سئوال ۴: کدام یک از موارد زیر برای واگذاری فعالیت ها بهتر است؟ در این صورت، مورد مناسب را با علامت تیک مشخص نمایید.

الف. واگذاری فعالیت به یک تامین کننده از بخش غیر دولتی

ب. واگذاری فعالیت به چند تامین کننده از بخش غیر دولتی بطور همزمان

• تببین انواع روش های واگذاری فعالیت ها:

الف. خرید خدمات از بخش غیر دولتی: حالتی است که دستگاه دولتی خدمات مورد نیاز خود را از اشخاص حقیقی و حقوقی غیر دولتی خریداری می کند بدون آنکه نیروی انسانی یا تجهیزات و امکانات مورد نیاز را در اختیار آنها قرار دهد.
ب. واگذاری مدیریت به بخش غیر دولتی: حالتی است که دستگاه دولتی اداره امور تحت مسئولیت خود را با در اختیار قرار دادن تمامی امکانات، نیروی انسانی و تجهیزات مورد نیاز، با حفظ مالکیت به اشخاص حقیقی و حقوقی غیر دولتی واگذار می نماید.
ج. مشارکت با بخش غیر دولتی: حالتی است که دستگاه دولتی خدمات مورد نیاز خود را با در اختیار قرار دادن تمام یا بخشی از امکانات، نیروی انسانی و تجهیزات مورد نیاز از اشخاص حقیقی و حقوقی غیر دولتی خریداری می کند.
با آرزوی توفیق روزافزون
پیوست شماره ۲)
قوانین و مقررات مرتبط با واگذاری
اصل ۴۴ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران بر پایه سه بخش دولتی، تعاونی و خصوصی با برنامه‌ریزی منظم و صحیح استوار است.
بخش دولتی شامل کلیه صنایع بزرگ، صنایع مادر، بازرگانی خارجی، معادن بزرگ، بانکداری، بیمه، تأمین نیرو، سدها و شبکه‏های بزرگ آبرسانی، رادیو و تلویزیون، پست و تلگراف و تلفن، هواپیمایی، کشتیرانی، راه و راه‏آهن و مانند این ها است که به صورت مالکیت عمومی و در اختیار دولت است.
بخش تعاونی شامل شرکت ها و موسسات تعاونی تولید و توزیع است که در شهر و روستا بر طبق ضوابط اسلامی تشکیل می شود.
بخش خصوصی شامل آن قسمت از کشاورزی، دامداری، صنعت، تجارت و خدمات می‌شود که مکمل فعالیت های اقتصادی دولتی و تعاونی است.
مالکیت در این سه بخش تا جایی که با اصول دیگر این فصل مطابق باشد و از محدوده قوانین اسلام خارج نشود و موجب رشد و توسعه اقتصادی کشور گردد و مایه زیان جامعه نشود مورد حمایت قانونی جمهوری اسلامی ایران است. تفصیل ضوابط و قلمرو و شرایط هر سه بخش را قانون معین می‌کند.
ماده ۸۸ قانون تنظیم بخشی ازمقررات مالی دولت مصوب ۱۳۸۰
در اجرای وظایف اجتماعی دولت به ویژه تکالیف مذکور در اصول بیست و نهم (۲۹) و سی ام (۳۰) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و به منظور منطقی نمودن حجم و اندازه دولت و کاهش تدریجی اعتبارات هزینه ای و بهبود ارائه خدمات به مردم و جلب مشارکت بخش غیر دولتی و توسعه اشتغال و صرف بودجه و درآمدهای عمومی با رعایت اصول سوم (۳)،‌بیست و نهم(۲۹) و سی ام (۳۰) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و مصالح عامه، وزارتخانه ها، مؤسسات و شرکت های دولتی که عهده دار ارائه خدمات اجتماعی، فرهنگی، خدماتی و رفاهی از قبیل آموزش فنی و حرفه ای، آموزش عمومی، تربیت بدنی، درمان، توانبخشی، نگهداری از سالمندان ، معلولین و کودکان بی سرپرست ، کتابخانه های عمومی، مراکز فرهنگی و هنری، خدمات شهری و روستایی، ایرانگردی و جهانگردی می باشند مجازند برای توسعه کمی و کیفی خدمات خود و کاهش حجم تصدی های دولت بر اساس مقررات و ضوابط این ماده اقدامات ذیل را انجام دهند:
الف: اشخاص حقیقی و حقوقی غیر دولتی که متقاضی ارائه خدمات بر اساس مفاد این ماده می باشند می بایست صلاحیت های فنی و اخلاقی لازم و پروانه فعالیت از مراجع قانونی ذیربط داشته باشند.
ب: ارائه خدمات موضوع این ماده توسط بخش غیر دولتی به سه روش؛ خرید خدمات از بخش غیر دولتی، مشارکت با بخش غیر دولتی و واگذاری مدیریت به بخش غیر دولتی انجام می شود.
ج: دستگاه های اجرایی مشمول این ماده برای توسعه کمی خدمات خود با بهره گرفتن از ظرفیت های موجود در بخش غیر دولتی موضوع بند «الف» و با پرداخت هزینه سرانه خدمات، نسبت به خرید خدمات و ارائه آن به مردم طبق شرایط دولتی اقدام نمایند.
تبصره: برای ایجاد و توسعه این گونه واحدها، دولت موظف است حمایت های لازم از قبیل واگذاری زمین، ارائه خدمات زیر بنایی و استفاده از تسهیلات وجوه اداره شده طبق ضوابط و به میزانی که در قوانین بودجه سنواتی پیش بینی می گردد اقدام نماید.
آیین نامه اجرایی ماده ۸۸ قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت
سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
* هیئت وزیران در جلسه مورخ ۲۴/۶/۱۳۸۱ بنا به پیشنهاد شماره ۸۶۴۳۲/۱۰۱ مورخ ۱۲/۰۵/۱۳۸۱ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور و به استناد ماده (۸۸) قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت– مصوب ۱۳۸۰ – آئین نامه اجرایی ماده یاد شده را به شرح زیر تصویب نمود.
«آیین نامه اجرایی ماده (۸۸) قانون تنظیم بخشی ازمقررات مالی دولت »
ماده۱- در این آیین نامه اصطلاحات زیر در معانی مشروح مربوط بکار می روند.
الف : خرید خدمات از یخش غیر دولتی : استفاده از ظرفیت های بخش غیردولتی با پرداخت هزینه سرانه تامین خدماتی که دستگاه اجرایی مربوط طبق قوانین و مقررات موجود عهده دار آنها است.

در نقاشی‌های او مهم‌ترین سند برای فرهنگ مدرنیته محصص در رفتار خطی او با رنگ‌ها و باندهای رنگی که باهم تضاد دارند و باهم آمیخته می‌شوند نمایش داده می‌شود. سایه‌های برهنه در زمینه که تنوع دوگانه­ای از قدرت یک منظره را نگران‌کننده می‌کند را نشان می‌دهد. این یک جستجوی هندسی برای نور و به سوی نور است یک فاکتور مثبت در ظرفیتش برای تسلیم بسیاری تفاسیر شدن است؛ مانند یک مکالمه میان شمشادهای چینی با یکدیگر. یک نشانه از اعتبار هنرمند واقعیتی است که می‌توان درباره‌ی چیزهایی که در ارتباط با وی گفته می‌شود تکرار کرد به عنوان یک خالق که با هر مباحثه بخش جدیدی از شخصیت وی کشف می‌شود. بنابراین سخن‌رانی بر بهمن محصص تازه آغاز شده است. این می‌تواند در بخش‌های جدید رازهایی که در کارش می‌بینیم یک به یک شناسایی و بسط داده شود. (Selvaggi، ۱۹۷۶).

