آن کرمِ سرگردانِ تو در قعرِ سنگی زانِ تو

هر روز از دیوانِ تو اجراستان، سبحانَهُ

در مصیبت‌نامه، بیت ۲۹، گوید:

او دهد سنگی و کرمی در میانش

او نهد کرمی و برگی در دهانش
^{تعلیقات اسرارنامه، ص۴۶۹}

اگرچه قصّه مذکور جنبه‌ی تمثیلی دارد و عطّار هم به همین شیوه استفاده کرده است، امّا در هیچ یک از کتب موثق حدیث نیامده و تنها در قصص و روایاتی آمده و قصّه‌پردازان و افسانه‌سرایان مردم عامه را به وسیله‌‌ی آن‌ها سرگرم کرده‌‌اند.
ـ تحلیل نهایی
داستان موسی در قرآن و تورات به تفصیل بحث شده و همین گستردگی، روایات مجعولی را در خود جای داده است. مهمّترین روایات مجعول و اسرائیلیات که با افسانه‌سازی‌ها آمیخته شده داستان موسی(ع) و طلب رؤیت و تجلّی خدا بر کوه و بیهوشی موسی و شکستن الواح و عصبانیت حضرت موسی(ع) می‌باشند و داستان سوم موسی و کرم و سنگ است.
دو مورد اوّل و دوم در قرآن به صورت جزئی اشاره شده و در تورات و تفسیرها آمده و در آثار عطّار و قبل از وی هم آمده و مورد سوم، افسانه‌ قصّه‌پردازان بوده و عطّار از آن در تفهیم آموزههای عرفانی بهره برده است.
بخش ششم:
روایات مجعول و اسرائیلیات در داستان نوح(ع)
ـ نوح در قرآن
«نوح(ع) اولین پیامبری است که خداوند او را به سوی قومش فرستاد که در آن زمان قومش به شرک و بت‌پرستی روی آورده بودند و در گمراهی و کفر غرق شده بودند.»^[۳۰۴] نک: سوره‌های: نوح/۴-۲۳و هود ۶-۲۵
او یکی از پیامبران اولوالعزم از نسل آدم است(احقاف/۳۵). بنا به روایت قرآن نهصد و پنجاه سال بزیست.(عنکبوت/۱۴) از این‌رو «در فرهنگ اسلام و ایران عمر نوح مظهر زندگانی دراز شمرده شده است.»^[۳۰۵]
قرآن در آیات فراوانی از نوح یاد کرده «روی هم رفته در ۲۹ سوره از قرآن، درباره‌ی این پیامبر بزرگ، سخن گفته شده و نام او ۴۳ بار در قرآن آمده»^[۳۰۶] و سوره‌‌ای هم به نام «نوح» نام برده شده است.
نوح پس از ناامید شدن از دعوت قومش به سوی خدا، علیه آنان دعا کرد و خداوند دستور ساختن کشتی نجات برای خود و پیروانش به او فرمود و پس از آغاز عذاب طوفان، خداوند دستور داد که نوح تمام اهل و خانواده‌‌اش (مگر یکی از همسران و پسران) و ایمانداران با خود به کشتی سوار کند.

پسر نوح غرق شد و کشتی نوح و یارانش به سلامت نشست و خداوند متعال در پایان داستان در قرآن به حضرت رسول(ص) یادآوری می‌‌کند که «این داستان نوح و قومش جزو اخبار غیبی است؛ نه تو و نه قوم تو با این دقت و تفصیل از آن اطلاع و آگهی نداشتند»^[۳۰۷](هود/۴۲-۴۰) و پیروزی از آن پرهیزگاران است(هود/ ۴۹).
ـ نوح و کشتی نوح در کتاب مقدّس
در کتب مقدّس به طور مشروح قصّه‌‌ی نوح آمده و اختلاف زیادی (به مانند قصّه‌‌های دیگر) با قرآن به ویژه در ذکر جزئیات، مکان‌‌ها، نام‌‌ها (فرزندان نوح و حیوانات و…) و گفتگوها دارد. در تورات بحث نوح در ۵ فصل (۱۰-۶) به تفصیل آورده شده و در تلمود به طور پراکنده به جزئیات آن پرداخته شده است.
گفتگوی شیطان با نوح و همکاری و شراکت وی در غرس (نشاندن درخت انگور)(در مید راش تخوما نوح، ۱۳) مشروح بیان شده که شیطان فواید آن را از نوح می‌‌پرسد و نوح فایده‌‌ی آن را در شیرینی میوه آن و ساختن شراب برای شادی دل‌‌ها، مطرح می‌‌کند و شیطان گوسفندی می‌‌آورد و در پای درخت انگور ذبح می‌‌کند و خون حیوانات دیگری هم چون شیر، خوک، میمون پس از ذبح کردن در خاک درخت می‌‌ریزد و…^[۳۰۸]
در تورات به دو پرنده کلاغ و کبوتر اشاره شده که پس از طوفان که به دستور ابراهیم قبل از همه از پنجره‌‌ی کشتی بیرون رفتند و کلاغ برنگشت ولی کبوتر پس از چندبار بیرون رفتن، خبر و باز نشستن آب و خشکی را برای نوح آورد.^[۳۰۹]
در بند ۹ سفر پیدایش از پسران نوح(سام و حام و یافث) سخن به میان آمده که نوح، حام (کنعان) را نفرین کرده و برای دودیگر دعای خیر می‌‌کند و در بند ۱۰ از خیل فرزندان آن سه نام برده و مأجوج فرزند یافث معرّفی شده است. در انجیل نامه‌‌ی دوم پطروس به نام رسول و پیام آور الهی آمده است که: «خداوند هم چنین دنیای قدیم را بدون کیفر نگذاشت بلکه بر دنیای بدکاران سیل جاری ساخت. تنها کسانی که نجات یافتند نوح، آن رسول راستی و درستی با هفت نفر دیگر بود.»^[۳۱۰]
ـ خلاصه‌‌ی داستان نوح در قاموس کتاب مقدّس
«نوح (راحت) جدّ هفتمین بعد از آدم است و او مردی عادل و کامل و با خدا و واعظ بود. ایمانش بسیار مشهور و پدر دومین بنی نوع بشر است و چون شقاوت و شرارت بنی نوع بشر شدّت نموده هر روزه در تزاید می‌‌بود اراده ومشیت حضرت اقدس الهی بر این قرار گرفت که تمام جنس بشر را غیر از نوح و خانواده‌‌ی وی هلاک سازد. بنابراین طوفان را بر روی زمین آورده نوح را یکصد و بیست سال قبل از وقوع اعلام فرمود و امر کرد که کشتی از برای خلاصی خانواده خود ترتیب دهد.
در این مدت نوح همواره به پند و اندرز مردم مشغول و ایشان را به توبه و انابه ترغیب می‌‌فرمود لکن ایشان پند و اندرز او را ناپسند و نصایح او را قبایح و هذیان پنداشته و اعتنائی ننمودند بنابراین وی و زوجه و پسرانش سام و حام و یافث و زوجات ایشان و هفت عدد از حیوانات پاک و یک جفت از حیوانات ناپاک از برای بقای نوع در کشتی در آمدند و طوفان یکصد و پنجاه روز در تزاید می‌‌بود. از آن پس رو به رسوب نهاده بالاخره کشتی بر بالای کوهی از کوه‌های آرارات فرود آمد. از آن پس نوح تاکستانی غرس نموده، شرب کرده، مست شد و پسر کوچکش در جائی که پدرش منکشف‌العوره بود بر وی نظر کرده، ملعون گشت و قصد از کنعان نه اولاد حام بلکه خود حام می‌‌باشد و یافث را برکت مخصوص داد و نوح ۹۵۰ سال زیست نمود و مسیح حالت مردم را در مراجعت ثانوی بوقت طوفان تشنه فرمود.»^[۳۱۱]
ـ کشتی نوح و طوفان در «تفسیر طبری» و «الدرّ المنثور» سیوطی
در تفسیر طبری روایت شده که: نوح ۱۳۵۰ سال زندگانی داشت. در ۵۰ سالگی به پیامبری مبعوث شد. در ۹۵۰ سال فقط ۸۰ نفر دعوتش را پذیرفتند. زن کافر و از او چهار پسر به نام‌‌های حام، یافث و کنعان داشت که کنعان کافر بود. پس از دعای نوح علیه قومش، خداوند دستور ساخت کشتی به او داد. او چهل سال از درخت ساج مشغول ساختن آن بود طول کشتی ۱۲۰۰ ارش و عرض آن ۳۵۰ ارش بود. چند مرتبه بود، در طبقه اول حیوانات، دوم آدمیان و سوم پرندگان بودند. در هنگام طوفان خداوند بیت المعمور را به آسمان برد و نوح به دستور خدا استخوان آدم و حوّا از گور برداشت و با خود به کشتی آورد و خر را هم به کشتی سوار کرد و ابلیس به دنبال خر بود، نوح به خر گفت: یا ملعون، اندر رو.
ابلیس گفت: به دستور تو وارد شدم (گفتگوی ابلیس و نوح قابل توجه است). کشتی سرانجام بر کوه جودی فرود آمد و پسر نوح کنعان غرق شد. نوح به کلاغ دستور داد دنبال کشتی بگردد؛ برنگشت. پس به کبوتر دستور داد. او رفت و مکان مناسب را پیدا کرد (این موضوع هم با کیفیت خاصی بحث شده است).
دو جاندار هم در کشتی خلق شدند: خوک و گربه. خوک از دُبُر فیل و گربه از بینی شیر پدید آمدند.
نوح سه پسر داشت و هر چه از پاکان و نسل پیامبرانند نسل ساماند و سیاهان و هندویان نسل یافث و هر چه یاجوج و مأجوج‌‌اند، نسل حام‌اند.(کیفیت این موضوع عم حکایتی دارد).^[۳۱۲]
در «الدرّ‌‌المنثور» سیوطی برای کشتی نوح، دو بال ذکر شده و از طول و عرض و ارتفاع و قیرپاشی بیرون کشتی و جوشاندن چشمه‌‌ی قیر در زمین برای نوح، به تفصیل آمده است.^[۳۱۳]
در هر دو تفسیر (طبری و سیوطی) با ذکر اسناد از روزه گرفتن جانوران در روز عاشورا به سبب تشکر از خداوند بحث شده است.
ـ تحلیل اسرائیلیات کشتی نوح
در بیان تفاسیری که روایات اسرائیلی را نقد و بررسی کرده‌‌اند مفسران بزرگی چون آلوسی، تلاش گسترده‌‌ای انجام داده و ابن کثیر هم تقریباً نقدهای عالمانه‌‌ای دارد. در مورد کشتی نوح «آلوسی» به بی‌پایه بودن روایت‌‌های کشتی نوح می‌‌پردازد و معتقد است: «به نظر من چنین کشتی، آن‌‌گونه که این روایات آن را ساخته‌‌اند، مناسب برای سوار شدن نیست! زیرا این کشتی سالم و بی‌عیب نیست! پس مناسب آن است از این حشویات و زوائد صرف‌نظر کنیم و به آنچه خدای متعال در کتابش در باره‌‌ی ساختن کشتی نوح نقل کرده، اعتماد کنیم و در جزئیاتی چون مقدارِ طول و عرض و ارتفاع آن، و نوع چوب آن و مدت زمان ساخت آن و تفاصیلی از این قبیل که نه قرآن و نه روایات صحیح به شرح آن نپرداخته‌‌اند، غور نکنیم.»^[۳۱۴]
فخر رازی نیز پس از نقل برخی از این روایات می‌‌گوید: «دانستن این قبیل مسائل به هیچ فایده‌‌ای در بر نداشته، فرو رفتن در چنین جزئیاتی به خصوص به دلیل فقدان روایات صحیح در این موضوع، ارزشی ندارد. آنچه ما می‌‌دانیم این است که این کشتی آن قدر گنجایش آن را داشته که ایمان آورندگان به نوح را همراه وسائل مورد نیازشان و یک جفت از هر حیوانی را در خود جای دهد، و قرآن نیز تنها به همین حدّ بسنده کرده و از مسائل ـ بی‌فایده‌‌ی ـ دیگر یادی نکرده است.»^[۳۱۵]

