدل  داده محور و سپس  را معرفی می‌کنیم.  کارآیی را با سنجش‌گر  به‌وسیله مدل برنامه‌ریزی زیر ارزیابی می‌کند:

نمودار۴-۹- اثر متقابل سایه اندازی در بیوپرایمینگ در رقم بر تعداد کل غلاف در بوته

۴-۳-۲-تعداد غلاف پر در بوته
نتایج حاصل از جدول تجزیه واریانس داده ها (۴-۵) نشان می­دهد که اثرات ساده سایه اندازی، بیوپرایمینگ، رقم و اثرات متقابل دو گانه و سه گانه آنها در سطح احتمال ۱ درصد اختلاف معنی دار دارند.
اثرات ساده بیوپرایمینگ مشخص نمود که تلقیح گیاه عدس با باکتری آزوسپیریلیوم افزایش بیش از ۱۴درصدی در تعداد غلاف پر در بوته نسبت به عدم تلقیح (شاهد) داشته است (جدول۴-۶). مقایسه میانگین اثرات ساده سایه اندازی نشان داد که بیشترین تعداد غلاف پر در بوته درعدم سایه (شاهد) و کمترین تعداد در ۱۰۰ درصد سایه حاصل شد و تیمارهای ۲۵، ۵۰ و۷۵ درصد سایه تفاوت چندانی با هم نداشتند و در یک گروه قرار گرفتند (جدول۴-۴). مطالعات در گیاه نخود نشان می­دهد که بر اثر سایه اندازی تعداد دانه در نیام کاهش یافت[۱۹۵].
رقم ILL4400 تعداد غلاف پر در بوته کمتری دارا بود و رقم زیبا با ۹۸/۴۱ درصد افزایش، تعداد غلاف پر بیشتری در بوته را تولید کرد (جدول۴-۶).
با توجه به نمودار ۴-۱۰ بیشترین تعداد غلاف پر در بوته از اثر متقابل رقم زیبا در تلقیح با باکتری وتحت شرایط عدم سایه (۴۴ عدد) حاصل شد وکمترین تعداد غلاف پر مربوط به اثر سه گانه رقم ILL4400 در عدم تلقیح با باکتری تحت شرایط ۱۰۰ درصد سایه (۷ عدد) بدست آمد در کلیه شرایط تعداد غلاف پر در بوته رقم زیبا بیش از رقم ILL4400 بود و در همه سطوح سایه­اندازی تلقیح با باکتری توانسته اثرات نا مطلوب سایه را تا اندازه­ای برطرف نماید.

نمودار۴-۱۰- اثر متقابل سایه اندازی در بیوپرایمینگ در رقم بر تعداد غلاف پر در بوته

۴-۳-۳- تعداد دانه درغلاف در بوته
تعداد دانه درغلاف در بوته یکی از معیارهای تعیین کننده عملکرد دانه محسوب می شود زیرا هر چه تعداد دانه بیشتر باشد، مقصد فیزیولوژیک بزرگتری برای مواد فتوسنتزی بوجود آمده و هر عاملی که باعث افزایش این معیار شود، باعث افزایش عملکرد دانه خواهد شد[۲۴]. نتایج حاصل از جدول تجزیه واریانس داده ­ها ( جدول ۴-۵ ) نشان می­دهد که اثر بیوپرایمینگ و اثر متقابل بیوپرایمینگ × رقم در سطح احتمال ۵ درصد و اثرات ساده سایه اندازی، رقم و اثرات متقابل سایه اندازی× بیوپرایمینگ و اثر سه گانه سایه­اندازی × بیوپرایمینگ × رقم در سطح احتمال ۱درصد اختلاف معنی­داری دارند.