تن­های تنها^[۷]
محصص در اغلب آثارش به آدم‌ها و نیمه آدم‌ها پرداخته است. نگاه او به انسان، بی‌زمان و بی مکان است و به همین دلیل در آثار فیگوراتیوش کمتر به پس‌زمینه‌ها می‌پردازد. پس‌زمینه‌ها، آگاهانه و استادانه کم­پرداخته و بی‌هویت‌اند. آدم‌هایش با اطرافشان تعریف و توجیه نمی‌شوند و هیچ آرایش و پوششی در میانه نیست. با خودِ خود ما کار دارد. با خودِ خودِ خودش. محصص، بی‌رحم و بی‌پرده است. سیلی می‌زند و ادعای ارائه‌ برای حل بحران آینده را ندارد. دعوت نمی‌کند، می‌رنجاند. سرمان را بر نطع^[۸] خون‌تاب سرنوشت می‌گذارد و برایمان قصّه می‌گوید. محصص، راوی فاجعه‌ای است محتوم که وقوعش برای آدم‌ها و آدم-گاوهای او روشن و غیرقابل‌انکار است. گرچه، گاه به ویژه در مجسمه‌ها کار خود را ترسیم تنهایی و ترس، بی حصاری و بی‌نشانی قریب‌الوقوعی می‌داند که زیر پوست این روزگار، پشت پرده‌ سرخوشی‌ها و چراغانی‌ها، تمام روزها و روزمرگی‌ها خزیده است. محصص بشارت نمی‌دهد، اشارت می‌کند. به ما و به خودش. کرامت او به عنوان هنرمند در همین است. در انگشت اشارتی که پیش و بیش از همه کس به سوی خود نشانه رفته است.
با اینکه بهمن محصص بیشتر اوقات اینجا نبود اما حضورش در روزنگاری‌های هنر معاصر ایران حضوری پردامنه، چشمگیر و تمام وقت است. محصص حرف داشت. حرف‌هایی داشت که باید با دیگران می‌گفت و شوق گفتن در او چنان سرشار و فراوان بود که لبریزش می‌کرد. او بیش از تمام تخصص‌ها و تجربه‌هایش، استاد چگونه لبریز شدن بود. استاد مهار زدن به توسن سرکش وجد به هنگام کشفی از نظاره‌ روزگار، استاد پیدا کردن بهترین شیوه برای بهترین ارائه بود. برای همین هم نقاش بود، هم مجسمه‌ساز و هم مترجم. برای همین ­به این شدت­ و این ­همه زیاد،­ بهمن محصص بود.
ماهی‌ها در آثار بهمن محصص جایگاه ویژه‌ای دارند (←تصویر ۲۰). این المان از سال‌های آغازین کار او در آثارش دیده می‌شد. شاید بتوان تعبیر کرد که از بدو تولد او در ناخودآگاهش وجود داشته‌اند؛ شاید به خاطر محل تولدش. به هر تعبیر از نظر من ماهی در آثارش خود اوست ماهی ای که از آب درآورده شده، نفس می‌کشد و دهانش با التماس باز و بسته می‌شود با آن چشمان سیاهش با ترس به ما نگاه می کندو قطره‌ای آب را از ما طلب می‌کند؛ بدنش لزج است و در دست هیچ کس نمی‌ماند سر می‌خورد و می­رود او را به سختی می‌توان نگاه داشت اگر آب را از او بگیرند می‌میرد و تا هنگامه­ی مرگ برای رسیدن به آب تمام تلاشش را می‌کند ولی کم پیش می‌آید ماهی که از آب گرفته‌شده، به آب بازگردد؛ اگر هم بازگردد دوباره طعمه‌ی «دیگری» می‌شود. آنگاه است که شاید به دهان کوسه‌ای برود و باز زندگی‌اش به پایان برسد.
بهمن محصص هنگامی‌که در ایران شروع به خلق آثاری متفاوت کرد، تصورش این بود که می‌تواند با خلق این آثار طرز فکری را تغییر دهد و دیدگاه جدیدی را به مردم بشناساند.
ولی هیچ حکومتی تاب رک­گویی و خشم و زبان تند و تیزش را نداشت. آب را از او گرفتند او تشنه و به دنبال آب در تنهایی خود و در کشوری غریب به کار هنری خویش مشغول بود ولی تن لزج ماهی در یک جا بند نمی‌شود او به امید روزهای بهتر به وطنش بازگشت. ولی هیچ کس او را ندید آثارش از بین رفته بودند، نی‌لبک­نواز (←تصویر ۳۰) او را بریده بودند، آثاری را که در موزه داشت، دیگر نبود و آثارش را متلاشی کرده بودند گویی که هرگز او نبوده است. به محل تولدش رفت شاید که در آن دیار آرامش را بیابد ولی هیچ و هیچ و هیچ …
در آن زمان بود که دست به خودکشی هنری زد. او با این تفکر که وقتی در هنگامی که زنده است او را نمی­بینند پس چه بهتر که اثری از خود برای کسی به ارث نگذارد، این عمل به واقع دردناک و برای یک هنرمند فجیع را انجام داد و می‌توان تصور کرد او در چه موقعیت و افسردگی شدیدی بوده است. این بود که هر آنچه از آثارش را که به ایران آورده بود با تیغ و پتک و اره برقی… از بین برد. آنان را در وطنی که قدر آثارش که همانا وجود خود او بود، نمی‌دانستند دفن نمود. سپس به رم بازگشت و در هتلی به زندگی خویش ادامه داد در آن جا بود که هنرمند ایرانی میترا فراهانی زندگی او را تا لحظه‌ی مرگ به تصویر کشید. او همانند ماهی که شکار شده به خون غلتید و آخرین نفس‌هایش را کشید و همان طور که آرزو داشت به نجابت یک حیوان جان داد و چشم از این دنیا فروبست. وصیت کرده بود که پیکرش را بسوزانند زیرا جایی را نداشت که احساس تعلق به آن داشته باشد.
درباره او به راحتی نمی­ شود یادنامه نوشت. مردی این همه بی‌تابِ زندگی، این همه بی‌قرارِ گفتن، مرگ را برنمی‌تابد. آثار محصص آن قدر زنده و حاضر هستند که وقتی دل‌تنگش می‌شویم آراممان کنند. تا یادمان بماند که محصص آمده بود تا چیزی بگوید. چیزی از ما و به ما. تا قدر بدانیم منفرد بودنش را. مستقل بودنش را و این که هیچ‌گاه بار هیچ جناح و مسلکی را به دوش نکشید و سنگ عقاید دیگران را به سینه نزد. کم گفت و زیاد ساخت و با همین زیاد ساختن، گفت آنچه گفتنی داشت. کمتر مصاحبه کرد و کمتر از آن در تجمعات و افتتاحیه‌ها و کافه‌نشینی‌های تمام­وقت شرکت کرد. لب به اظهارنظرهای بزرگ‌منشانه و تخریب و تمجید نگشود و مدام، جوشانده و دوا برای درمان بیماری‌های هنر امروز تجویز نکرد. محصص مرد کارش بود. اهل کارش بود و شایسته‌ترین زبان را برای گفتن یافته بود. صادق و ثابت و تلخ و تیز. محصص آبروی هنر معاصر ایران بود.
هنر ایران هنرمندی را از دست داد که تا سال‌ها به خود نخواهد دید.
تصویر ۲۵- بهمن محصص، از مجموعۀ ماهی­ها
تصویر ۲۶- بهمن محصص، از مجموعۀ ماهی­ها، طرح روی جلد
تصویر ۲۷- بهمن محصص، از مجموعۀ ماهی­ها، کلاژ، ۲۰۰۶
تصویر ۲۸- بهمن محصص، از مجموعۀ ماهی­ها، کلاژ، ۲۰۱۰
تصویر ۲۹- بهمن محصص در کنار مجسمۀ نی­لبک نواز
تصویر ۳۰- بهمن محصص، مجسمۀ نی­لبک نواز
تصویر ۳۱-بهمن محصص، فی­فی از خوشحالی فریاد می‌کشد، رنگ و روغن روی بوم، ۱۹۶۴
۳-۳) چند نمونه از آثار بهمن محصص:

• • نقاشی­ها

تصویر ۳۲-بهمن محصص، رنگ روغن بر بوم، ۱۹۸۹
تصویر ۳۳-بهمن محصص، نامزد، رنگ و روغن بر بوم
تصویر ۳۴-بهمن محصص، بدون عنوان، رنگ و روغن بر بوم،۶۰×۸/۶۰، ۱۹۵۸
تصویر ۳۵-بهمن محصص، ۴ اثر

1. 1. بالا چپ: آبرنگ و مرکب بر کاغذ،۴/۴۵×۷/۳۴،۱۹۵۴

1. 1. بالا راست:mix media بر بوم،۱/۵۲×۵/۴۸،۶۰، ۱۹۵۸

1. 1. پایین راست: آبرنگ و مرکب بر کاغذ،۵/۴۷×۳۰،۶۰،۱۹۵۸

1. 1. پاببن چپ: رنگ و روغن بر بوم، ۶/۵۰×۳/۳۴،۱۹۵۷

تصویر ۳۶- بهمن محصص، عقاب نابینا، رنگ و روغن بر بوم،۱۰۰×۶۵، ۱۹۶۸
تصویر ۳۷ بهمن محصص، انسان از شکل افتاده، رنگ و روغن بر بوم
تصویر ۳۸ بهمن محصص، رنگ و روغن بر بوم
تصویر ۳۹-بهمن محصص، رنگ و روغن بر بوم،۱۹۸۳
تصویر ۴۰-بهمن محصص، آبرنگ بر کاغذ، ۱۹۹۳
تصویر ۴۱-بهمن محصص، رنگ و روغن بر بوم،۱۹۷۶
تصویر ۴۲- بهمن محصص، رنگ روغن بر بوم، ۱۹۷۵
تصویر ۴۳- بهمن محصص، رنگ روغن بر بوم
مجسمه‌ها
تصویر ۴۴ – بهمن محصص، برنز
تصویر ۴۵- بهمن محصص، نی‌لبک نواز، برنز
تصویر ۴۶- بهمن محصص، برنز
تصویر ۴۷- بهمن محصص، برنز
تصویر ۴۸- بهمن محصص، مرد، برنز
تصویر ۴۹- بهمن محصص، ماهی، برنز
تصویر ۵۰- بهمن محصص، مینوتور، برنز
تصویر ۵۱- بهمن محصص، پرنده، برنز
تصویر ۵۲- بهمن محصص، برنز
کلاژها

در گزارش سازمان ملل متحد در سال ۲۰۱۰ به نام “تجارت بین الملل بعد از بحران مالی” که در چهار بخش تنظیم شده است در بخش اول، از سیاست­های که در زمان بحران اتخاذ شده بیان شده است. این سیاست­ها شامل اعمال انواع تعرفه­های تجاری بر صادرات و واردات کالا و خدمات و همچنین اعمال استانداردهای مختلف برای محدود کردن صاردات و واردات است. در بخش دوم، از نقش دولت در تعیین قوانین و تعیین جایگاه کشور در تجارت جهانی بحث شده است. همچنین اثر آزاد سازی تجاری بین کشورها در انتقال اثرات بحران مالی به کشور­ها مهم شناخته شده است. در بخش سوم، از سازمان­های مختلف که به در تسهیل شرایط بحران در کشورها نقش داشتند نام برده شده است و نقش هر کدام از این سازمان­ها در سایر مناقظ جهان از جمله آسیا و آمریکا و اروپا بیان شده است. در بخش چهارم از قوانین و استانداردهای که این سازمان­ها خصوصا سازمان WTO , FTA در تنظیم روابط تجاری در طی بحران داشته اند نام برده شده است.