موضوع کلی: عشق وآوارگی راه عشق وتحمل سختی ها برای رسیدن به وصال معشوق

غزل مردّف با ردیف فعلی.
۱-دل دادن، کنایه از عشق ورزیدن./ نگذاشتن، کنایه از اجازه ندادن./ روزگار نگذارد، کنایه از اجازه ندادن روزگار./
۲-مصراع اول، اغراق دارد./کنار، جناس تام، کنار اول، دامن وکنار دوم، گوشه وکنار مراد است. تبدیل دامن به جیحون، تشبیه است./
۳-غنچه لب، صفت مرکب وکنایه از معشوق است./گل وخار تضاد است./نگذاشتن، کنایه از رها کردن./
۴-سموم هجر، تشبیه بلیغ اضافی./سموم، زهر کشنده./ تشنه لب، کنایه از عاشق./
۵-بر یک قرار نگذاشتن، کنایه از آرام وقرار نداشتن./فلک، کنایه از روزگار است./
غزل ۴۷۹

وزن:فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن/ بحررمل مثمن مخبون محذوف
موضوع کلی:مشکلات راه عشق وتحمل سختی های آن
غزل مردّف با ردیف فعلی
۱-یک نفس ، کنایه از یک دم، یک لحظه ی کوتاه/ بلبل وگل ، تناسب./ صحبت، کنایه از همنشینی ودوستی./
۲-بیت داری آرایه ی سوال وجواب می باشد.«سؤال وجواب آن است که قصیده یا غزلی به صورت پرسش و پاسخ یا پیغام بگویند ».(همایی: ۱۳۶۸ :۳۱۰)./ لب ولب، جناس تام./ لب جوی، مجازآ به معنی کنار جوی آب./
۳-دشمنم طالع خویش است، تعقید لفظی دارد. طالع خویش دشمن من است. جابجایی اجزای جمله ./ سنگدل عربده جوی، کنایه از معشوق./
۴-سازم ، سوزم، جناس ناقص اختلافی./ ساختن، کنایه از تحمل کردن ./ سوختن، کنایه از در عذاب بودن./
۵- اهلی بلبل شیرین نفس است. تشبه بلیغ اسنادی./
غزل ۴۸۰

۴۰ درصد

^b17/0  ۸۳/۱۱

^b31/0  ۵۳/۱۴

^c05/0  ۲۳/۱۷

^c01/0  ۰۲/۱۸

^c18/0  ۲۴/۲۶

^c240/0  ۸۹/۳۴

میانگین  انحراف معیار۳=n

حروف کوچک مشترک(در هر ستون) نشان از عدم تفاوت معنی دار و حروف مختلف کوچک وجود تفاوت معنی دار در تیمارهای مختلف
مجموع بازهای نیتروژنی فرار^[۱۸۱] به طور عمده متشکل از تری متیل آمین، دی متیل آمین، آمونیاک و سایر ترکیبات نیتروژنی فرار مرتبط با فساد غذاهای دریایی میباشد که به ترتیب توسط باکتریهای مولد فساد، آنزیم‌های اتولیتیک، دآمیناسیون اسیدهای آمینه و نوکلئوتیدها تولید میگردند و یکی از نشانگرهای اصلی تخریب و تجزیه گوشت محسوب می‌شود(فن و همکاران، ۲۰۰۸)^[۱۸۲]. با این وجود برخی محققین در مطالعات خود ذکر کردهاند که این شاخص نمیتواند معیار مناسبی جهت قضاوت میزان تازگی ماهی باشد(کیرانا و همکاران، ۱۹۹۷؛ چیتیری و همکاران، ۲۰۰۴؛ رضایی و حسینی، ۲۰۰۸)^[۱۸۳]. میزان مجموع بازهای نیتروژنی فرار به میزان باکتری و در نتیجه به تخریب باکتریایی وابسته است. تجزیه و تخریب ماهی یک فرایند پروتئولیتیک پیش رونده است که غالبا توسط فعالیت میکروارگانیسمها و به میزان کمتر توسط آنزیمهای اتولیتیک انجام می‌شود.(اُکان- هیگورا و همکاران، ۲۰۰۹)^[۱۸۴]. مطابق گزارشات موجود میزان mgTVB-N/100g25 بالاترین سطح مورد قبول برای مجموع بازهای نیتروژنی فرار است(گیمنز و همکاران، ۲۰۰۲؛ آراشیسارا و همکاران، ۲۰۰۴)^[۱۸۵].و همچنین سطحی معادل ۴۰-۳۵ میلی گرم باز نیتروژنی فرار در ۱۰۰ گرم عضله ماهی به عنوان میزان نشان دهنده گوشت فاسد شده مورد توجه قرار گرفته است (فن و همکاران ۲۰۰۸) مطابق جدول(۴-۵) میزان مجموع بازهای نیتروژنی فرار در همه نمونه‌های مورد مطالعه با گذشت زمان دوره نگهداری افزایش یافت. در مقایسه نمونه هایبسته بندی تیمار شده با عصاره چای سبز در زمان با نمونه شاهد نتایج نشان داد که در تمام زمان اختلاف معنی‌داری(۰۵/۰P<) بین نمونه شاهد وتیمار شده با عصاره چای سبز مشاهده شد. و در مقایسه بین تیمارهای مختلف عصاره چای سبز اختلاف معنی دار(۰۵/۰P<) مشاهده گردید که میتواند ناشی از تاثیر پلی فنل های چای سبز باشد، به طوری که فن و همکاران ۲۰۰۸ نیز در تیمارهای غوطه ور شدهدر پلی فنل های چای سبز نتیجه مشابهی نشان دادند.آنها بیان کردند که این پدیده به ۳علت اتفاق بیافتد، کاهشی سریع در جمعیت باکتریها و یا کاهش ظرفیت و توانایی باکتری ها در اکسیداسیون و دآمینیشن ترکیبات ازته فرار غیر پروتئینی و یا رخ دادن هم زمان دو علت فوق با یکدیگر که به طور کلی ناشی از تاثیر غوطه وری نمونه های ماهی در محلول حاوی پلی فنل میباشددر مطالعه لین و لین در ۲۰۰۵ نیز تیمار کردن فیله های ماهی به صورت لعاب یخی با عصاره چای سبز .سبب پایین نگهداشتن سطح بازهای نیتروژنی فرار نسبت به تیمار شاهد طی ۱۶ هفته نگهداری به صورت منجمد گردید. از آنجایی که بازهای فرار نیتروژنی تولید شده احتمالا به علت تجزیه باکتریایی درعضله ماهیان میباشد . مقادیر بالای بار باکتریایی(شمارش کلی) نمونه های تیمار شاهد نسبت به بقیه تیمارها طی مدت نگهداری در تحقیق حاضر میتواند توضیح مناسبی برای مقادیر بالای بازهای نیتروژنی فرار تیمار شاهد که حاوی عصاره نمیباشد باشد.در مطالعه ریبروی و همکاران (۲۰۰۷) که تاثیر نگهداری در یخ را بر ترکیب شیمیایی ، ویژگیی ها و مقبولیت محصول مورد برسی که یک نوع گوشت چرخ شده تخمیر شده تایلندی از ماهی سرخوی چشم درشت است به نام SOMFUG را طی ۱۵ روز نگهداری بررسی کردند میزان بازهای فرار به طور معنی داری با گذشت زمان افزایش یافت.افزایش میزان TVB-N در طول دوره نگهداری را میتوان با فعالیتهای باکتریهای مولد فساد و آنزیمهای درونی مرتبط دانست(ییلماز و همکاران، ۲۰۰۹). از آنجایی که TVB-N عمدتا در اثر تجزیه باکتریایی گوشت ماهی ایجاد میشود، افزایش بار باکتریایی در طول دوره را نیز میتوان دلیلی برای این مورد دانست(اُجاق و همکاران، ۲۰۱۰). نتایج به دست آمده با نتایج مکزیس و همکاران(۲۰۰۹) که از اسانس گیاهی به عنوان آنتی اکسیدان برای نگهداری فیله قزل آلای رنگین کمان استفاده کرد و اجاق و همکاران( ۲۰۱۰) که به بررسی اثر پوشش کیتوزانی غنی شده با اسانس دارپین پرداخت، مطابقت دارد.و مقایسه نتایج تحقیق ما با مطالعات دیگران نشان داد که پلی فنل ها یچای سبز در ممانعت از افزایش بازهای نیتروژنی فرار نقش واضح و مشخصی داردو در این خصوص نتایج ما منطبق بر نتایج دیگر محققین است .