با بررسی جدول مقایسه میانگین داده ­ها (جدول ۴-۶) مشاهده می­ شود که بیشترین تعداد دانه در غلاف در بوته در تیمار عدم سایه (شاهد) تولید گردید. مطالعات در گیاه نخود نشان می­دهد که بر اثر سایه اندازی تعداد دانه در نیام کاهش یافت[۱۹۵]. سطوح ۵۰،۷۵ و۱۰۰درصد سایه­اندازی دریک گروه با کمترین تعداد دانه در بوته قرار گرفتند. گیاهان عدس تلقیح شده با باکتری آزوسپیریلیوم افزایش ۲۶/۹ درصدی تعداد دانه در غلاف در بوته نسبت به شرایط عدم تلقیح داشته اند. رقم ILL4400تعداد دانه در بوته کمتری تولید کرد و رقم زیبا با ۷۱/۵۰ درصد افزایش، نعداد دانه در بوته بیشتری تولید کرد. نمودار۴-۱۱ نشان می­دهد که بیشترین تعداد دانه در بوته مربوط به رقم زیبا در تلقیح با آزوسپیریلیوم به همراه شرایط عدم سایه (۶۶/۶۳ عدد) حاصل گردید و رقم ILL4400 در ۱۰۰ درصد سایه با عدم تلقیح با باکتری و نیز سطح ۱۰۰ درصد سایه و تلقیح با باکتری تفاوت معنی داری نداشت و کمترین تعداد دانه در غلاف در بوته را تولید کرد. در کلیه سطوح سایه­اندازی تلقیح باکتری موثر بوده واثرات منفی سایه­اندازی را پوشش داده است. در سطح ۱۰۰ درصد سایه تلقیح با باکتری و عدم تلقیح برای رقم ILL4400 یکسان بود.
وقوع تنش نوری در طول دوره تمایز آغاز گل، بطور معنی­داری توزیع تولید به ساقه مریستم انتهایی را کاهش می­دهد [۶۲]. این کاهش بر اثر کمیت مواد فتوسنتزی اختصاص داده شده به آپکس، می ­تواند اندازه گلچه و تعداد آن راکاهش دهد.در نهایت کوچکی و یا عدم تشکیل گلچه از اثرات نور در طول دوره تمایز گلچه و میزان آن از ساختارهای زایشی موجود در مرحله ظهور گلچه­ها ناشی می شود. از آنجایی که نور عبور کرده از کانوپی عامل اصلی در تعیین رشد گیاه در طول دوره رشد گل آذین بود، بنابراین تعداد دانه در مترمربع یک همبستگی خطی با تشعشع فعال فتوسنتزی(PAR) تجمعی جذب شده در طول دوره مربوطه داشت[۱۲۸].کانتاگالو و هال (۲۰۰۲) نیز حساسیت بیشتر تعداد دانه به سایه را بویژه در دوره بعد از گلدهی گزارش کرده ­اند. هورمون‌های رشدی که توسط باکتری­ های محرک رشد تولید می­ شود از طریق رشد ریشه های جانبی و افزایش وزن برگ و ریشه سبب افزایش مواد پرورده شده که به نوبه خود باعث افزایش رشد رویشی و افزایش سهم اندام­های زایشی از جمله تعداد دانه در بوته می­گردد[۷].

نمودار۴-۱۱- اثر متقابل سایه اندازی در بیوپرایمینگ در رقم بر تعداد دانه در غلاف در بوته