سانگ و لین (۲۰۱۰) در مقاله­ای با عنوان” اثرات بحران مالی و اقتصادی بر گردشگری آسیا” به بررسی اثرات بحران مالی بر حجم گردشگر ورودی و خروجی آسیا پرداخته­اند و برای این منظور با بهره گرفتن از الگوی رگرسیون توزیعی با وقفه، کشش تقاضا را بدست آورند. نتایج بررسی­ها نشان می­دهد که بحران مالی بر تمامی کشورها اثر منفی داشته و موجب کاهش گردشگری این کشورها شده است. همچنین در بررسی که برای خروج گردشگر از آسیا به ۱۲ مقصد برتر گردشگر صورت گرفت مشخص شد که بریتانیا با کاهش ۱/۳۷% بیشترین افت در ورود گردشگر را داشته است و همچنین کشورهای ایتالیا (۱۶%-)، فرانسه (۷/۱۵%-)، آمریکا (۹/۱۱-) به ترتیب بیشترین افت را پس از بریتانیا داشتند. به طور کلی بحران هم بر گردشگری داخلی و هم بر گردشگری بین المللی آسیا اثر منفی داشته است اما با توجه به پیش بینی­های صورت گرفته تقاضای گردشگری در سال ۲۰۱۰ به مقدار زیادی بازسازی و تجدید می شود.
هنافیا^[۴۵](۲۰۱۰), در مقاله­"تجارت دوجانبه و تقاضای گردشگری"فاکتورهای موثر بر تقاضای گردشگری را معرفی می­ کند, فاکتورها اصلی شامل: جمعیت، درآمد، هزینه گردشگری، فاصله­ی جغرافیایی و غیره بیان شده است. همچنین صنعت گردشگری در رابطه مستقیم با تجارت بیان شده است و افزایش در تجارت خدمات و گرشگری را مکمل یکدیگر ذکر شده است. بررسی­های صورت گرفته از طریق الگوی جاذبه تجاری است.
ریچی^[۴۶] و همکاران (۲۰۰۹) در مقاله­ای با عنوان ” اثرات رکود جهانی و بحران اقتصادی بر گردشگری: آمریکای شمالی” به بررسی اثر رکود اقتصادی و بحران اقتصادی بر گردشگری در سه کشور کانادا، مکزیک و ایالات متحده آمریکا پرداخته­اند. به این منظور روند ورود و خروج گردشگر و نرخ رشد این صنعت برای هر سه کشور به تفکیک بیان شده است سپس اثراتی که بحران اقتصادی بر اشتغال این کشورها داشته هم به صورت مستقیم و هم به صورت غیر مستقیم بررسی شده است. فاکتور دیگری که برای مقایسه شرایط قبل و بعد از بحران اقتصادی در این مقاله در نظر گرفته شده است هزینه­ های گردشگری و سفر است که مجموع این عوامل این نتیجه را می­دهد که شرایط جغرافیایی و سیاسی در کشورهای مکزیک و ایالات آمریکا باعث اثر پذیری بیشتر این کشورها از بحران شده است به گونه ­ای که اگر تنها بحران پولی وجود داشت کاهش کمتری در حجم ورود و خروج گردشگر و درآمدهای ناشی از آن به وجود می­آمد. از طرفی کانادا به علت شرایط اقتصادی که دارد جهشی در بهبود و تجدید صنعت گردشگری در سال ۲۰۱۰ خواهد داشت.
صندوق بین المللی پول (۲۰۰۸) در گذارشی با عنوان “اثرات بحران مالی جهانی بر کشورهای با درآمد پایین” ابعاد مختلف این بحران را مورد بررسی قرار داده و کانال­هایی را که کشورهای کم درآمد ممکن است از طریق آن­ها از بحران مالی متاثر شوند، مورد بررسی قرار داده. در این بررسی اشاره شده است که به علت ادغام پایین بازارهای مالی این کشورها با بازارهای مالی جهانی سرایط مستقیم رکود بخش مالی در این کشورها صورت نخواهد گرفت اما رکود اقتصادی در کشورهای توسعه یافته از طریق کاهش قیمت کالاهای صادراتی این کشورها، کاهش کمک­های جهانی، کاهش سرمایه ­گذاری مستقیم خارجی و غیره آسیب­های جدی به این کشورها وارد خواهد ساخت. همچنین در این بررسی به کاهش قیمت کالاهای وارداتی و اثر مثبت آن نیز اشاره شده است.
در گذارش دیگری توسط صندوق بین المللی پول ( ۲۰۰۸)، اثرات بحران مالی جهانی بر منطقه آفریقا مورد بررسی قرار گرفته است در این گذارش با اشاره به ساختار اقتصادی این کشورها، کانال اثرگذاری بحران بر اقتصاد این منطقه مورد بررسی قرار گرفته است.
موسسه مطالعاتی جنوب شرق آسیا (۲۰۰۸) اثرات بحران مالی بر کشورهای جنوب شرق آسیا را مورد بررسی قراد داده است. این گزارش نیز کانال­های ارتباطی بحران مالی جهانی با کشورهای مورد مطالعه را مورد مطالعه قرار داده است.
بابریکا^[۴۷](۲۰۰۷), در مقاله خود تحت عنوان “ارزیابی رقابت بین الملل در تجارت خدمات گرشگری” گردشگری را به عنوان تنها فعالیت خدماتی که برای تمام ملت­ها فرصت تجارت را ایجاد می کند, معرفی کرده است و بیان می­ کند گردشگری فاکتوری است که مزایای آن به طور نامتوازن توزیع می شود, که البته این امر به میزان کارایی هر کشور در تجارت جهانی بستگی دارد.
والش^[۴۸] (۲۰۰۶)، در مقاله تحت عنوان “تجارت خدمات: بدست آوردن مدل جاذبه برای تخمین تجارت خدمات"، مدل جاذبه را برای تجارت خدمات و تجارت زیر بخش های خدمات از جمله گردشگری، حمل و نقل، تجارت الکترونیک و سایر، به صورت متمایز ذکر کرده است.
کیمیورا و لی (۲۰۰۴), در مقاله ی خود تحت عنوان “الگوی جاذبه در تجارت خدمات بین الملل” رابطه­ تجارت خدمات را با عوامل موثر بر آن با بهره گرفتن از الگوی جاذبه ساده بررسی کرده است. در این مقاله به تاثیر بیشتر تجارت خدمات بر اقتصاد جهانی نسبت به تجارت کالا اشاره شده است. همچنین رشد تجارت کالا را مستلزم رشد تجارت خدمات بیان می­ کند.
زیهوری ما و لئونارد چنگ^[۴۹](۲۰۰۳)، در مقاله­ای با عنوان “اثرات بحران مالی بر تجارت جهانی” اثرات بحران مالی را بر ۵۲ کشور مورد بررسی قرار دادند. در این مقاله اثر بحران به دو بخش، اثر بحران پولی و اثر بحران بانکی تقسیم شده است. نویسندگان معتقدند که اثر هر یک از این بخش­ها متفاوت است و این تفاوت ناشی از تفاوت رابطه ای است که بین هر یک از انواع بحران­ها با تجارت وجود دارد. آن­ها بررسی اثرات بحران بر تجارت را در دو دوره زمانی ۱۹۹۰-۱۹۸ و ۱۹۹۸-۱۹۹۱ را انجام داده اند.
نویسندگان رابطه تجارت و بحران بانکی را بیشتر ناشی از اعتبارات بانکی می دانند. با وقوع بحران بانکی و شرایط رکود اقتصادی و کاهش اعتبارات بازرگانی و تجاری با توجه به این واقعیت که بخش بزرگی از تامین مالی تجارت­های خارجی از طریق اعتبارات کوتاه مدت مالی و موسسات مالی صورت می گیرد؛ وجود بحران بانکی موجب سخت شدن شرایط تجارت و در پی آن کاهش تجارت خارجی می­ شود. همچنین بحران پولی که از طریق تغییرات نرخ ارز به طور مستقیم و شدید بر تجارت خارجی اثر می­ گذارد و همین تفاوت در ارتباط این دو نوع بحران باعث ایجاد اثرات متفاوت بر تجارت می­باشد.
در این مقاله با بهره گرفتن از الگوی جاذبه رابطه بحران بانکی و بحران پولی با تجارت خدمات مورد بررسی قرار گرفته است. تنایج کلی بدست آمده توسط نویسندگان نشان می­دهد که در طی بحران بانکی، صادرات افزایش یافته ولی پس از بحران کاهش داشته است. همچنین در طی بحران پولی (ارزی) صادرات و واردات کاهش داشته است ولی بعد از بحران تغییرات صادرات و واردات وابسته به منبع شوک مالی است. نتایج نشان می دهد که بعد از بحران پولی صادرات برای دوره زمانی ۱۹۹۱-۱۹۹۸ بیشتر از دوره زمانی ۱۹۹۸-۱۹۹۱ افزایش داشته است.
برنانک^[۵۰](۱۹۸۳) در مقاله­ای با عنوان “اثرات واقعی بحران مالی به تحلیل و برآورد آثار بحران مالی بر بخش واقعی اقتصادها “، قبل از بحران سال ۱۹۹۷ در شرق آسیا پرداخته است. در این مقاله، آثار بحران مالی دهه۱۹۳۰ آمریکا، در روند تولید کل اقتصاد طی آن دوره، آزمون شده است. به اعتقاد وی، تخریب مالی سال­های (۱۹۳۰-۱۹۳۳) در آمریکا، باعث کاهش کارایی تخصیص اعتبار، و در نتیجه هزینه بالاتر و کاهش عرضه وجوه اعتباری شده بود که در آخر، این امر باعث تخریب تقاضای کل گردید.