۴-۲-۵ مقادیر pH
نتایج مقادیر پی اچ در جدول شماره (۴-۶) نشان داده شده است. به طور کلی نتایج حاصل از مقایسه میانگین ها بدین صورت است که با گذشت زمان در تمامی تیمارها پی اچ افزایش می یابد و در تمامی روزها اختلاف معنی دار مشاهده نشد.
جدول ۴-۶٫ مقادیرpH برای تیمارهای مختلف در طول دوره نگهداری

تیمار

زمان نگهداری(روز)

۰

۴

۸

۱۲

۱۶

۲۰

کنترل

^a08/0  ۶۰/۶

^a14/0  ۲۷/۶

^a09/0  ۸۸/۶

^a02/0  ۵۱/۶

^a04/0  ۳۴/۶

^a09/0  ۸۰/۶

۵/۲ درصد

^a05/0  ۵۵/۶

ساده­ترین نمونه این نوع از ترکیب­بندی صفحه شطرنج می­باشد که ترکیبی از خطوط عمودی و افقی است که این خطوط با نسبت مساوی یکدیگر را قطع می­نمایند. در این ترکیب­بندی تضاد بین زندگی و مرگ، حرکت و سکون، ایستایی و نرمش ایجاد می­گردد. (قلی­زاده، ۱۳۹۰: ۱۰۷)
۱ – ۱۰ – ۳ – ۴ – ۳ ترکیب مثلث
این نوع ترکیب­بندی تا حدودی با ترکیب قرینه شباهت داشته اما از قوانین مخصوص در قرینگی پیروی نمی­نماید، ترکیب مثلث استحکام زیادی به­اثر می­بخشد. (قلی­زاده، ۱۳۹۰: ۱۰۹) این ترکیب انرژی و پویایی خاصی در اثر هنری ایجاد می­نماید.
۱ – ۱۰ – ۳ – ۴ – ۴ ترکیب اریب
این ترکیب به­علت وجود خطوط اریب و مایل در اثر هنری ایجاد می­گردد. وجود این ترکیب در آثار تجسمی، نمایشی از ناایستایی، بی­تعادلی را پدید می ­آورد. اما هنرمندان معاصر از آهنگ بصری موجود در ترکیب این خط بهره برده و بر اساس آن ساختار آ­ثار خود را خلق می­نمایند. (قلی­زاده، ۱۳۹۰: ۱۱۱)
۱ – ۱۰ – ۳ – ۴ – ۵ ترکیب دایره
دایره شکلی است دورانی که با القای اندیشه­ی چرخش، بیننده را درون خود کشیده و نشانه ای آغازین از آسمان مسلط بر جهان می­باشد و می ­تواند نمادی از تکامل فردی انسان معرفی گردد. (آیت الهی، ۱۳۹۰: ۸۳) در آثار یا ترکیب­هایی که در آن­ها مستقیم یا غیر مستقیم از دایره استفاده شده است، چشم به­نرمی و روانی در کل سطح تصویر به­چرخش در می ­آید. (قلی­زاده، ۱۳۹۰: ۱۰۵) دایره صدایی نرم و ملایم در عین حال نیرومند دارد، کناره گیر می­باشد اما در عین حال از گیراترین اشکال هندسی محسوب می­ شود. (آیت الهی، ۱۳۹۰: ۱۷۲)
۱ – ۱۰ – ۳ – ۴ – ۶ تناسب^[۱۴]
تناسب نسبتی تعیین شده، پذیرا گشته و وسیله ارتباط بین گستره­ها، فاصله­ها، عناصر ترکیب­گر، زمان،
فضا، تاریک روشنی، رنگ­ها و …، می­باشد. (آیت الهی، ۱۳۹۰: ۱۸۲) مقیاس هر شی یا ساختار در مقایسه با شی و یا ساختاری دیگر، نسبت نامیده می­ شود و به­ طور­کلی تناسبات مجموعه ­ای از نسبت­ها می­باشد. (کریر، ۱۳۸۴: ۷) تناسبات را می­توان از طریق­کشف و شهود و یا از طریق روابط ریاضی به­دست آورد. (گارت، ۱۳۸۱: ۱۳۲) یکی از مفاهیم بسیار مهم و پر­محتوا در ترکیب­بندی­، استفاده­از نسبتهای­ طلایی­­است. ­قانون ­­تقسیمات­ طلایی، در قرن سوم ق.م توسط اُقلیدس فیلسوف و ریاضی­دان برجسته یونانی کشف شد. این قانون توسط هنرمندان یونانی و بعد از آن هنرمندان دوران رنسانس در قرن پا­نزدهم و شانزدهم ایتالیا مورد استفاده قرار گرفت و بعد از آن نیز در آکادمی­ها و مراکز آموزش هنر، به­­عنوان قانونی رسمی در مورد ایجاد تناسبات ­زیبا پذیرفته شد.­ (­نامی­، ۱۳۸۰ : ۷۵)­. تناسب در هنرهای تجسمی امری نسبی است که باعث ظرافت­های بصری در یک اثر هنری می­گردد و در رسیدن به­ترکیب­بندی موفق نقش تعیین کننده ­ای دارد.
فصل دوم
گونه­شناسی کتیبه­ها
۲ – ۱ مقدمه
مبحث­گونه­شناسی دارای دامنه وسیعی می­باشد و پژوهشگران، آثار هنری را از منظرهای متفاوت­گونه­شناسی می­نمایند. در این رساله­ با توجه به­موضوع مورد بحث که درباره کتیبه­ها می­باشد، گونه­شناسی براساس ویژگی­ها و نوع ترکیب­بندی خط درکتیبه­ها انجام شده است، بر این اساس کتیبه­ها براساس خصوصیاتی که شامل می­شدند به دسته­های مختلفی تقسیم شده و مورد بررسی قرار گرفته­اند.
کتیبه­ها به­عنوان بخشی از عوامل تزیینی مهم در هنرهای اسلامی محسوب می­گردند که بخش اعظم اماکن مذهبی به­خصوص مساجد و مجموعه­های آرامگاهی و زیارتی با آنها مزین می­گردد. با توجه به­این مورد که هنر اسلامی با تجلی حروف و کلام ­الله ارتباط دارد­، براین اساس هنرهایی چون خوشنویسی و کتیبه­نگاری بیش از سایر هنرهای تجسمی مورد استفاده قرار گرفته و همواره رابطه تنگاتنگی با هم داشته اند. با وجود تفاوت­های فرهنگی و منطقه­ای در ادوار و تواریخ مختلف پس از اسلام­، خوشنویسی و کتیبه­نگاری به عنوان عناصر تزیینی، جایگاه مشخص و مهمی را در معماری اسلامی پیدا کرده و همواره مورد استفاده هنرمندان قرار­گرفته­اند­. کتیبه­ها علاوه بر جنبه زیبایی و تزیینی که دارا می­باشند­، ویژگی­های دیگری را نیز شامل می­شوند. می­توان آنها را به­عنوان سندی تاریخی در نظر گرفت و خصوصیاتی چون تاریخ بنا، نام هنرمندان، نام بانیان اثر و خوشنویسان بنا را از دل آنها استخراج نمود و از طریق کتیبه­های بنا، به­فرهنگ و هنر یک سرزمین پی­ برد­. خوشنویسی و کتیبه­نگاری اسلامی در بین غیر مسلمانان نیز دارای ارزش­های بسیاری بوده است. به­ طوری­که پژوهشگران هنرهای اسلامی نظراتی را در این زمینه ارائه نمودند. به­گفته دو محقق، اتینگهاوزن و گرابر کتیبه­ها بازتابی از سلیقه و جاذبه­های بصری روزگار خود تلقی می­گردند که نگارنده با خواندن متن آنها در ترکیب­بندی دوباره عناصر­تزیینی آنها شرکت می­ کند. (اتینگها­وزن، گرابر، ۱۳۸۶­: ۱۶۴) به­گفته براند عنصر تزیینات معماری مساجد اسلامی­ از جمله کتیبه­های اسلامی­ از نگاه عده­ای از مردم از بین بردن ماده و رسیدن به­بیان حقیقتی­ است که کمتر قابل لمس می­باشد. (برند­، ۱۳۸۵ : ۱۲۳ – ۱۲۲) ج. هوگ و هانری مارتن نیز در رابطه با کتیبه­ها عنوان کرده ­اند که نوشته و­کتیبه­هایی­که با خط عربی ایجاد می­شوند و مربوط به احکام مذهبی­، گفتارها، شعارها و ستایش حاکمان می­باشند با تزیینات درهم­آمیخته و بسیار زیبایی شکل می­گیرند. به­ طوری­که اگر از دور به آنها نگریسته شود­،­ فریزهای کتیبه­ای از تزیینات آن قابل تشخیص نمی­باشند. (هوگ و مارتن، ۱۳۶۸: ۲۰۲) آرتور پوپ در رابطه با کتیبه­ها عنوان کرده است که «کتیبه­ها که در پیچیدگی خطوط هیجان زیادی پدید می­آورند، باید واقعاً در جای خود مورد بررسی قرار­گیرند. آنها در مقام طرح ناب در خور بیشترین تحسین هستند. ولی در عین حال مسلمانان آنها را دارای خواص باطنی می­دانند.» (اپهام­پوپ، ۱۳۸۶: ۱۵۹) به اعتقاد شیلا بلر­کتیبه­های سبک اسلامی و طرح­های هندسی بارز­ترین و ماندگارترین نقش و نگار برای تزیین آثار هنری در­سرزمین­های اسلامی می­باشند. مساجد، مدارس و همچنین مناره­­ها، جز گونه­ های مورد توجه در ساختمان­های اسلامی بوده که دارای کتیبه­هایی می­باشند. مطالعه­ کتیبه آنها می ­تواند ما را در پیروی از هنر جوامع بنیادی اسلامی یاری بخشد. (S.Blair, 1998: 3, 29) گفته شده کتیبه­نگاری در اسلام از عهد امویان آغاز شده و در بسیاری از بناهای آن دوره به­کار رفته است. اولین نمونه­های کتیبه­نگاری مربوط به­مسجد­النبی و به­خط کوفی ابتدایی بوده است، با آغاز اسلام در ایران، خط عربی جایگزین خطوط نوشتاری ایران گردید و به­عنوان عاملی برای ثبت کلام الله در بین مردمان از قداست و اهمّیّت ویژه­ای برخوردار شد. (مکی­نژاد­، ۱۳۸۷­: ۸۱) هنر­کتیبه­نگاری در دوره­ های مختلف اسلامی در ایران رشد به­سزایی­کرده و هنرمندان زیادی در اجرای­ آن نقش داشته اند، به­خصوص در اماکنی مانند مجموعه­های زیارتی ائمه که همواره در بین مردمان از اهمّیّت بسیاری برخوردار بوده ­اند. مجموعه زیارتی امام­ رضا ­(ع) نیز از این قاعده مستثنی نبوده و همواره در دوره­ های متمادی تاریخ دستخوش هنرهای مختلف از جمله کتیبه­نگاری بوده است. به­ طوری­که می­توان از آن در شناخت تاریخ و فرهنگ ایران یاری جست. این مجموعه­ زیارتی در بردارنده­ی حروف متنوع به­ صورت­کتیبه­نگاری، همراه با جنبه­ های مهم هنری و مفهومی بوده و بازگو­کننده­ علایق دینی، اعتقادی و مذهبی مردم محسوب شده و می ­تواند به­عنوان استنادی معتبر نسبت به­علایق ایمانی و مذهبی مردمان از آغاز شکل­ گیری تا دوره معاصر تلقی گردد.