۴-۳-۴- وزن صد دانه
جدول تجزیه واریانس (جدول ۴-۵) نشان داد که اثر سایه اندازی، بیوپرایمینگ و رقم در سطح احتمال ۱درصد اختلاف معنی داری داشتند.
مقایسه میانگین داده ­ها ( جدول ۴-۶) نشان داد که میزان این صفت بین سطوح مختلف سایه به غیر از سطح عدم سایه (شاهد) از لحاظ آماری اختلاف معنی­داری مشاهده نگردید ودر یک گروه قرار گرفتند ودر عدم سایه بیشترین وزن صد دانه حاصل شد . بنابراین سایه­اندازی به هر میزان که باشد بر وزن صد دانه عدس تاثیر یکسانی دارد . براثر سایه، وزن نهایی دانه در اواخر دوره رشد از طریق کوتاهتر شدن طول دوره ذخیره مواد غذایی، محدود می شود[۱۸۶]. مطالعات در گیاه نخود نشان می­دهد که براثر سایه اندازی، میانگین وزن دانه در این گیاه تحت تاثیر قرار گرفت و گیاهان سایه اندازی شده، به مراتب دانه های ریزتری را در مقایسه با شاهد تولید کردند[۱۹۵].
بر اساس جدول مقایسه میانگین­ها (جدول۴-۶) رقم ILL4400با مقدار۳۹/۴ گرم افزایشی ۴۶ درصدی نسبت به رقم زیبا داشته است همچنین بذور تلقیح شده با باکتری وزن صد دانه بالاتر و همچنین اختلاف ۵ درصدی نسبت به تیمار عدم تلقیح داشت (جدول۴-۶). اثرات مثبت کودهای زیستی از طریق افزایش جذب آب و عناصر غذایی سبب افزایش فتوسنتز شده و این امر موجب تولیدآسیمیلات بیشتر و بهبود رشد گیاه شده است در نتیجه وزن صد دانه در مقایسه با تیمار عدم تلقیح افزایش نشان داده است. تیمار کود زیستی در مقایسه با تیمار شاهد به مراتب شرایط مناسب‌تری را برای بهبود فعالیت­های زیستی داخل خاک مهیا کرده و ازطریق جذب مواد غذایی توسط ریشه موجب افزایش وزن صد دانه گردید[۲۴].
۴-۳-۵- عملکرد زیست توده
اثرات ساده سایه اندازی، بیوپرایمینگ (کاربرد باکتری)، رقم و اثرات دو گانه و سه گانه این عامل ها در سطح احتمال ۱ درصد معنی­داربود( جدول ۴-۵ ).
بر اساس جدول مقایسه میانگین­ها (جدول ۴-۴) رقم ILL4400با مقدار۹/۱۲۲۰۷ کیلوگرم در هکتار افزایشی ۱۰ درصدی نسبت به رقم زیبا داشته است همچنین بذور تلقیح شده با باکتری آزوسپیریلیوم ۱۳ درصد عملکرد زیست توده بالاتر­ی نسبت به تیمار شاهد (عدم تلقیح) دارند.
تخصیص ماده خشک بیشتر به بوته، افزایش سیستم توسعه ریشه، افزایش رشد رویشی و در نتیجه امکان بهره برداری بهتر از نور و فتوسنتز می تواند دلیل آن باشد.به واسطه نقش مثبت این باکتری ها در تولید و تنظیم هورمون های محرک رشد گیاه، سطح و عمق ریشه گسترش یافته و جذب آب و عناصر غذایی افزایش می­یابد که سبب بهبود رشد و افزایش فتوسنتز و تولید مواد پرورده می شود که باعث افزایش عملکرد بیولوژیک شده و در نتیجه افزایش عملکرد دانه را منجر می شود[۲۴]. مقصودی و همکاران (۲۰۰۶)گزارش کردند که در بذور تلقیح شده با باکتری های محرک رشد عملکرد دانه، ضریب برداشت، عملکرد بیولوژیک، نسبت به تیمار شاهد بیشتر بود.
مقایسه میانگین سطوح ساده سایه­اندازی نشان داد که با افزایش سطوح سایه­اندازی مقدار عملکرد زیست توده افزایش یافت به طوری که بیشترین عملکرد زیست توده در ۱۰۰ درصد سایه با مقدار ۱۳۰۴۳ کیلوگرم در هکتار و کمترین میزان در عدم سایه ( شاهد) با مقدار۶/۱۰۵۹۷ کیلوگرم در هکتار حاصل شد.
ودود و همکاران (۲۰۰۲) گزارش کردند که در بین سطوح مختلف سایه، بیشترین وزن اندام هوایی در نور کامل وکمترین آن در ۲۵درصد نور کامل خورشید حاصل شد. هادی و همکاران (۲۰۰۶) افزایش وزن خشک بخش هوایی و سطح برگ را بر اثر سایه گزارش دادند.
با توجه به نمودار۴-۱۲ بیشترین عملکرد زیست توده از اثر متقابل رقم ILL4400 در تلقیح با باکتری تحت شرایط۱۰۰درصد سایه با میانگین ۱۷۴۷۱ کیلوگرم درهکتار حاصل شد و کمترین عملکرد زیست توده مربوط به اثر سه گانه رقم زیبا درعدم تلقیح با باکتری ودر شرایط عدم سایه (شاهد) با میانگین ۲/۶۴۵۴کیلوگرم در هکتار بود.
اثرات متقابل نشان داد که در کل با افزایش سایه­اندازی عملکرد زیست توده بیشتر می شود به ویژه زمانی که با باکتری تلقیح شده باشد این افزایش حتی بیشتر از شرایط عدم تلقیح با باکتری می‌باشد. چنین نتیجه می شود که نلقیح با باکتری اثر سایه­اندازی را در جهت تولید زیست توده تشدید می­نماید و در کلیه سطوح عملکرد زیست توده رقم ILL4400 بیش از رقم زیبا می­باشد (نمودار۴-۱۲).

۴-۳-۶- عملکرد دانه
داده ­های جدول تجزیه واریانس (جدول ۴-۵) بیانگر این است که اثر بیوپرایمینگ در سطح احتمال ۵ درصد و اثر سایه­اندازی رقم و اثر متقابل سایه­اندازی × بیوپرایمینگ، رقم× بیوپرایمینگ و اثر متقابل سایه اندازی × بیوپرایمینگ × رقم در سطح احتمال ۱درصد بر عملکرد دانه معنی دار گردید.
با توجه به مقایسه میانگین­ها (جدول ۴-۶) عملکرد دانه گیاهان تلقیح شده با باکتری آزوسپیریلیوم ۰۸/۲۰۱۵ کیلوگرم در هکتار بودکه افزایشی بیش از ۷ درصد نسبت به عدم تلقیح( شاهد) نشان داد. همچنین مقایسه میانگین سطوح سایه­اندازی نشان داد که تیمار شاهد (عدم سایه) حداکثر عملکرد(۳۹/۲۵۷۹کیلوگرم در هکتار) را نشان داد اما سطوح ۲۵،۵۰، ۷۵ و۱۰۰درصد سایه به ترتیب۷۳/۱۳، ۶۵/۲۲، ۳۴/۴۰ و ۴۶/۴۶ درصد نسبت به شاهد(عدم سایه) کاهش عملکرد داشتند. سطح ۷۵ و۱۰۰درصد سایه اندازی در یک گروه قرار گرفتند و کمترین عملکرد دانه را داشتند. رقم زیبا با مقدار ۹۲/۱۹۸۵ کیلوگرم در هکتار ۰۸/۸ درصد نسبت به رقم ILL4400 اختلاف عملکرد داشته است.