۲-۷- خلاصه و نتیجه گیری:
در این فصل، ابتدا به بیان مفهوم خدمات و تجارت آن پرداخته شده است و صنعت گردشگری را به عنوان یکی از مهم­ترین زیرشاخه­های خدمات معرفی شده است. چرا که گردشگری حدود۶% صادرات کالا و خدمات، معادل ۳/۱ تریلیون و حدود ۹% تولید ناخالص ملی در کل جهان را شامل می­ شود و همچنین این شاخه از خدمات هم به صورت مستقیم و هم به صورت غیر مستقیم پتانسیل اشتغال­زایی زیادی دارد.
در ادامه به بحث بحران مالی و انواع آن که شامل بحران بانکی و پولی می­ شود و اثر هر یک بر تجارت خدمات به خصوص گردشگری پرداخته شده است. همچنین نمونه­های از اثرات بحران در صنعت گردشگری به صورت آماری و مقایسه ای ارائه شده است. سپس روند بازگشت تجارت خدمات و گردشگری بین الملل به سطح پیش از بحران مالی بیان شده است.
در قسمت آخر این فصل به بررسی مطالعات خارجی و داخلی صورت گرفته در این زمینه پرداخته شده است. این فصل با خلاصه و جمع بندی پایان می یابد.
فصل سوم:
روش پژوهش
مقدمه:
در فصل حاضر مباحث مربوط به ارائه الگوی نهایی و روش پژوهش مطرح شده است. برای نیل به این هدف پژوهش بایستی از الگویی استفاده شود که قابلیت آزمون اثرگذاری بحران مالی ۲۰۰۸ بر تجارت دوجانبه خدمات گردشگری و کل خدمات را داشته باشد؛ که در دو بخش مجزا مورد بحث قرار گرفته است.
در قسمت اول با توجه به هدف مطالعه که بررسی تجارت دوجانبه است؛ مبانی تئوریکی و پشتوانه­های علمی الگوی جاذبه ارائه شده است. سپس الگوی مورد استفاده در این مطالعه استخراج گردیده است. در قسمت دوم این فصل، متغیرهای الگو معرفی و توصیف می­شوند. سپس به روش تخمین الگو اشاره می­ شود و ویژگی­های و کاربردهای الگو معرفی و توضیح داده می­ شود. در ادامه این بخش جامعه آماری و مورد مطالعاتی این پژوهش مشخص شده است. این فصل با خلاصه و جمع­بندی پایان می­پذیرد.
۳-۱- ارائه الگو
۳-۱-۱- الگوی جاذبه تجاری
برآورد پتانسیل تجاری بین دو کشور در یک الگو جاذبه تجاری با بهره گرفتن از عواملی که می ­تواند تعیین کننده آن باشند صورت می­گیرد. این عوامل شامل ویژگی­های اقتصادی دو کشور هستند که برای تجارت بین دو کشور وجود دارند. در واقع، در چارچوب این الگو می­توان موانع و تشویق­های موجود را به صورت متغیر کمی و یا کیفی که در بازارهای خاص و قابل قبول کمی شده ­اند وارد الگو کرده و تاثیر آن را بر تجارت دوجانبه بررسی نمود (طیبی و آذربایجانی،۱۳۸۰).
تئوری جاذبه برای اولین بار در ابتدای دهه ی۱۸۶۰ میلادی توسط اچ کری^[۵۱]در مطالعه رفتار انسانی و علوم اجتماعی به کار رفت (وال^[۵۲]، ۲۰۰۰). مهم‌ترین استفاده الگوی جاذبه در تجارت بین المللی است که برای بررسی پتانسیل تجاری بین دو کشور استفاده می‌شود. الگوی جاذبه، اولین بار برای توضیح جریان­های تجاری دو جانبه در سال ۱۹۶۲ میلادی توسط تین برگن^[۵۳] و پویهونن^[۵۴] مورد استفاده قرار گرفت. از آن پس الگوی جاذبه به یک ابزار عمومی در زمینه­ مطالعات تجارت بین الملل تبدیل شد و بطور موفقیت آمیزی برای جریان­های انواع گوناگون مهاجرت، سرمایه ­گذاری مستقیم خارجی و خصوصا جریان­های تجاری بکار برده شد. شکل اولیه‌ی الگوی جاذبه­ای که توسط تین برگن استفاده شد با پیروی از قانون جاذبه نیوتن، این مطلب را در خود دارد که جریان تجاری بین کشورها، با وزن اقتصادی کشورها (تولید ناخاص داخلی)، رابطه‌ی مستقیم و با مسافت‌ آن­ها از همدیگر رابطه‌ی عکس دارد. در طی زمان عوامل دیگری نیز وارد الگو شد که از جمله این عوامل می­توان به ویژگی­های اقتصادی دو کشور و موانع و مسیرهای مناسبی که برای تجارت بین دو یا چند کشور وجود دارد نام برد. به عبارت دیگر الگوی جاذبه تجارت بوسیله ترکیبی از متغیرهای کلان اقتصادی دو کشور که شریک تجاری یکدیگر هستند را توضیح می­دهد.
به اعتقاد هوملز^[۵۵] (۱۹۹۸) عامل تعیین کننده اصلی در تجارت دوجانبه، هزینه­ های تجارت است که از طریق ترکیب تعرفه­ها و موانع غیر تعرفه­ای و فاصله بین دو کشور قابل تعریف است. از آنجایی که موانع تعرفه­ای، قیمت­های بازار و در نتیجه الگوی تولید و مصرف را تحت تاثیر قرار می­ دهند، لذا به کار بردن متغیر­های کلان وابسته به GDP در معادلات برآورد واردات یک کشور، موجب تورش در تخمین­ها می­گردد (احمدزاده، ۱۳۸۴).
لذا در معادلات جاذبه تجاری نیز در کنار متغیرهای کل اقتصاد نظیرGDP و درآمد سرانه، از متغیرهای مرتبط با هزینه­ های تجاری نظیر تعرفه، فاصله بین دو کشور، ترتیبات تجاری دوجانبه و عوامل اجتماعی نظیر زبان و مذهب مشترک استفاده می­ شود.
این الگو ابزاری تجربی است که به طور گسترده در تجارت بین الملل برای توضیح جریان­های تجاری دوجانبه به کار می­رود. علاوه بر این در موارد دیگری نیز کاربرد دارد که از آن جمله می­توان به تحلیل­های مهاجرت منطقه­ای و بین الملل، ترافیک جاده­ای و سایر موضوعات دیگر اشاره نمود. بنا به گفته ایخن­گری و ایروین^[۵۶](۱۹۹۶) الگوی جاذبه یک چارچوب استاندارد جهت توضیح الگوی تجارت است و این جهت ابزار مناسبی برای بررسی جریان­های تجاری بین دو یا چند کشور است که توضیح جریان­های تجاری دو جانبه جهت یکپارچه­سازی و همگرایی اقتصادی- منطقه­ای را فراهم می ­آورد و امکان برآورد پتانسیل تجاری را بر اساس عوامل تعیین کننده ­ای مانند اندازه اقتصاد، صادرات، واردات، فاصله و سایر عوامل توضیح می­دهد.
البته به این الگو انتقاداتی نیز وارد است که برای مثال بیکر (۱۹۷۸) معتقد است، این الگو فاقد مبانی نظری کافی است و تلاش برای ارتباط این الگو تجربی با یک چارچوب تئوریک مشکوک است و دیگر این­که الگو جاذبه اثرات جانشینی را در تجارت بین الملل نشان نمی­دهد و در نتیجه از نشان دادن اثرات انحراف و ایجاد تجارت چشم پوشی می‌کند. با این حال کلیه منتقدین و استفاده کنندگان از الگو جاذبه معتقدند که الگو ساده است و همین سادگی نقطه قوت اصلی آن محسوب می‌شود. زیرا با تعداد محدودی متغیر سروکار دارد و این کار محاسبه را آسان­تر و مسئله داده‌ها را کنترل پذیرتر می‌کند. ماتیاس و هریس^[۵۷] (۱۹۹۸) معتقدند گرچه الگو‌های جاذبه فاقد پایه تئوریکی قوی هستند ولی در مطالعات تجربی به خصوص در زمینه پیش بینی جریان‌های تجاری نقش خوبی را ایفا کرده‌اند (اکبری دهباغی، ۱۳۸۵).
در شکل ابتدایی الگوی جاذبه، جریان تجاری از کشورi به کشور j به وسیله اندازه اقتصادی کشورهای صادر کننده و وارد کننده و فاصله جغرافیایی بین آن­ها توضیح داده می شود، که شکل کلی آن به صورت زیر است.
(۳-۱)
به صورتی که جریان­های تجاری دو جانبه تابعی مستقیم از اندازه اقتصادی دو کشور ( و تابعی معکوسی از فاصله مورد نظر است. این معادله به صورت حاصل ضرب بوده که در فرم زیر نشان داده می­ شود. الگو شباهت زیادی با قانون جاذبه نیوتن دارد که نیروی جاذبه را تابعی مستقیم از اندازه نیروی دو جسم و تابعی معکوس از فاصله بین آن­ها () در نظر می­گیرد.