۲ – ۲ دسته­بندی کتیبه­ها
برای پی­بردن به­خصوصیات­کتیبه­ها­ و اصول کتیبه­نگاری یکی از راه­های مناسب دسته­بندی­کتیبه­ها می­
باشد، درباره خصوصیات کتیبه­ها منابع تاریخی اندکی وجود دارد­. از جمله می­توان کتاب تحفه­المحبین از یعقوب­بن­سراج­شیرازی را عنوان نمود. در یک صفحه از این­کتاب تعریفی مختصر در رابطه با نوع خط، شکل­کتیبه­ها و اسباب­کتیبه­نویسی مطالبی آمده است و­گفته شده­که­کتیبه­ها را باید طوری نوشت که از ارتفاع تقریباً ۳ م. مشکل خوانایی نداشته باشند و در یک سطر جایز است که سه طبقه نوشته شود و در هر سه طبقه رعایت کرسی صورت گیرد، هم­چنین خوشنویسی کتیبه باید از اصول ثلث و محقق بیرون نبوده و تناسب حروف رعایت شود. (سراج­شیرازی، ۱۳۷۶: ۱۴۶-۱۴۴) همان طور که مشخص است، این نویسنده فقط چند قاعده و روش کتابت درباره کتیبه­ها گفته است و دسته­بندی کتیبه­ها را عنوان نکرده است. در دوره معاصر نیز پژوهشگران اندکی درباره این اصول مطالعاتی انجام داده­اند که در ادامه آورده شده است.
در دسته­بندی که مهدی مکی­نژاد انجام داده است، کتیبه­ها بر اساس نوع خط، موضوع، نوع مصالح، جنس، کاتبان و سازندگان آنها طبقه ­بندی شده ­اند. در این طبقه ­بندی هر یک از موارد ذکر شده معرفی­گردیده و هرکدام به بخش­های مختلف تقسیم شده ­اند. (مکی­نژاد، ۱۳۸۶: ۹۳ – ۸۷) با توجه به­طبقه ­بندی انجام شده در­کتاب شاهکارهای هنری در آستان­ قدس رضوی، کتیبه­های نوشته شده به­خط ثلث از منظر متن­، قالب، شکل­کلی وترکیب خط در کتیبه، دسته­بندی وتحلیل شده ­اند و مواردی تحت عنوان­کتیبه­های تک­سطری، دوطبقه و سه طبقه، مادر و بچه و­کتیبه­های­کمربندی در قالب ترکیب خط عنوان شده ­اند. (صحراگرد، ۱۳۹۱: ۲۹، ۳) در کتاب­ کتیبه­های یادمانی فارس­، کتیبه­ها در ارتباط با کارکرد تاریخی و اجتماعی مورد بررسی قرار­گرفته­اند و از منظر متنی به­دسته­کتیبه­های ­دینی­، اشعار فارسی و عربی تقسیم شده ­اند و به­این نکته اشاره شده است­ که­ کتیبه­های دینی با نوع احداثیه و یادگاری متفاوت بوده و همچنین­کتیبه­ها از منظر فن اجرا و خوشنویسان نیز مورد بررسی قرار­گرفته­اند­. (میرزا ­ابوالقاسمی­، ۱۳۸۷: ۳۲ – ۲۷) در جای دیگر این نکته عنوان شده است که می­توان کتیبه­ها را براساس مواد نوشتاری­شان به­دو دسته تقسیم نمود، دسته اول نوشته ­هایی که بر مواد بادوام مانند سنگ و فلز نگاشته می­شوند و دسته دوم نوشته ­هایی که بر مواد کم­دوام مانند چرم، پوست و کاغذ و … نقش می­بندند. همچنین­گفته شده می­توان آ­نها را از لحاظ مضمونی به­دسته­های سلطنتی­، دینی­، مقامات­ خصوصی و یا کتیبه­های یک­زبانه­، دو­زبانه و غیره و­گاه براساس نوع الفبا مثل­کتیبه­ای یا تحریری دسته­بندی نمود. (نصرالله­زاده، ۱۳۹۰: ۳۰۸) به­گفته مهناز شایسته­فر می­توان کتیبه­ها را از منظر متون مذهبی به­کتیبه­های قرآنی­، ادعیه و احادیث تقسیم نمود که هر کدام از موارد ذکر شده شامل زیرشاخه­هایی می­شوند. (­شایسته­فر، ۱۳۸۱: ۸۸ – ۶۸) در جای دیگر از این نویسنده در رابطه با طبقه ­بندی موضوعی­کتیبه­ها،­ عنوان شده است­که­ کتیبه­ها از منظر موضوعی به­سوره­ها و آیات­قرآنی مانند: سوره­های­کوچک جزء سی­ام­، اسماءالله­، ادعیه­، اسامی مبارک پیامبر و ائمه و احادیث تقسیم می­شوند و تقسیم ­بندی­ دیگر کتیبه­ها می ­تواند در رابطه با مدح و ثنای بانیان بناها­، اشعار با محتوای مذهبی و تاریخ احداث و شرح آن باشد­. (شایسته­فر­، ۱۳۸۰­الف: ۶۹) و گفته شده کتیبه­هایی که با مضامین مذهبی­، آیات قرآن­، اسماءالله­، نام پیامبر و ائمه­اطهار­ می­باشند کاربرد بیشتری داشته، همچنین می­توان­کتیبه­های مذهبی را از منظر دانش معنای مذهبی به­سه گروه قرآنی­، دعایی و حدیثی تقسیم نمود­. (شایسته­فر، ۱۳۸۶: ۲۴) در رابطه با مکان و موقعیت قرارگیری­، این نکته عنوان شده است که کتیبه­ها به­دسته­هایی چون­: کتیبه­های سرتاسری به­ صورت خوشنویسی­، کتیبه­های قاب­بندی شده­، کتیبه­های کوچک آجری در قالب شکل و خط­، کتیبه­های دور تا دور طوق گنبد و شبستان­، کتیبه­های دور تا دور محراب و­کتیبه­های­ ساده برگرفته از آجر یا کاشی تقسیم می­شوند.­(فراست­، ۱۳۸۵: ۶۴) در مقاله­ای از هاشم­ حسینی و محمود­طاووسی­کتیبه­های­ عنوان شده براساس نوع جنس­، نوع خط­، تزیینات­، رنگ متن و زمینه سنجیده شده ­اند. (حسینی­، طاووسی، ۱۳۸۵: ۶۲ – ۶۰) در مقاله­ای­ دیگر از هاشم حسینی­کتیبه­های مذهبی مورد بحث، از منظر­­ آیات قرآن­،­کتیبه­های حدیثی­،­کتیبه­های دعایی و اسماءالله و اسامی ائمه دسته­بندی شده ­اند. (حسینی­، ۱۳۸۸: ۱۲۰- ۱۱۰) با توجه به­نظر پژوهشگران که در رابطه با تقسیم ­بندی­کتیبه­ها مطرح شد، به­ طور­کلی می­توان­کتیبه­های به­کار­­ رفته در مجموعه زیارتی امام رضا ­(ع) را به­دسته­های مختلفی تقسیم نمود­. بر این اساس شش مورد دسته­بندی در نظر گرفته شده که شامل: طبقه ­بندی محتوایی­، طبقه ­بندی براساس نوع خط­، طبقه ­بندی براساس شکل و قالب­کلی­، ترکیب­بندی خط در کتیبه، طبقه ­بندی براساس نوع مواد و مصالح و طبقه ­بندی بر­اساس رنگ­کتیبه­ها می­باشد. در ذیل هریک از موارد عنوان شده­ بررسی شده است.
۲ – ۲ - ۱ دسته­بندی محتوایی
در این دسته­بندی می­توان­کتیبه­ها را به­دسته­های­ مذهبی، احداثیه و دسته فرعی مذهبی - احداثیه تقسیم نمود. هرکدام از موارد ذکر شده دارای ویژگی­هایی می­باشند که در ادامه مطرح شده است.
۲ – ۲ -۱ - ۱ کتیبه­های مذهبی
این دسته­بندی حاوی متون مذهبی می­باشد و در بردارنده­ی آیات قرآنی، احادیث و اشعار است.­ (صحرا­گرد­،­۱۳۹۱: ۳۸) در دسته­بندی مذهبی می­توان این نکته را عنوان نمود که این کتیبه­ها با توجه به­نوع مضامین به­کار­رفته در­آنها به­گروه­هایی که شامل: مضامین­آیات قرآنی، احادیث، ادعیه و تذکره­ها،­ اسماء­­الله و اسامی­ائمه می­باشد، تقسیم می­گردند. همچنین اشعاری که در مدح بزرگان دین وستایش ایزد است را نیز در بر میگیرد.
۲ – ۲ -۱ – ۱ - ۱ آیات قرآنی
آیات قرآنی که دارای مضامین قرآنی می­باشند­، بیشتر در بر­گیرنده جملاتی در اظهار ایمان و اعتقادات مسلمانان هستند. به­ طوری­که از مطالعه دقیق­کتیبه­های قرآنی در­می­یابیم که برخی­ سوره­ها در بسیاری از قسمت­ های ابنیه تکرار شده است.
می­توان گفت شخصی­که این متون را انتخاب می­کرده می­بایست با تمام آیات قرآنی­آشنایی داشته باشد، یا اینکه به­واسطه معنای خاصی که در این آیات و سوره­ها بوده آنها را انتخاب نموده است­. بدون شک علمای مذهبی نقش مهمی در انتخاب این آیات داشته اند. البته در بعضی موارد خطاطان این سوره­ها و آیات را انتخاب­کرده ­اند­، در این صورت می­توان به­سخن قاضی ­احمد نویسنده دوره صفویه اکتفا کرد. او خطاطان را علمایی دانسته که می­توانستند سبک­های مختلف خط را در نهایت زیبایی بنویسند. به­ طوری­که این خطاطان با قرآن آشنا بوده و بسیاری از آنها قرآن را حفظ بوده ­اند.­(شایسته­فر، ۱۳۸۱: ۷) به­ طور­کلی آیات قرآنی بیشترین کاربرد را در تزیینات اسلامی داشته است. (صحرا­گرد: ۱۳۹۱ : ۳۸؛ مکی­نژاد­، ۱۳۸۶: ۸۹؛ شایسته­فر­، ۱۳۸۶: ۲۴) پیامبر اکرم در حدیثی می­فرمایند­:­ «نگاه­کردن به­خطوط قرآن­، بدون خواندن نیز عبادت است» (­مجلسی­، ۱۳۶۵: ۱۹۹) همچنین حدیث دیگری از امام صادق­(ع) در رابطه با نگاه­کردن به­آیات قرآن می­باشد. امام صادق­(ع) در جواب سؤالی که از ایشان مبنی بر نگاه­کردن و حفظ آیات قرآن پرسیده شده،­ می­فرمایند:­ «با نگاه­کردن بخوانی افضل است­، مگر نشنیده­ای نظر­کردن در قرآن عبادت است؟» (کلینی­، ۱۳۶۵:­ ۶۱۳) از روایات فوق، ­می­توان به­اهمّیّت و ارزش نگریستن به­آیات قرآنی پی­برد­، به­خصوص این­ مورد که، ­آیات در اماکن و ابنیه مذهبی نگاشته شده باشند، زیرا باعث تجلی عرفان و معنویت می­گردند. آیات و سوره­های قرآنی­که در بخش­های مختلف مجموعه زیارتی امام رضا ­(ع) مورد استفاده قرار­گرفته­اند،­ بیشتر شامل آیات شریفه­ای از سوره­های­ مبارکه­ ­توحید، بقره، دهر، عمّ، جمعه، نور، والعصر، نوح، المزمل، کوثر، نصر، حشر، قدر، آل­عمران، فجر، فاطر، اللیل، یس، ممتحنه­، دهر­، انبیاء­، توبه، جن، اعراف و مائده است که به­میزان متفاوتی از سوره­ها و از یک یا چند آیه و یا­ کل سوره در یک کتیبه استفاده شده است و بر اصولی همچون توحید و یگانگی، برپایی نماز، مغفرت و شفقت خداوند و صراط­مستقیم اشاره دارند. در­قسمت­ های مختلف از این مجموعه زیارتی مانند: بیرون­صحن، داخل­صحن، بالای­ازاره­ها، درب­ها،­­کتیبه­هایی بر­گنبد،­کمربندی­گنبد، ایوان­ها، محراب­ها،­گلدسته­ها، ضریح، صندوق مرقد و داخل گلوگاه گنبد ­می­باشند، که در دوره­ های مختلف تاریخی در این مجموعه زیارتی­کار­شده است. به­عنوان مثال­: در قسمت دیوار جنوبی­صفه­ بالای­ سر­مبارک سوره­ی ­توحید از سده ۷۱۲ ق، صفه­ای از­گنبد الله­ وردی­خان در قسمت بیرونی ایوان غربی صحن­کهنه آیاتی از سوره نور نوشته شده است. می­توان­کاربرد سوره مبارکه جمعه را در حاشیه ایوان­عباسی از دوره صفویه­،­گنبد الله وردی­خان­، ایوان جنوبی صحن عتیق و حاشیه ایوان­ شرقی صحن نو را عنوان نمود. همچنین روند استفاده از سوره بقره در صفه سمت چپ ایوان ساعت در صحن عتیق از دوره صفویه،­کتیبه­ای در زیر مقرنس­های دارالحفاظ از دوره صفویه و رواق دارالفیض از دوره پهلوی موجود می­باشد. سوره مبارکه المزمل نیز از دوره قاجار، در ایوان نقاره­خانه صحن عتیق نقش بسته است.
۲ – ۲ -۱ – ۱ - ۲ احادیث
دسته­بندی دیگر از متون مذهبی­که می­توان به­آن اشاره کرد­، احادیثی می­باشند­که در اغلب بناهای اسلامی وجود دارند­ و شامل: احادیثی منقول از پیامبر اکرم­(ص) و ائمه اطهار­(ع) می­باشند.
سابقه استفاده از احادیث پیامبر در­کتیبه­نگاری در ایران به­قرن چهارم ق می­رسد، ­نمونه آن­کتیبه­ای است در محراب مسجد جامع نیریز­که مربوط به­قرن چهارم ق بوده و حدیثی از پیامبر اکرم ­(ص) بر آن نقش بسته است. (صحرا­گرد، ۱۳۹۱: ۳۹) با توجه به­گفته مهدی سیّدی با نظر به­اینکه در دوره تیموری سادات در مشهد از اهمّیّت زیادی برخوردار شدند. (سیّدی، ۱۳۷۸: ۵۰) احادیثی از پیامبر اکرم ­(ص) از این دوره در حرم امام رضا ­(ع) دیده می­ شود اما بخش اعظم احادیث ائمه شیعه مربوط به­دوره صفویه می­ شود­، زیرا در دوره صفویه­، با توجه به­گفته پژوهشگران از جمله اعتماد­السلطنه­، پادشاهانی چون طهماسب صفوی­، شاه عباس اول و ثانی و شاه سلطان­حسین با داشتن مذهب شیعه توجه زیادی به­مشهد و بارگاه حرم امام رضا­ (ع) داشته اند.­ (اعتماد­السلطنه، بی­تا: ۱۶) و اینکه مذهب تشیّع مبنای حکومت شاهان صفوی قرار­گرفت و اساس سیاست آن­ها بر پایه­ تبلیغ مذهب اهل­بیت ­(ع) و ترویج احکام آنها و تجلیل از ائمه اطهار بود. (عطاردی، ۱۳۸۱: ۱۳۰) به­همین منظور احادیثی که مربوط به­ائمه شیعه­ (ع) به­خصوص امام­ رضا (ع) می­باشد، از دوره صفویه به­بعد در این مکان زیارتی نقش بسته است. نمونه­هایی از کاربرد این احادیث در مجموعه زیارتی امام رضا­ (ع) را می­توان در قسمت­ های مختلفی از این مجموعه عنوان کرد. مانند: حاشیه بیرونی ایوان مقصوره از دوره تیموری که شامل حدیثی از پیامبر اکرم (ص) می­باشد. همچنین احادیثی از دوره صفویه در این مکان موجود است. مانند:­ زیر طاق ایوان غربی صحن عتیق که حدیثی از صحیح­بخاری و مسلم به­نقل از عایشه همسر پیامبر اکرم (ص) در رابطه با اهل­بیت پیامبر می­باشد. کتیبه­ای سنگی در قسمت بالای در ورودی ایوان شرقی صحن عقیق وجود دارد که درآن احادیثی در وصف حضرت علی (ع) را در­بر ­دارد. در زیر طاق داخل ایوان­ غربی صحن عتیق احادیثی در رابطه با اهل­بیت و مقام حضرت فاطمه زهرا ­(س) دیده می­ شود. در صفه سمت چپ به­سمت پایین صحن عتیق حدیثی از امام رضا ­(ع) نقش بسته است.­ کتیبه­ای از دوره قاجار در قسمت درب نقره راهروی سقاخانه به­طرف دارالسیّاده می­باشد­که شامل سخن معروف پیامبر درباره حضرت علی (ع) با مضمون­: انا مدینه العلم و علی ­بابها می­باشد. همچنین رواق دارالذکر چند­کتیبه از دوره پهلوی را شامل می­شودکه بخش­هایی از آن شامل احادیثی از امام رضا ­(ع) می­باشد.
۲ – ۲ -۱ – ۱ - ۳ ادعیه و تذکره­ها
در مورد کتیبه­های گروه اول و دوم که شامل آیات قرآنی و احادیث می­باشد اکثر پژوهشگران به­این دو گروه اشاراتی داشته اند­، نظر محققین در رابطه با دسته سوم کمی متفاوت می­باشد­، به­عنوان مثال مهدی صحرا­گرد درباره این دسته از کتیبه­ها، مضامین­کتیبه­هایی را که شامل ستایش پرودگار­، مدح پیامبر و ائمه شیعه می­باشد را عنوان کرده است و اشعار فارسی که در بناهای مذهبی به­کار رفته است را در دسته­بندی مدح و ثنا، به­ صورت جداگانه مطرح نموده است. (صحراگرد، ۱۳۹۱: ۳۹) اما مهناز شایسته­فر این دسته از کتیبه­ها را به­عنوان ادعیه مشخص کرده وآن را به­سه گروه تقسیم نموده است که شامل­کتیبه­های توصیفی از اسامی زیبای خداوند (اسماء­الله) می­باشند و شامل ستایش پروردگار و بازگو­کننده توانایی­های شگرف خداوند هستند. گروه دوم شامل کتیبه­هایی که در ستایش پیامبر و دعا برای ایشان می­باشند، همچنین کتیبه­هایی­که در ستایش ائمه شیعه (ع) آمده بیان شده است و­گروه بعد شامل دعاهایی چون جوشن­کبیر و صلوات می­باشند. (شایسته­فر­،۱۳۸۰ب: ۷۶ - ۷۴) در جای دیگر این پژوهشگر به­کتیبه­های اسماء­الله و اشعار­فارسی اشاره داشته و کتیبه­های حدیثی و دعایی را به­ صورت جداگانه عنوان نموده است. (شایسته­فر ، ۱۳۸۹: ۸۹ – ۸۶) مهدی مکی­نژاد نیز در دسته­بندی­های خود علاوه بر آیات قرآنی و احادیث به ­­دو­گروه ادبیات منظوم و منثور و وقف­نامه­ ها اشاره داشته است. (مکی­نژاد­، ۱۳۸۶: ۹۰) همچنین در مقاله دیگری که در آن کتیبه­های آستان مقدس قم مورد بررسی قرار­گرفته­اند.­ در دسته­بندی مذهبی، علاوه بر­کتیبه­های­ قرآنی مواردی چون: مضامین­ دعایی در قالب ستایش و سپاس پروردگار­، اسماء­الله و اسامی ائمه مورد بررسی قرار­ گرفته و نیز کتیبه­های ادبی به صورت جداگانه ذکر شده ­اند. (شریعت­، ۱۳۸۶: ۱۰۶­­-­۱۰۱) سیّد هاشم حسینی نیزعلاوه بر دسته­بندی آیات قرآنی و احادیث مواردی نظیر؛ کتیبه­های دعایی که شامل ادعیه­ای مانند ختم قرآن­، ناد­علی و مناجات­نامه­ ها و صلوات می­باشند را در یک دسته قرار داده و کتیبه­هایی با مضامین اسماء­الله و اسامی­ائمه (ع) را در دسته­بندی دیگری مورد بررسی قرار داده است­. (حسینی، ۱۳۸۸: ۱۱۹)