(۳-۲)
امروزه تعداد زیادی کاربردهای تجربی در ادبیات بین­الملل وجود دارد که به بهبود عملکرد الگوی جاذبه کمک بسیاری نموده است. این مطالعات به دو گونه معرفی شده اند. در الگوی استوکاستیک نوع اول، حجم صادرات بین دو کشورi وj به عنوان تابعی از درآمد، جمعیت، فاصله جغرافیایی بین آن­ها و تعدادی متغیرهای مجازی است که می ­تواند بیان کننده متغیرهای مختلف از جمله مجاورت، متعلق بودن یا نبودن به ترتیبات تجاری بخصوص، مشابهت­های فرهنگی و سایر متغیر­ها باشد. این فرم به صورت زیر می­باشد:
(۳-۳)

که در آن معرف جزء اخلال است و ضریب متغیرهای مجازی نشان می­ دهند که مقدار متغیر مربوطه چه مقدار از سطح مورد انتظار بالاتر یا پایین­تر باشد. Yi و Yj نشان دهنده تولید ناخالص ملی کشورهای i و j ، N جمعیت کشورهای i و j، D فاصله جغرافیای بین دو کشور و A مجموعه ­ای از متغیرهاست که بر متغیر وابسته X اثرگذار است.
در الگوی استوکاستیک نوع دوم، درآمد سرانه دو کشور جانشین جمعیت شده است. شکل کلی این الگو به صورت زیر است:
(۳-۴)
الگوی اول زمانی بکار می­رود که از الگوی جاذبه برای تخمین صادرات کل به کار می­رود در حالی که الگوی دوم اغلب برای تخمین صادرات دو طرفه در مورد محصولات خاصی استفاده می شود (زارزوسو و لهمن^[۵۸]،۲۰۰۰). از آنجا که در این الگو­ها فرض می شود عرض از مبداء برای همه شریک­های تجاری همگن و یکسان است در مرحله تخمین دچار نوعی اریبی می­شوند. به عبارت دیگر واحدهای انفرادی ممکن است از نظر ویژگی­های تاریخی، فرهنگی، قومی، سیاسی دارای اختلاف بسیاری با یکدیگر باشند.
در الگوی جاذبه نیز عوامل فرهنگی، تاریخی، سیاسی و جغرافیایی زیادی وجود دارند که سطح تجارت را تحت تاثیر قرار داده و با متغیر­های اصلی جاذبه GDP ,N ,D همبستگی دارند. اگر چه مطالعات قبلی در حد گسترده­ای تلاش نموده اند تا ناهمگنی بین کشورها را از طریق منظور نمودن متغیرهای متعددی کنترل کنند، اما چون کمی نمودن عوامل مذکور غالبا مشکل به نظر می­رسد، همچنان اثر ناهمگنی بین واحدهای انفرادی و کشورهای شریک به صورت دو به دو وجود دارد (احمدزاده، ۱۳۸۴).
این مشکل در روش­های داده ­های مقطعی و ترکیبی که از لحاظ کردن این ناهمگنی بین کشورها ناتوان است؛ بیشتر به چشم می­خورد. یکی از راه­های غلبه بر این ناهمگنی و کنترل آن استفاده از روش­های داده ­های تابلویی است که طی فرایند آن برای هر یک از کشورهای شریک عرض از مبداء مشخصی در نظر گرفته می شود.

المان­هایی که دارای گره در وسط هر لبه خود باشند از درونیابی مرتبه دوم استفاده می­ کنند و المان­های مرتبه دوم نامیده می­شوند(شکل (۳-۱۷)).
شکل۳- ۱۷ المان­های مرتبه اول و دوم [۹]
معمولا تعداد گره­های المان در نام آن مشخص می­شوند.

• • روش فرمول­بندی

فرمول­بندی یک المان به تئوری ریاضی تعیین رفتار المان باز می­گردد. المان­های مورد استفاده در تحلیل­های تنش-تغییرمکان از فرمول­بندی لاگرانژی یا جرم کنترل استفاده می­ کنند. در رفتار لاگرانژی المان با مصالح تغییرشکل می­دهد. در این فرمول­بندی، ماده داخل المان تا انتهای تحلیل، داخل المان باقی می­ماند و نمی­تواند از مرز المان خارج شود. در مقابل، فرمول­بندی اولری قرار دارد که المان در فضا ثابت است و ماده از داخل آن جریان می یابد. آباکوس از این نوع فرمول­بندی برای مدلسازی مسائل مکانیک سیالات استفاده می­ کند.

• • روش انتگرال­گیری

آباکوس از روش­های عددی برای انتگرال­گیری کمیت­های مختلف در حجم یک المان استفاده می­ کند و برای بسیاری از المان­ها رفتار ماده را در هر نقطه انتگرال­گیری با بهره گرفتن از روش مربع­سازی گوس محاسبه می­ کند. آباکوس بسته به نوع المان مورد استفاده می ­تواند از روش انتگرال­گیری کامل یا کاهش ­یافته استفاده کند که انتخاب هر یک از این روش­ها تاثیر بسزایی در دقت حل مساله دارد.
بطور کلی نحوه نامگذاری المان­ها در آباکوس به گونه ­ای است که عمده پنج ویژگی فوق از نام یک المان برمی­آید. برای مثال در یک المان با نامC3D8R عبارت C3Dبیانگر این است که المان از خانواده continuum در فضای ۳ بعدی می­باشد، عدد ۸ تعداد گره­های المان و حرف R نشان­دهنده نوع انتگرال­گیری(کاهش ­یافته) است.
۳-۱-۶-۵-۱ مدلسازی دالهای بتن مسلح در این تحقیق
در این تحقیق از دو نوع المان برای دو عضو مختلف در مدلسازی دالهای بتن­مسلح با توجه به توضیحات فوق استفاده شده است:
برای مدلسازی مصالح بتن از المان­های سه بعدی solid(آجری) از خانوادهcontinum استفاده شده است. المان­های بکار رفته ۸ گرهی(مرتبه اول) بوده و روش انتگرال­گیری کامل برای محاسبه کمیت­های مورد نیاز انتخاب شده است.
در این المان، هر گره ۳ درجه آزادی انتقالی دارد (المان۸-node linear brick : C3D8). در شکل (۳-۱۸)نمایی از مدل دال بتنی در آباکوس مشاهده می شود.
شکل۳- ۱۸ دال ساخته شده در اباکوس
میلگردها با بهره گرفتن از المان­های خرپایی یک بعدی دو گرهی (مرتبه اول) مدل می­شوند که این المان­ها تنها دارای درجات آزادی انتقالی در امتداد محور عضو هستند (بصورت کششی یا فشاری) و هیچگونه مقاومتی در برابر خمش ندارند (T3D2: A 2-node linear 3-D truss). لازم به ذکر است که آرماتورها بصورت دو خطی مدل شده ­اند[۱۰].

• • تعریف میلگرد در آباکوس

در این تحقیق برای تعریف میلگرد داخل بتن از قید المان­ مدفون^[۱۴] در آباکوس استفاده شده است. از این تکنیک جهت جاسازی کردن یک المان یا گروهی از آن­ها در المان­های میزبان^[۱۵] استفاده می­ شود. آباکوس به دنبال یک رابطه هندسی بین گره­های المان­های مدفون و میزبان می­گردد. اگر یک گره المان مدفون، داخل یک المان میزبان قرار گیرد درجات آزادی انتقالی در آن گره حذف و گره تبدیل به یک گره مدفون می­گردد. درجات آزادی گره مدفون به مقادیر حاصل از درونیابی درجات آزادی متناظر در المان­های میزبان مقید می­شوند. المان­های مدفون اجازه داشتن درجات آزادی چرخشی را دارند، اما این چرخش­ها با این روش مقید نمی­شوند. المان­های میزبان در اینجا تنها می­توانند درجات آزادی انتقالی داشته باشند.
برای تعریف این قید در نرم­افزار باید یک تلرانس هندسی تعیین گردد تا محدوده­ای که المان مدفون می ­تواند در خارج از المان میزبان قرار گیرد مشخص شود. بطور پیش­فرض این تلرانس برابر است با ضرب اندازه متوسط تمام المان­های غیرمدفون مدل در عدد ۰۵/۰٫(شکل ۳-۱۹).
لازم به ذکر است این روش لغزش بین آرماتور و بتن را در نظر نمی­گیرد.
انواع وضعیت­های در دسترس جهت استفاده از روش المان­های مدفون در مدل سه بعدی:

• • • • Beam-in-solid

     

    • • Membrane-in-solid

     

    • • Shell-in-solid

     

    • • Solid-in-solid

     

    • • Surface-in-solid

     

    • • Truss-in-solid

     

     

با توجه به این وضعیت­های ­مجاز و نیز خانواده المان­های بکار رفته برای آرماتور مدلسازی آن به این طریق، امکان­ پذیر است.
شکل۳- ۱۹ محدوده مجاز برای المان­های مدفون [۹]
در همه مدل­های ایجاد شده در این تحقیق اثر تغییرشکل­های بزرگ^[۱۶] با بهره گرفتن از گزینه غیرخطی هندسی در Abaqus در نظر گرفته می­ شود. در هر گام، المان­ها با توجه به موقعیت گره­ها در وضعیت موجود، فرمول­بندی می­شوند. در نظر گرفتن اثر تغییرشکل­های بزرگ امکان سنجش واقعی تر مدل را فراهم می نماید[۱۳]. در شکل(۳-۲۰) نمایی از شبکه آرماتور دال صحت سنجی شده در آباکوس دیده می شود.
شکل ۳-۲۰ شبکه آرماتور دال صحت سنجی شده

^{به نقل از فروزانفر، ص ۶۶}

در مناقب افلاکی آمده «مولانا همواره سخنان فرید‌الدّین ـ رحمه‌الله علیه ـ مطالعه می‌‌فرمود.»^[۲۲]
و در حقیقت، تصوّف مولوی استمرار تصوّف عطّار است که در این تصوّف، شور و وجد بر استدلال و نظام خاص فکری غلبه دارد.^[۲۳]
امام مجدالدّین خوارزمی یکی از پیران طریقت اوست؛ عطّار از هم‌‌نشینی با این استاد به صراحت سخن گفته است: «و من یک روز پیش امام مجد‌الدّین محمّد خوارزمی ـ رحمه الله علیه ـ در آمدم. او را دیدم که می‌‌گریست، گفتم که: خیر است! گفت: زهی اسفهسلاران که در این امّت بوده‌‌اند، که به مثابت انبیاء‌‌اند ـ علیهم الصّلاه و السلام ـ که: علماءُ اُمّتی کانبیاء بنی‌اسرائیل.»(تذکرهالاولیاء، ص ۸)
و خواجه نصیر طوسی عطّار را دیده است.^[۲۴] بسیاری بر آنند که عطّار در دوره‌ای خاصّ از زندگی تحوّل روحی یافته و به عرفان گراییده است.
مولوی می‌گوید:

عقل هر عطّار کاگه شد از او

طبله‌‌ها را ریخت اندر آب جو
^{مثنوی/۶: ۶۳۰}

امّا حقیقت آن است که عطّار از کودکی به این طایفه نظر داشته و پیوسته از آثار و احوالشان بهره برده است، نه در دوره خاصّی.
عطّار پیرو مذهب سنت و جماعت است و «دفاع از عقاید سنّیان و صحت خلافت ابوبکر و عمر، به حدی صریح و تند است که به هیچ روی تأویل نمی پذیرد…»^[۲۵]
استعلامی در مقدّمه بر تذکرهالاولیاء، همه‌‌ی تحقیقات شفیعی کدکنی را در مورد آثار و احوال عطّار تأیید می‌‌کند به غیر از سال وفات عطّار؛ که شفیعی با روایت دولتشاه سمرقندی موافق است (۶۲۷هـ) و استعلامی چون فروزانفر و نفیسی و ریتر، سال ۶۱۸ را دقیق‌تر می‌‌دانند و اتفاق نظر در این خصوص بیشتر است.
سالک فکرت و سیمرغ جان عطّار به مانند بسیاری از عارفان، موافق با فلسفه و عقل مصلحت اندیش حرکت نمی‌‌کند بلکه ناشی از فکر قلبی است که از دل پدید می‌‌آید و به معرفتی مانند وحی و الهام می‌‌رسد؛ مولوی می‌‌گوید صوفیان از بهر روپوش عامه، آن را وحی دل خوانده‌‌اند.»^[۲۶]
استاد تجلیل در این خصوص می‌‌نویسد: «آثار عطّار و مولوی پر است از طعنه به فلسفی و فلاسفه. عطّار همشهری بزرگ خویش، خیام را که امروز در چند قدمی وی غنوده است در یک حکایت الهی‌‌نامه به همین سبب تمایلات فلسفی او ناتمام می‌‌خواند.»^[۲۷]
و امّا، پایان زندگی عطّار مقارن با تاریک‌‌ترین صفحات تاریخ ایران است یعنی حمله مغول. و یکی از علل تاریکی در شناخت زندگی و آثار وی هم، همین تلخ کامی و نابسامانی تاریخ زندگانی‌‌اش است و مرگ و شهادتش در سیاهی تاریخ، هنوز روشن نیست.
ـ آثار عطّار
عطّار در زمانی ظهور کرد که نادانان و بدان روزگار بر جای دانایان و نیکان تکیه زده و اهل علم و عرفان در تنگنا بوده و ناپاکان اختیار امور را در دست داشته، ایران و خراسان عصری آشفته داشته است. در اواخر عمر عطّار که روزهای اوج، ادب عرفانش بود، تلخ‌‌ترین وقایع و بلایای روزگار بر سر ملت ایران آن زمان فرود آمد و عطّار خود، یکی از قربانیان حمله‌‌ی خانمان‌سوز مغولان بود؛ چنان که چکیده‌‌ی اوضاع این دوره به صورت زیر مثل شده است. «آمدند و کشتند و بردند و رفتند.»
در چنین روزگاری ادیب و عارفی چون عطّار در گوشه‌‌ی خلوت با دست و قلم در اندیشه‌‌ی اصلاح بود. عطّار در دیباچه‌ی تذکرهالاولیاء یکی از علل و انگیزه‌‌های آن را این‌گونه روایت می‌‌کند: «دیگر باعث، آن بود که چون می‌‌دیدم که روزگاری پدید آمده است که الخیر شر، و اشرار النّاس اخیار النّاس را فراموش کرده‌‌اند، تذکره‌‌یی ساختم اولیاء را و این کتاب را تذکرهالاولیاء نام نهادم تا اهل خسران روزگار، اهل دولت را فراموش نکنند و گوشه‌نشینان و خلوت گرفتگان را طلب کنند و با ایشان رغبت نمایند، تا در نسیم دولت ایشان به سعادت ابدی پیوسته گردند.
عطّار نیشابوری از جمله نادره کسانی است که آثار متعدد داشته و تذکره نویسان در بیان آثار او مبالغه کرده‌‌اند تا آن جا که برخی تذکره‌‌ها بدون ذکر نام، عدد آثار وی را به ۱۱۴ یعنی شماره سوره‌‌های قرآن کریم رسانده‌‌اند.^[۲۸] در بین آثاری که برای او بر شمرده اند، کتاب‌‌های الهی‌‌نامه، اسرار‌‌نامه، منطق‌الطیر، مصیبت‌‌نامه، دیوان و تذکرهالاولیاء را از آثار مسلم او دانسته‌‌اند و نسبت آثاری چون، بی سرنامه، اشتر نامه، و مظهرالعجایب به طور قطع، رد شده است.^[۲۹] برخی نیز چون خسرو‌‌نامه، جایگاه بینابین دارند. این اثر از قدیم، جزو آثار عطّار خوانده می‌‌شد.^[۳۰] لیکن بر اساس اشارت برخی محقّقان، در اکثر پژوهش‌‌هایی که اخیراً در مورد آثار و احوال عطّار نیشابوری تحقق می‌‌یابد، سخنی از این اثر نیست.