با توجه به­بررسی­های انجام شده، در این دسته­بندی ادعیه، اسماء­الله و اسامی ائمه در یک­گروه جای می­گیرند. از آنجایی­که تکرار اسماء­الله نوعی ذکر محسوب می­ شود و با توجه به­این مورد که این اسماء و اسامی ائمه­ شیعه همواره در ادعیه موجود می­باشد، به­ذکر این موارد در یک گروه اکتفا شده است. این کتیبه­ها در­برگیرنده ادعیه­، ذکر، ­اسماء­الله و اسامی پیامبر اکرم­(ص) و ائمه می­باشند. در این­گروه ادعیه­ای وجود دارند که در قالب کتیبه بر دیوار اماکن متبرکه نقش بسته­اند،­ مانند: دعای­کمیل­، توسل وناد­علی،­ می­باشند.
اهمّیّت­کتیبه با مضمون دعا در این است که دعا، همواره یادآور حضور خداوند در همه­جا می­باشد­، ادعیه­کتابت شده بر ابنیه نوعی آرامش و عرفان به­انسان می­بخشد و معنویتی که از خواندن آن حاصل می­ شود می ­تواند انسان را به­خدا نزدیک کرده و قلب او را پاک­گرداند به­ طوری­که می ­تواند عاملی شود تا فرد با حضور قلب و توجه خاص به­عبادت بپردازد. (شایسته­فر، ۱۳۸۰ب: ۸۹) یکی از مضامینی که همواره به­ صورت­کتیبه در اماکن مذهبی دیده می­ شود، استفاده از اسماء­الله، اسامی پیامبر و ائمه­اطهار بوده و همچنین­کتیبه­هایی­که در آنها به­تسبیح و تمجید ازلی پرداخته است می­باشند. تکرار­ اسامی خداوند مصقله­ی ­زنگارهای وجودی قلب انسان است و ذکر و تسبیح خداوند سبب ایجاد مقام­های عرفانی در فرد می­گردد.
ذکر و یاد خداوند، به­منزله­ی یکی از مهم­ترین عبادت­های اسلامی همواره در بین مسلمانان از اهمّیّت بسیاری برخوردار بوده است. هم­چنین ­آیاتی از قرآن­کریم وجود دارد که به­ذکر و یاد خدا اشاره مستقیم دارد، مانند آیه ۲۸ سوره رعد که در آن آرامش دل­ها با یاد خداوند عنوان شده است و هم­چنین آیه ۴۵ سوره عنکبوت­که در آن اهمّیّت ذکر و یاد خدا در میان سایر عبادت­ها عنوان شده است. (طباطبایی، ۱۳۶۳، ج۲۱: ۲۶۰) در مجموعه زیارتی امام رضا­(ع)، از این دست­کتیبه­ها به­وفور مشاهده می­ شود­ که در نقاط مختلف اماکن متبرکه در این مجموعه نقش بسته است. از نمونه­های شاخص آن­ می­توان­ کتیبه­های مسجد گوهر­شاد و­کتیبه­هایی در صحن عتیق را عنوان نمود.­ کتیبه­های قرآنی در ایوان مقصوره مسجد گوهر­شاد از دوره صفویه موجود می­باشد که دارای عباراتی نظیر «الحکم­لله» است. همچنین­کاربرد اسماء­الله در مناره­های مسجد­گوهر­شاد در ترکیب با نقوش ترنجی به­تعداد زیادی در این مکان موجود می­باشد. در قسمت سمت چپ داخل ایوان­عباسی در زیر­طاق نیز اسماء­الله و اسامی­ائمه شیعه از دوره صفویه و در قسمت دیوار شمال شرقی صحن امام ۱۱۶ کلمه از اسماء­الله از دوره پهلوی­ نیز به­کار رفته است.­کاربرد اسماء­الله در ایوان شمالی و جنوبی صحن قدس از دوره معاصر نیز دیده می­ شود. کلماتی­که تسبیح­، تمجید و حمد و ثنای­الهی و ائمه معصومین را در­بر­می­گیرند در بخش­هایی از حرم مطهر نقش بسته است. مانند دعای دوازده امام خواجه نصر­الدین طوسی در قسمت بالای ازاره توحید­خانه­، صلوات بر پیامبر در کتیبه دور ایوان­شمالی صحن عتیق از دوره قاجار، وصف امام رضا ­(ع) در صفه سمت راست صحن عتیق به­سمت بست بالا و استفاده از ادعیه­ای در ایوان حجره صحن­نو را می­توان عنوان نمود. (برای اطلاعات بیشتر به­جداول مربوط در بخش پیوست مطالب مراجعه نمایید.)
۲ – ۲ -۱ – ۱ – ۴ ابیات شعر
گروهی از­کتیبه­های مدح و ستایش از نظر محتوا و از نظر ظاهر صورتی متفاوت با موارد ذکر شده دارند . متن این­کتیبه­ها اشعار فارسی می­باشد­که اکثر آن­ به­ صورت قصیده ­و غزل در مدح افراد دیده می­شوند. این­کتیبه­ها از دوره صفوی رایج شده و در دوره قاجار به­اوج خود رسیدند­، متن برخی از این­کتیبه­ها ترکیبی از مدح امام­(ع)­، حاکم وقت و اطلاعاتی از ساخت بنا می­باشد­که­گاهی آنها را در غالب­کتیبه­های احداثیه هم می­توان جای داد. (­صحرا­گرد، ۱۳۹۱: ۳۹) خط نستعلیق که از ابداعات دوره تیموری بود، به­ طور معمول در تزیینات معماری برای نوشتن اشعار فارسی مورد توجه قرار گرفت. (شایسته­فر، ۱۳۸۹: ۸۸)
این­کتیبه­ها در بخش­هایی از مجموعه زیارتی امام رضا­ (ع) دیده می­ شود که بیشترآنها به خط نستعلیق و بر سنگ نوشته شده است. از نمونه­های به­کار­ رفته در اماکن­متبرکه حرم­مطهر می­توان ابیات شعر که مربوط به­دوره خوارزمشاهیان بوده و در قسمت بالای ازاره­های حرم نصب می باشد را عنوان نمود.­ کتیبه­های شعری از دوره قاجار نیز وجود دارد که در بخش­هایی از حرم مطهر کار شده است. مانند: ابیات­شعر بر روی سنگ قبر محمد ­حسن­خان ­قراگوزلو در راهروی حدفاصل مسجد و مدرسه بالاسر که به­خط نستعلیق حک شده است. همچنین ابیات شعر در کمرکش ایوان طلای­صحن نو به­خط نستعلیق و نیز ورودی ایوان ساعت صحن عتیق که به­خط نستعلیق بوده و بر سنگ مرقوم می­باشد. (برای اطلاعات بیشتر به­جداول مربوط در بخش پیوست مطالب مراجعه نمایید.)
۲ – ۲ -۱ - ۲ کتیبه­های احداثیه
کتیبه­های دیگری­که در دسته­بندی متنی قرار می­گیرند­، در بردارنده متونی از اطلاعات بنا می­باشند. متن­ این­کتیبه­ها حاوی اطلاعاتی درباره­ بانی، هنرمند، معمار، مباشر و تاریخ ساخت بنا می­باشد.­ (صحراگرد، ۱۳۹۱: ۴۰؛ مکی­نژاد­: ۱۳۸۷: ۵۳) و از آنجا که اطلاعاتی در رابطه با احداث بنا می­ دهند، آنها را کتیبه­های احداثیه می­نامیم. (صحراگرد، ۱۳۹۱: ۴۰)­ بسیاری از­کتیبه­های احداثیه را به­زبان عربی و برخی را به­فارسی و گاه ترکیبی از عربی و فارسی نگاشته­اند. در مکان نصب این کتیبه­ها نمی­ توان قاعده­کلی و مشخص در نظر گرفت و متفاوت می­باشد، اما اغلب این­کتیبه­ها طوری در بنا نصب شده ­اند که بیشتر در معرض دید ناظران قرار­گیرند. به­­همین منظور اغلب این کتیبه­ها را در­ سر­در بناها نصب می­ کنند. (صحراگرد، ۱۳۹۱: ۴۰) وجود کتیبه­هایی که دارای نوشتار تاریخی هستند، به­عنوان سند و احکام اجتماعی در تزیینات مساجد استفاده می­گردند. (حلیمی، ۱۳۹۰: ۷۴) از دوره قاجار بسیاری از کتیبه­های احداثیه به­ صورت قصیده­ای در مدح حامی، مباشر و معمار و …. در­آمدند. (صحراگرد، ۱۳۹۱: ۴۰) اختصاص قاب­بندی جداگانه برای نام معمار و تاریخ ساخت بنا از ویژگی­های منحصر به­فردی است که با گسترش ساخت بناهای عظیم در سمرقند از دوره تیموری شکوفا گردید، به­ طوری­که در دوره تیموری ارزش و منزلت معماران به­حدی رسید که افرادی مانند بانی یا حامی بنا، نامشان در جایی از بنا نوشته شد. (صحراگرد، ۱۳۹۱: ۴۰)
کتیبه­های احداثیه دارای ارزش تاریخی بوده و در بردارنده اطلاعات مستندی هستند که پژوهشگران را در پی بردن به­تاریخ معماری یک بنا، هدایت می­ کنند. در بررسی کتیبه­های احداثیه علاوه بر کتیبه­هایی که به­ صورت مستقیم در بردارنده اطلاعات بنا هستند، به­مواردی که ظاهر آنها در قالب ابیات شعر می­باشد نیز بر­می­خوریم. در این کتیبه­ها به­ طور معمول نام شاعر در انتهای آن ذکر­گردیده و گاهی تاریخ ساخت بنا به­ صورت حروف ابجد^[۱۵] در دل شعر نهفته است و در بیشتر موارد نیز نام پادشاه، فرمان، بانی بنا و اطلاعات دیگر در این اشعار درج شده و به­ طور­معمول خط مورد استفاده در این­کتیبه­ها نستعلیق بوده است. نمونه­های بسیار زیادی از­کتیبه­های احداثیه از دوره­ های مختلف در اماکن متبرکه مجموعه زیارتی امام رضا­ (ع) نقش بسته است. به­عنوان مثال: ازاره­های حرم مطهر از سده ۶۰۲ ­ق­ که دارای متن احداثیه می­باشند. همچنین پایه سمت راست ایوان مقصوره از دوره تیموری، خروجی سمت چپ ایوان مقصوره­ و دور ایوان شمالی صحن عتیق از دوره صفوی، سنگ قبر عباس­میرزا و کتیبه پشت ایوان نقاره­خانه از دوره قاجار و صحن امام خمینی از دوره انقلاب اسلامی را می­توان نام برد که دارای متن احداثیه درباره ساخت بنا می­باشند. (برای اطلاعات بیشتر به­جداول مربوط در بخش پیوست مطالب مراجعه نمایید.)
در بسیاری از مضامینی که به­ صورت ابیات شعر و یا متن برکتیبه­ها در قالب متون احداثیه نقش بسته است، به­همراه نام پادشاهان­، هنرمندان­، بانی و … القابی در کنار آنها آمده است که حاکی از خضوع و خشوع فرد هنرمند و بانی بنا، یا تعریف و تمجید و بزرگداشت مقام فرد نام برده می­باشد . القابی مانند : السلطان­الاعظم و الخاقان­الاکرم، مالک­الرقاب، السلطان­بن­السلطان و الخاقان­بن­خاقان، الخاقان­المعظم­خلد­الله، السلطان­بن­السلطان، متع­الله­المسلمین، العبد­الضعیف­الحقیر، العبد­الفقیر­المحتاج و …. نگاشته شده است. این نوع نوشتار از دوره تیموری در حرم مطهر دیده می­ شود که نمونه­های بیشتر­آن مربوط به­دوره صفویه و قاجار می­باشد که در بخش­های مختلف حرم امام رضا­ (ع) نقش بسته است. همچنین از کلمه «کتبه» در کنار نام هنرمند بسیار استفاده شده است که به­معنای­کتیبه­نویس و هنرمندی می­باشد که آن کتیبه را ایجاد کرده است و کلمات دیگر مانند «عمل­العبد»، «بنّا»، «نقاش» نیز استفاده شده­که اشاره به­حرفه هنرمندی است­که در ایجاد ساختمان­ مذکور اهتمام داشته است. در تصویر­۱ – ۲ ­نمونه ­ای از این­کتیبه­ها آمده است.
تصویر ۱ – ۲٫ نمونه ­ای از­کتیبه­های احداثیه،­ گنبد مطهر امام رضا­ (ع)، اثر محمد­حسین شهید­المشهدی، دوره قاجار، مأخذ­تصویر: آفرینش­های هنری آستان قدس رضوی.
۲ – ۲ -۱ - ۳ کتیبه­های مذهبی – احداثیه
گونه­ دیگر از کتیبه­ها در بردارنده متن مذهبی و اطلاعاتی درباره سازندگان بنا می­باشند ، این بخش از کتیبه­ها به­دو دسته تقسیم می­گردند. در دسته اول، بخش اصلی متن به­اطلاعاتی درباره سازندگان بنا اختصاص دارد و در آغاز کتیبه آیه­ای از قرآن که بیشتر شامل «اِنّما یَعمِرُ مَساجِد الله …» می­باشد­، آمده است و بر ساخت مساجد و ثواب اخروی آن تأکید می­ کند، همچنین درادامه­ی­کتیبه اطلاعاتی درباره حاکم زمان­، بانی­، هنرمند و … می ­آید.­ گروه دیگر از کتیبه­های مذهبی – احداثیه آن­هایی می­باشد که متن اصلی کتیبه شامل عبارتی مذهبی بوده و در پایان آن اطلاعات مختصری درباره سازندگان بنا آمده است، در این کتیبه­ها به­ طور­­ معمول اطلاعات مربوط به­ساخت بنا با قلم خفی­تر نوشته می­ شود­. (صحرا گرد، ۱۳۹۱: ۴۱) از نمونه­کتیبه های مذهبی – احداثیه به­کار رفته در مجموعه زیارتی امام رضا ­(ع) می­توان کتیبه­هایی از مسجد­گوهر­شاد را عنوان نمود.­کتیبه­ای در حاشیه بیرونی ایوان مقصوره از دوره تیموری موجود می­باشد که بیشتر دربردارنده اطلاعات درباره سازندگان بنا است و کتیبه­ای در پیشانی ایوان مقصوره از دوره صفویه که بیشتر دربردارنده آیه قرآنی می­باشد و در انتهای آن نام هنرمند و سال آن ذکر شده است. همچنین سنگ قبر عباس­میرزا ­نایب­السلطنه در دارالسیّاده حرم از دوره قاجار نیز از دسته­کتیبه­های مذهبی­– ­احداثیه می­باشد­که بیشتر در بردارنده متن احداثیه است. (برای اطلاعات بیشتر به­­جداول مربوط در بخش پیوست مطالب مراجعه نمایید.)
۲ – ۲ - ۲ دسته بندی براساس خط
استفاده از خط در­کتیبه­نگاری براساس عواملی مانند دوره تاریخی، نوع متن و محل نصب­کتیبه­ها متفاوت می­باشد. خطوط رایج در­کتیبه­ها بیشتر کوفی­(ساده و تزیینی­)­، ثلث و نستعلیق است­که بیشترین­کاربرد را در­کتیبه­نگاری دارد­، اما در برخی موارد از خطوطی مانند نسخ و تعلیق هم استفاده کرده ­اند. (صحرا گرد، ۱۳۹۱: ۴۵) از دیرباز در معماری ایران از انواع خطوط­کوفی، نسخ، ریحان، ثلث، نستعلیق و غیره با روش­های گوناگون در بخش­های متفاوتی از معماری استفاده شده است، خط در معماری اسلامی به­ صورت کتیبه تجلی یافت. ­(مکی­نژاد، ۱۳۸۷: ۵۳) در کتاب تحفه­المحبین در رابطه با خطوط کتیبه­نگاری چنین آمده است: «و غیر از خطوط سته و طومار و تعلیق و غبار و نستعلیق و کتابه سایر خطوط که ذکر­کرده شد، من وجه از توابع قسم نقاشی است ­و اگر خطاطی مرتکب­کتابت آنها نشود در صنعت و فضیلت او قدحی لازم نمی­آید.­»­ (سراج­شیرازی­، ۱۳۷۶­: ۱۴۶-۱۴۵) به­گفته حبیب­الله فضایلی نوشتن هر نوع خط از انواع خطوط اسلامی به­ صورت کتیبه ممکن است. بر این اساس­کتیبه­هایی با خطوط­کوفی، ثلث، محقق و نستعلیق را از زمان­های­گذشته تا دوره معاصر در بناهای باستانی مشاهده می­ شود. این هنرمند بیان کرده ­است که کتیبه­های مختلفی از انواع خطوط نگاشته و حتی از خطوطی مانند نسخ و ریحان نیز در­کتیبه­نگاری استفاده نموده است. به­عقیده وی، خط ثلث بیشترین­کاربرد را در­کتیبه­نگاری داشته است و دلیل آن هم هماهنگی این خط با کاشی­کاری و نقوش و رنگ­های مختلف و همچنین حرکات گرم و درشتی این خط می باشد که باعث خوانایی آن از فاصله دور می­ شود. (فضایلی­، ۱۳۶۲ب: ۱۳۰) در شهرهای مهم ایران کتیبه­هایی از دوران سلجوقی، تیموریان و صفویه برجای مانده است­، با مقایسه­کتیبه­های هر دوره با دوره­ بعد از خود­، معلوم می­گردد­ کتیبه­نگاری درعصر صفویه بر دوران­های پیشین خود برتری داشته و ترقّی بسیاری نموده است. به­ طوری­که این­کتیبه­ها نمونه­های­کامل و سرمشق­های عالی و ممتاز برای­کتیبه­نگاران دوران­های بعد تا به­امروز می­باشند. (فضایلی­،۱۳۶۲الف: ۱۳۱ – ۱۳۰) با توجه به­اهمّیّت کتابت قرآن و کلام وحی­، مسلمانان تمایل خود را به­نوشتن کلام الهی نشان داده و هنر خوشنویسی را به­حد کمال رسانیدند. (­بیگی، ۱۳۸۸: ۶) گفته شده اولین خوشنویسی­که اقدام به­نوشتن­کتیبه­های تاریخی­کرد، به­نام سعد مشهور بوده و­ برای ولید­بن­عبدالمطلب­کتابت می­کرده است. او آیه­ای از سوره قرآن را با طلا بر دیوار قبله مسجد پیغمبر در مدینه نگاشته است. (صبوری، ۱۳۴۶: ۸۲)
با توجه به­بررسی­های انجام شده در مجموعه زیارتی امام رضا (ع) بیشترین کتیبه­هایی که در این مجموعه زیارتی وجود دارد با خطوط کوفی و اقسام این خط، همچنین خطوطی مانند ثلث و نستعلیق نگاشته شده است، البته کتیبه­هایی که با خط ثلث و ترکیب ثلث با خطوط دیگر مانند: کوفی آمده است، نسبت به­کاربرد کتیبه­ها با خطوط دیگر بیشتر می­باشد. خطوطی نظیر: تعلیق، نسخ، محقق، رقاع و­طغرا نیز در این مجموعه دیده می­ شود، اما تعداد­ کتیبه­هایی­که با این نوع ­کار شده است بسیار کمتر می­باشند. در ادامه خطوط­کوفی­، ثلث و نستعلیق­که بیشترین کاربرد را در کتیبه­نگاری حرم­­­مطهر داشته اند، مورد بررسی قرار گرفته است.
۲ – ۲ - ۲ – ۱ کاربرد خط کوفی در کتیبه­نگاری

بر اساس نتایج ارائه شده در جدول ۴-۵، سطح معنی داری آماره t مربوط به ضریبβ_(AC)که نشان دهنده اختلاف بین ضریب پایداری اقلام تعهدی با ضریب پایداری جریان نقدی می باشدکوچکتر از ۰۵/۰ بوده (۰۲۷۷/۰) و ضریب آن منفی است (۰۲۰۵/۰-) بنابراین فرضیه H₁ در سطح اطمینان ۹۵ درصد تأیید شده و می توان گفت ضریب پایداری اقلام تعهدی سودحسابداری جاری از ضریب پایداری جریان نقدی، کمتر می باشد.بنابراین بین ضریب پایداری اقلام تعهدی سودحسابداری جاری وضریب پایداری جریان نقدی،تفاوت معنادار وجود دارد و فرضیه اول پژوهش در سطح اطمینان ۹۵ درصد تأیید می شود.

۴-۵-۲) آزمون فرضیه های دوم تا چهارم پژوهش:
برای آزمون این فرضیه ها از مدل ۴-۲ به شرح زیر استفاده شده است:
مدل شماره ۴-۲:
ROA _{it ۱}β_β_ROA_itβ_WC_itβ_NCO _itβ_FIN _it€_{it ۱}
در این مدل برای این که بتوان مشخص نمود که آیا استفاده از روش داده های پانل در برآورد کارآمد خواهد بود یا نه از آزمون F لیمر و به منظور این که مشخص گردد کدام روش (اثرات ثابت و یا اثرات تصادفی) جهت برآورد مناسب تراست از آزمون هاسمن استفاده شده است. نتایج حاصل از این آزمون ها در جدول ۴-۶ آمده است.
جدول ۴-۶ نتایج انتخاب الگو برای آزمون مدل ۴-۲

آزمون	آماره	مقدار آماره	درجه آزادی	سطح معنی داری
آزمون F لیمر		۵۴۰/۲	(۴۶۹ ، ۱۱۹)	۰۰۰۰/۰
آزمون هاسمن		۶۱۷/۲۲۰	۴	۰۰۰۰/۰

با توجه به نتایج حاصل از آزمون F لیمر، از آنجایی که سطح معنی داریاین آزمون کمتر از ۰۵/۰ می‏باشد (۰۰۰۰/۰)، ناهمسانی عرض از مبداءها تأیید شده و لازم است در برآورد مدل از روش داده‏های پانل استفاده شود. همچنین از آنجایی که سطح معنی داری آزمون هاسمن نیز کمتر از ۰۵/۰ می‏باشد (۰۰۰۰/۰)، لذا مدل می بایست از طریق روش اثرات ثابت برآورد گردد. در جدول ۴-۷ نتایج حاصل از برآورد مدل و همچنین نتایج مربوط به آماره ها و مفروضات رگرسیون کلاسیک ارائه شده است.
جدول ۴-۷ نتایج برآورد مدل ۴-۲ پژوهش