« مهم‌‌ترین ویژگی عطّار در این است که تمام آثار او، در جهت تصوّف است و در مجموعه مسلم آثار او… حتی یک بیت که نتواند رنگ عرفان به خود بگیرد، نمی‌‌توان یافت. او تمام موجودیت ادبی خود را، وقف تصوّف کرده است.»^[۳۱]
عطّارپژوهان نامی در معرّفی آثار وی، تلاش‌‌های زیادی به عمل آورده‌‌اند؛ به همین دلیل از تحلیل آثار صرف نظر کرده و به اختصار به معرّفی آن‌‌ها می‌‌پردازیم. به نظر می‌‌رسد چشم‌انداز عطّار‌‌شناسی قابل قبول‌‌تر از دیگر بزرگان ملک ادب است و بهترین و ماندگارترین آثار عطّار پژوهی در پژوهش‌‌های فروزانفر، شفیعی کدکنی، زرّین‌کوب و هلموت ریتر دیده می‌‌شود.
در مقدّمه نسخه‌‌ی اصلی مختارنامه (ص ۷۲) دو مثلث از آثار عطّار معرّفی می‌‌شود:
«سخن عطّار را که به حقیقت تریاکی است با سخن دیگران قیاس نباید کرد که این دو مثلّث که از عطّار در عالم یادگار ماند: یکی خسرونامه و اسرارنامه و مقامات طیور، دوم دیوان و مصیبت‌نامه و مختارنامه.»^[۳۲]
گاهی آثار او را بیش از صد اثر ذکر کرده‌‌اند، امّا تحقیقات اخیر نشان می‌‌دهد که «در انتساب الهی‌نامه، منطق‌الطیر، مصیبت‌نامه، مختارنامه، اسرارنامه، دیوان و تذکرهالاولیاء به عطّار هیچ شک و شبهه‌‌ای نیست.»^[۳۳]
ـ منطق‌الطیر
«منطق‌الطیر» عطّار، یکی از برجسته‌‌ترین آثار عرفانی در ادبیات جهان است و شاید بعد از مثنوی شریف جلال‌الدّین مولوی، هیچ اثری، در ادبیات منظوم عرفانی در جهان اسلام، به پای این منظومه نرسد و آن توصیفی است از سفر مرغان به سوی «سیمرغ» و ماجراهایی که در این راه بر ایشان گذشته و دشواری‌‌های راه ایشان و انصراف بعضی از ایشان و هلاک شدن گروهی و سرانجام رسیدن «سی‌‌مرغ» از آن جمع انبوه، به زیارت «سیمرغ». در این منظومه، لطیف‌‌ترین بیان ممکن از رابطه‌ی حق و خلق و دشواری‌‌های راه سلوک عرضه شده است.^[۳۴]
عطّار در این منظومه، خواننده‌‌ی خاصّ و عام را با خود به سیر و سفر می‌‌برد و فراز و نشیب‌های سیر و سلوک را برای او آسان می‌‌کند.
منطق‌الطیر، دارای روایت داستانی واحدی است که با مجموعه حکایات و تمثیل‌‌های فراوانی آراسته شده است. صنعتی‌نیا در تحلیلی می‌‌نویسد: «عمیق‌‌ترین مثنوی عطّار، منطق‌الطیر اوست که در آن، ضمن ذکر اجتماع مرغان و سوال و جوابی که بین آن‌‌ها و هدهد پیش می‌‌آید، عطّار از مقامات تَبَتُّل(انقطاع دنیا) تا فنا از سلوک و سیر الی الله و از هفت وادی و به تعبیر مولوی، هفت شهر عشق سخن گفته است.^[۳۵]
اگر از فاصله‌‌ی زمانی و مکانی بسیار دور هم به عطّار بنگریم و تصوّر کنیم که هیچ اثری به جز منطق‌الطیر نداشته و حتی در فضای کمتری فقط شعر هفت وادی و شیخ صنعان را داشت، به یقین می‌‌توان گفت که اعتبار او کمتر از حال با این همه آثار نبود و همچنان در اوج قله‌‌ی ادبی قرار داشت.
ـ مصیبت‌نامه
یکی از آثار ممتاز به لحاظ فرم، سبک و محتوا در میان آثار عطار و ادب فارسی است.
«مصیبت‌نامه» یکی از برجسته‌‌ترین آثار عطّار است. شاید پس از «منطق‌الطیر» مهمّ‌‌ترین منظومه‌ی او باشد و به لحاظ پختگی فکر و تنوّع اندیشه‌‌ها، در کمال اهمّیت است و ظاهراً به لحاظ تاریخی، آخرین منظومه عطّار به شمار می‌‌آید.^[۳۶]
عطّار در این اثر، سوگنامه تبار انسان و اضطراب‌‌های بیکران و جادوانه‌ی آدمی و مشکلات ازلی و ابدی بشر را سروده است و اینکه در عرصه‌ی معرفت‌‌شناسی الهیات، همه کائنات سرگشته‌‌اند و گرفتار مصیبت. این کتاب، از این چشم‌‌انداز، سوگنامه‌ی تبار آدمی است.^[۳۷]
مصیبت‌نامه، مفصّل‌‌ترین منظومه‌‌ی عطّار نیز هست. داستان سیری است روحانی که در آن از روح به سالک فکرت تعبیر شده است. این سالک به راهنمایی پیر به سیر آفاق و انفس می‌‌پردازد و سلوک خود را از عالم غیب آغاز می‌‌کند. نخست، نزد جبرئیل می‌‌رود، سپس نزد ملائکه‌‌ی مقرب و عرش و آسمان‌‌ها و عناصر اربعه و کوه و جماد و نبات و وحوش و طیور و جن و انس می‌‌رود و ماجرای خود را بیان می‌‌کند، امّا هر بار نومید به نزد پیر باز می‌‌گردد. پس از آن، سالک فکرت و سلوک خود را در مرتبه‌ی انبیا ادامه می‌‌دهد و مشکل خویش را نزد حضرت آدم، نوح، ابراهیم، موسی، داود، عیسی و حضرت محمّد(ص) می‌‌برد. حضرت محمّد (ص) اسرار فقر را به او می‌‌آموزد و او را به طی مراحل سیر انفس یعنی وادی حس، خیال، عقل، دل و جان دلالت می‌‌کند. بدین ترتیب طی مراحل آفاقی و انفسی سالک فکرت به پایان می‌‌رسد.^[۳۸]
ـ الهی‌نامه
اساس فکری الهی‌‌نامه بر زهد استوار است.^[۳۹] تا به وسیله‌‌ی آن سالک از دنیا بریده و آرمان‌‌های معنوی را جایگزین آن کند.
طرح کلی الهی‌‌نامه یا خسرو‌‌نامه، عبارتست از مناظره‌‌ی خلیفه‌‌ای با شش پسر خود که هر یک آرزو و خواهشی در دل دارد. پسر نخست، طالب رسیدن به دختر شاه پریان است، دومی می‌‌خواهد جادوگری بیاموزد، سومی در جستجوی جام جم است. چهارمی آرزو دارد چشمه‌‌ی آب حیات را بیابد. پنجمی انگشتر حضرت سلیمان را می‌‌جوید و ششمی در اندیشه‌‌ی دست یافتن به علم کیمیاست.^[۴۰]
غلامحسین یوسفی آن از آثار پر مغز فرهنگ ایران در دوره‌‌ی اسلامی می‌‌داند.^[۴۱] عطّار الهی‌‌نامه را از افتخارات خویش و فضل الهی می‌‌داند که نشانی از غیب دارد و هر لحظه خوانندگاش را سرمست آب حیات و جان‌بخش غیب می‌‌کند: