مشتریان از سرویس های ارائه شده شرکت راضی هستند.

۱۰

۸۵/۴

۱۰

۹۳/۳

تعداد مشتریان جدید I sim

مشتریان جدید I sim ، تعداد مورد انتظار را پوشش می دهند.

۱۲

۶۷/۴

حال به بررسی معیارها می پردازیم. همان طور که در جدول بالا ملاحظه می شود، سهم از بازار بهترین رتبه را دارا است که ۴۸% سهم از بازار متعلق به شرکت ایرانسل می باشد. رتبه دوم پایانه فروش می باشد که میزان دسترسی به محصولات و خدمات مناسب ارزیابی شده اند. رتبه سوم سطح آگاهی بازار از محصولات می باشد که مشترکین آگاهی از محصولات را با توجه به تبلیغات فراوان در رسانه ها، سایت ها، بیلبوردها و جام های مختلف ورزشی خوب ارزیابی کرده اند. رتبه چهارم سطح خدمات می باشد که مشترکین سطح خدمت رسانی شرکت را مناسب ارزیابی کرده اند و از آن جایی که شرکت از نوع خدماتی می باشد پس تلاش خود را در ارائه خدمت انجام می دهد در این راستا به طور مثال در شهر تبریز هنگام تماس با مرکز تماس می توانید زبان خود را از بین فارسی، انگلیسی و ترکی انتخاب کنید و شرکت با این روش سطح خدمت رسانی به مشتریان خود را بالا برده است. رتبه پنجم مسئولیت اجتماعی می باشد که در جنبه مشتری این معیار با داشتن امکان کمک به قحطی زدگان، سیل زدگان و کمیته امداد از طرف شرکت مناسب ارزیابی شده است. ایجاد سایت های مورد تائید سازمان انرژی اتمی از لحاظ بی ضرر بودن تششعات از سیاست های ایرانسل است و بر همین اساس تمام سایت ها تحت استاندارد ها و نظارت سازمان انرژی اتمی راه اندازی می شود.
شرکت بودجه ای را برای حمایت از تیم های ورزشی تخصیص می دهد. شرکت در حوزه ورزش، اولین حامی لیگ برتر خلیج فارس جام ایرانسل، حامی تیم ملی والیبال، حمایت از تیم کنگ فو و حمایت از سه دوره مسابقات رالی کشور را در سوابق خود دارد.

رتبه ششم تعداد مشتریان جدید GSM می باشد که هر سال در هنگام بودجه بندی تعداد مشترکینی که در سال برنامه ریزی شده است تا جذب شوند به تمام دپارتمان ها اعلام می شود و آن ها بر این اساس برنامه ریزی سالیانه انجام می دهند که در مقایسه با بودجه تعداد مشتریان جدید GSM تعداد مورد انتظار را پوشش می دهند. رتبه هفتم مشتری مداری است که سه سوال از جنبه های مختلف آن را آزموده اند. یک شرکت خدماتی برای پیشرفتش و حفظ مشتریان خود باید مشتری مدار باشد. از آنجائیکه اپراتور قدیمی همراه اول رقیب اصلی شرکت می باشد، مشترکین ترجیح نام تجاری را در رتبه هشتم قرار داده اند. رتبه نهم رضایت مشتریان می باشد که مشترکین سرویس های ارائه شده را مناسب ارزیابی کرده اند. رتبه آخر تعداد مشتریان جدید I sim می باشد مشترکین آن را مناسب ارزیابی کرده اند و با توجه به اینکه این محصول جدید از بهمن ۱۳۹۲ ارائه شده است پس هنوز جای پیشرفت دارد. در انتها شرکت باید معیارهایی که کمترین رتبه را آورده اند علت یابی و مورد بررسی قرار دهد و تلاش خود را در هر چه بهتر شدن آن ها انجام دهد. راه حل های موجود را ارزیابی کند، تصمیمات استراتژیکی بگیرد و آن را در تمام شرکت انتقال دهد. تا تمام مدیران و کارکنانی که بر روی آن ها تاثیر می گذارند به اهمیتش پی ببرند و تمام تلاش خود را در انجام آن به کار گیرند. شرکت بهتر است تمرکزش را بر روی تعداد جدید مشترکین I sim و رضایت مشتریان قرار دهد.
در بحث هدفمندسازی به مفهوم عام آن، ایرانسل با هدف نسبتا” برابر همه اقشار کشور از همه امکانات کشور سعی کرده است با توسعه زیرساخت های ارتباطی در مناطق محروم و پوشش ۲۲ هزار روستا، یکسان سازی نرخ مکالمه در کل کشور، ارائه تعرفه های تخفیفی مناسب با نحوه استفاده کاربر و بر قراری رومینگ برای همه، امکان استفاده از تلفن همراه را برای همه اقشار میسر کند و هر سرویسی که در کلان شهر ها و پایتخت ارائه می شود، در روستاها نیز همان سرویس ها ارائه شود.
در بحث الگو سازی، ایرانسل با به کارگیری بهترین فن آوری ها، روش ها و سیستم ها، منابع انسانی و استفاده از تمام ظرفیت های موجود در کشور و ایجاد تحول در مدیریت کشور توانسته است الگوی مناسبی برای استفاده در سایر صنایع و دیگر عرصه ها باشد. برآورده ساختن نیازهای بیان نشده مشتری همچون بانکداری همراه، روزنامه همراه، نقشه مجازی، شبکه اختصاصی مجازی، پیامک انبوه تجاری، فعال کردن سیستم رومینگ بین المللی برای تمام سیم کارت های اعتباری، رشد تنوع آهنگ های پیشواز از ۵هزار محصول به ۱۲ هزار محصول، رشد ۱۰۰درصدی ضریب نفوذ پیشواز، افزایش لینک های پشتیبان انتقال به منظور کاهش قطعی لینک های استیجاری، افزایش تعداد نقاط اتصال متقابل با سایر اپراتور ها، توسعه پهنای باند، افزایش کیفیت انتقال صوت و بررسی پارامترهای کیفی شبکه منجر به رشد کیفی شبکه می شود.
زمان معرفی محصولات جدید به بازار رتبه یکم رادارد که شرکت در ارائه خدمات جدید نسبت به دیگر اپراتورها پیشرو می باشد. ایرانسل نشان زرین برترین ارائه دهنده خدمات تلفن همراه را از دومین دوره جشنواره ستاره های فناوری ایران دریافت کرده است. رتبه دوم جذب مشتری می باشد که بازاریابی های انجام شده باعث شده است مشترکین شرکت طی پنج سال به میزان مشترکین همراه اول که آنها را طی ۱۰ تا ۱۵ سال جذب کرده است، برسد. رتبه سوم را کیفیت بهای تمام شده کالا دارد که کیفیت ارائه محصولات مناسب با هزینه اش می باشد. مشتری مداری در رتبه چهارم است که مشترکین جنبه فرایند داخلی مشتری مداری را مناسب ارزیابی کرده اند. چرخه کارآمد ارائه خدمات رتبه پنجم است که نشان می دهد خدمات درست ارائه می شود و فرآیندها کارآمد هستند.

نمودار ۵-۱ مقایسه درآمد ایرانسل و همراه اول

نمودار ۵-۲ مقایسه سود عملیاتی ایرانسل و همراه اول
بر اساس رتبه بندی که برای اپراتورهای جهان بر اساس تعداد مشترکین صورت گرفته است همان طور که در جدول زیر مشاهده می شود شرکت MTN ایرانسل در رتبه چهلم قرار گرفته است. wirelessintelligence.com)
جدول ۵-۴ رتبه بندی اپراتور های جهان بر اساس تعداد مشترکین

%درصد مشترکین به کل مشترکین دنیا

کشور

کد اپراتور

اپراتور

رتبه

۱۱%

چین

CHNCT

China Mobile

۱

۳%

چین

CHNCU

China Unicom

۲

۳%

هند

INDSC

نکته قابل توجه این است که می توان مقادیر PLP را به حدود روزانه، هفتگی، ماهانه و یا هر دوره زمانی دیگری که مورد نیاز است اندازه گیری کرد.
یکی از موارد کاربرد PLP اندازه گیری آن در یک پروژه در دوره های زمانی مختلف به طور مستمر و تجزیه و تحلیل تغییرات PLP می باشد که می توان با رسم نمودار این تغییرات زمانی را که در پروژه اخلال ایجاد می شود مشخص کرد. آنچه واضح است افزایش PLP به معنای کاهش بهره وری و کاهش آن نشان دهنده افزایش بهره وری است. (۱۳۲ ، ۲۰۰۶ ( Ralf & Lee
این روش هم دارای نواقصی است که به طور مثال، در این روش در صورت کسر مقدار ورودی و در مخرج کسر مقدار خروجی داده شده است که کاملاً بر عکس تعریف بهره وری است، همچنین در این روش هر روز کاری ۸ ساعت در نظر گرفته شده است که ممکن است این زمان متغیر باشد.
۲-۴-۲-۸- روش تحلیل پوششی داده هاDEA ^۱
مطالعات انجام شده قبلی با هدف توسعه روش های موثر برای اندازه گیری بهره وری پایه چندان موثر نیست و دو تعریف جدید برای استخراج بهره وری پایه ارائه نمود:

یک معیاری از عملکرد بهترین شیوه ها
یک استاندارد منعکس کننده از عملکرد عادی پیمانکار
سپس برای مقایسه و تمایز این دو تعریف روشی را ارائه نمودند تحت عنوان تحلیل پوششی داده ها و در پایان هم نتایج حاصل را با روش های پیشنهادی دیگر همچون آنالیز مقیاس سنجش، روش توماس، روش چارت کنترل و روش دسته بندی متوسط K مقایسه نمودند.(۲۰۱۰ ( Lin& Huang

اهمیت بهبود بهره وری در صنعت ساخت
بهره وری متداول ترین عامل برای تعیین سطح عملکرد در صنعت ساخت می باشد آنچه مسلم است هدف هر شرکت عمرانی دستیابی به بهره وری بالاتر می باشد زیرا این مسئله مستقیماً به کاهش هزینه ها و نهایتاً به سود بیشتر تعبیر می شود. (Hancher & Abd- elkhalek 1998) بهره وری در ساخت به دلیل درگیر بودن عوامل مختلف، مسئله پیچیده ای است اما بهبود بهره وری قابل دسترسی می باشد.
Data Envelopment Analysis
بهره وری یکی از موضوعات بسیار مهم در پروژه های ساخت بوده و متضمن کاهش هزینه ها و استفاده مطلوب از منابع موجود است. همچنان که برنامه ریزی های قبل از شروع پروژه تاثیر قابل توجهی بر روی عملکرد پروژه دارد، بهبود بهره وری نیز می تواند تا۳۰% در هزینه پروژه تاثیر گذارد. (Jiukun ea al 2009,135).
هزینه های منابع انسانی در پروژه های ساخت با تعداد منابع انسانی زیاد، حدود ۳۳-۵۰% و هزینه ماشین آلات در حدود۲۵-۴۰ % از کل هزینه های پروژه را شامل می شود. در پروژه های عظیم با تعداد کارگران زیاد، محدوده سود پروژه عموماً بین ۲ تا ۳% از کل هزینه های پروژه است. با اینکه
هزینه های منابع انسانی نسبت به موارد دیگر مانند مصالح و تجهیزات دارای تغییر و ریسک بیشتری است ولی با مدیریت مناسب و افزایش بهره وری می توان هزینه های این بخش از پروژه را کاهش داد. (Hanna ea al 2008,134)
مطالعاتی در سازمان کسب و کار امریکا در سال ۱۹۸۲ انجام شد که نشان می دهد با افزایش پیچیدگی در طراحی، سختی در قوانین و تغییرات اقتصادی – اجتماعی تاثیر گذار بر منابع انسانی،
بهره وری کاهش می یابد. تقریباً ۴۵% کار منابع انسانی غیر موثر است که این عامل صنعت ساخت را در بین بدترین صنایع از نظر بهره وری قرار می دهد. اگر بهره وری بهبود یابد مدت اجرای پروژه کاهش می یابد بنابر این حتی افزایش اندک بهره وری منجربه افزایش سود شرکت های عمرانی به دلیل کاهش هزینه های غیر مستقیم می شود. (Adrian 1987)
از آنجا که بهره وری منابع انسانی برابر خروجی بدست آمده به ازای نفر- ساعت است بیشینه نمودن خروجی منابع انسانی در کارگاه، یک حوزه مهم برای بهبود عملکرد پیمانکاران است.
۲-۵-۱- عوامل موثر بر بهره وری
از آنجایی که ارتقاء بهره وری بدون شناخت عوامل موثر بر آن و چاره جویی در مورد خنثی نمودن و کاهش اثرات منفی این عوامل قابل دست یابی نیست تحقیقات بسیاری برای تعیین عوامل موثر بر
بهره وری انجام شده است. این عوامل به دو گروه کلی « عوامل خارجی» یعنی عواملی که خارج از کنترل حوزه مدیریت هستند و «عوامل داخلی» یعنی عواملی که بااعمال مدیریت قابل کنترل هستند تقسیم می شوند. از عوامل داخلی در این دسته عبارتند از: مدیریت، تکنولوژی ساخت، نیروی کار و… از عوامل خارجی می توان عوامل وابسته به محیط صنعت شرایط خاص قرار دادها، آب و هوا، قوانین بهداشتی و ایمنی، سیاست ها، ذینفعان محلی و آئین نامه های تخصصی را نام برد. (Olomolaiye et al 1998,7)
عده ای از محققین این طبقه بندی را به دو دسته: تکنولوژیکی و اجرایی. همچنین گروهی دیگر، عوامل موثر بر بهره وری ساخت را به دو دسته: سازمانی و اجرایی تقسیم کرده اند.
بر اساس تحقیقات انجام گرفته عواملی از جمله: رساندن به موقع مصالح، ساده سازی فعالیت ها، آموزش نیرو، استفاده از ساز و کارهای انگیزشی و برنامه های کاهش هزینه، ابزار بهبود بهره وری است. (Hamlin 1978)
مدیریت منابع انسانی، مصالح و ماشین آلات از جمله منابع اصلی مورد نیاز پروژه های عمرانی هستند. دیر رساندن مصالح، کمبود منابع انسانی، خرابی ماشین آلات و ضعف در برنامه ریزی کاری منجربه ناکارایی و تلف شدن زمان می شود. (Thomas & Raynar 1997,132)
عوامل زیادی بر روی سطح انگیزش کارگران تاثیر می گذارد که در تحقیقات گذشته مسائلی مانند طرح جریمه و تشویق، پرداخت اضافه کاری ها، اعطای مرخصی و. . . مدنظر قرار گرفته عملکرد و رضایت شغلی کارگران را تابع از برانگیخته شدن و تشویق آنها در جهت انجام بهتر کار دانسته اند، که هر دو عواملی با منشاء انگیزشی محسوب می گردند. (Doloi H 2007,19)
بررسی بهره وری ای که در صنعت ساخت سنگاپور پرداخته شد و مشکلاتی همچون: استخدام ناظران، استخدام کارگران و میزان گردش کار بالا را بیان کردند. سپس ۱۷ پارامتر اصلی موثر بر میزان بهره وری را دسته بندی کردند و در گروه های منابع انسانی، مدیریت و عوامل محیطی
اولویت بندی کردند. (Lim & Alum 1995,13)
بهره وری و مدت اجرای پروژه ساخت یک بزرگراه را تحت تاثیر یکی از عوامل موثر بر آن که شرایط آب و هوایی (تاثیر باران) باشد مورد ارزیابی و بررسی قرار داد. این مطالعه با بهره گرفتن از اطلاعات تاریخی بارش ها باران و دانش خبرگان و به کارگیری مفهوم مجموعه های فازی، یک مدل برای ارزیابی اثر بارندگی بر روی مدت اتمام پروژه ارائه می دهد. در نهایت دو پروژه راهسازی در دو موقعیت جغرافیایی با شرایط بارندگی متفاوت به عنوان مطالعه موردی جهت ارزیابی صحت مدل استفاده
می شود. (Pan 2005)
با مطالعه پروژه های عمرانی در امریکا در بررسی تاثیر ۳۶ عامل بر بهره وری آنها به طور خاص
بهره وری منابع انسانی پرداخته شده است و به این نتیجه رسیده است که ۳۰ عامل دارای تاثیر زیاد، ۴ عامل دارای تاثیر متوسط و۲ عامل دارای تاثیر کم هستند. در این میان کارفرمایان، مشاوران و پیمانکاران نظر مشابهی در مورد میزان تاثیر این عوامل داشته اند. مهمترین عوامل بررسی شده به ترتیب عبارتند از: مهارت و تجربه منابع انسانی، مدیریت، برنامه ریزی شغلی، انگیزش و دردسترس بودن مصالح، در نهایت با بکارگیری سیستم بهبود پروژه در یک پروژه خاص۴٫۲۷% در هزینه منابع انسانی صرفه جویی شده است. بهره وری به میزان زیادی به عملکرد منابع انسانی وابسته است. بنابراین بهبود بهره وری منابع انسانی یکی از عوامل مهم بهبود بهره وری در صنعت ساخت می باشد. در برخی از پروژه ها هزینه منابع انسانی ممکن است تا ۳۰% کل هزینه پروژه برآورد شود. (Mojahed 2005)
در تحقیقی که به بررسی تاثیر زمان که تغییرات در یک پروژه اعمال می شود بر بهره وری منابع انسانی پرداخت شد. در این بررسی با ارزیابی ۱۶۲ پروژه و تغییراتی که در آنها در موقعیت های مختلف یعنی ابتدای پروژه، اواسط پروژه و انتهای پروژه رخ می دهد، به این نتیجه رسید که در شرایط یکسان تاثیر مخرب تغییرات در بهره وری برای تغییراتی که دیرتر رخ می دهد بیشتر از آن تغییراتی است که زودتر انجام می شود. بنابر این اگر تغییراتی لازم است انجام گیرد باید در زودترین زمان ممکن شناسایی و اعمال شود در نهایت رابطه (۲-۹) بر اندازه گیری بهره وری در انتهای پروژه برای پروژه هایی که تحت تاثیر تغییرات قرار گیرند ارائه شده است: (Willliam 2005,131)
End-of-project productivity = ) (2-9
به بررسی تاثیر بلند مدت تکنولوژی تجهیزات بر بهره وری منابع انسانی پرداخته شد و با مطالعه ۲۰۰ پروژه عمرانی در کشور امریکا در سال ۹۷ تا ۹۸ میلادی به این نتیجه رسیده شد که پروژه هایی که تغییرات در تکنولوژی ماشین آلات داشته اند شاهد بهبود بلند مدت در بهره وری منابع انسانی نسبت به پروژه هایی که این تغییرات را اعمال نکرده اند بوده اند و سه عامل انرژی، کنترل و دامنه کاربرد در تکنولوژی ماشین آلات نقش مهمی در بهبود بهره وری منابع انسانی دارند. (Goodrum & Hass 2004,130)
تحقیقاتی در خصوص محاسبه و پیش بینی میزان بهره وری با بهره گرفتن از جمع آوری اطلاعات تاریخی و داده های پروژه های قبلی به انجام رسید. پس از جمع آوری اطلاعات لازم، اقدام به
مدل سازی با بهره گرفتن از شبکه های عصبی مصنوعی و شبیه سازی پدیده های گسسته برای پیش بینی بهره وری برای کار های آتی صورت گرفت. این مدل فقط برای سازه های فولادی و از پیش ساخته شده انجام شد. (Song & Simaan 2006)
مطالعاتی در خصوص تغییرات کارها بر روی بهره وری منابع انسانی انجام شد. در این مطالعه یک مدل جدید بر پایه شبکه عصبی برای ارزیابی کیفی میزان کاهش بهره وری در اثر تغییر فعالیت های کارگاهی و نحوه تاثیر آنها معرفی گردید. مطالعه انجام شده از طریق بررسی جامعی از کارهای گذشته و بر اساس مطالعاتی میدانی در کشورهای امریکا و کانادا استوار بود. در نهایت مدل پیشنهادی از لحاظ صحت عملکرد با دیگر مدل های موجود مقایسه شد. ( ۲۰۰۵Moselhi )
تحقیقات و بررسی هایی در خصوص پیش بینی عوامل موثر بر بهره وری منابع انسانی در چندین پروژه به صورت متغیر و منحصر به فرد در چند شهر مالزی انجام شد و مدلی بر اساس شبکه عصبی نیز ارائه گردید. این مدل صرفاً برای ساخت و سازهای بتنی و فقط برای ستون های بتنی انجام شد. (,۱۱۲۰۱۱ Muqeem et al).
بر طبق بررسی های انجام شده روی ساخت و سازهای تجاری در قسمت دیوارها و دال ها و در ساخت و ساز های صنعتی در بخش حمل و نقل لوله ها و جوشکاری نتایج حاصل توسط شبکه عصبی مدل سازی شد. همچنین عوامل مهم بر بهره وری منابع انسانی در ۸ گروه اصلی و زیر مجموعه های آنها دسته بندی شدند. (۱۹۹۷ Knowels).
در ایران تحقیقاتی کمی در زمینه بهره وری صورت گرفته است اما از نظر بررسی مدیریتی
پروژه های عمرانی و نیز پروژه های ساخت و ساز شهری تحقیقاتی که انجام شده است می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
ذاکری و همکارانش در تحقیقی به بررسی عوامل موثر بر کاهش بهره وری کارگران ساختمانی در ایران پرداخت و با بهره گرفتن از پرسشنامه مهمترین این عوامل را تعیین کردند که عبارتند از: کمبود مصالح، آب و هوا، شرایط کارگاه، خرابی ماشین آلات، نقص در نقشه ها، دستور کار جدید، کمبود تجهیزات و ماشین آلات.
در این تحقیق علت کمبود مصالح به شرایط ایران پس از جنگ تحمیلی و رشد بسیار زیاد
فعالیت های ساختمانی دانسته شده است. از دیگر عوامل در ایران ضعف در مدیریت و نیز استخدام موقتی اکثر کارگران ساختمانی اشاره شده است.
با تحقیق در بین مدیران پروژه های عمرانی به بررسی تاثیر آگاهی مدیران پروژه از برخی علوم روانشناسی در موفقیت آنها و نقش مدیریت منابع انسانی در پروژه ها پرداخته است و به این نتیجه رسید که گرچه مدیریت منابع انسانی در پروژه توجه کمتری در مقایسه با مدیریت زمان، مدیریت منابع مالی و مصالح و همچنین تغییرات شده است، اما از اهمیت بالایی برخوردار است. (کاتبی ۱۳۸۴)

نقدی بر تحقیقات گذشته
در بخش قبل در حین مرور ادبیات و توصیف برخی از نظرات و یافته های محققین، مشکلات و نارسائی های برخی از آنها نیز ذکر گردید. اما در این بخش به بقیه این نقدها پرداخته می شود.
با بررسی مطالعات گذشته در زمینه بهره وری می توان، برخی از عوامل موثر بر بهره وری منابع انسانی را به عنوان مؤلفه های اساسی در پروژه عمرانی نام برد. با توجه به اینکه این مطالعات بیشتر در دیگر کشورها انجام گرفته و مربوط به پروژه های عمرانی به طور عام می باشد. بنابر این نیاز است این عوامل با شرایط موجود در صنعت ساخت و ساز شهری تطابق داده شود.
روش های قبلی اندازه گیری بهره وری، اغلب برای درک بهتر مفهوم بهره وری و بررسی اختلالات و تاثیر آنها بر بهره وری منابع انسانی به کار گرفته می شوند. یکی از موانع استفاده از روش های کمی کردن بهره وری در گذشته این است که این روش ها قابل استفاده برای تمام بخش های صنعت ساخت نمی باشد. بعلاوه بهره وری در کل پروژه مهم می باشد و نمی توان بهره وری را در چند بخش خاص از پروژه اندازه گیری کرد و در کل پروژه تعمیم داد. ضمن اینکه در پروژه های عمرانی شاهد فعالیت های پیچیده و وابسته به هم هستیم که بررسی جداگانه آنها می تواند همراه با خطا باشد. از این رو به روشی نیاز است که در تمام بخش های متنوع صنعت مانند صنعت ساخت کاربرد داشته باشد.

نسبتاً کامل
خوب

همه سطوح
کامل و صحیح
عالی

۲-۲-۲- نظریه های اقتضایی^[۳۲]
در نظریه های اقتضایی سبک رهبری مدیر یک سبک و شیوه رهبری تأکید نبوده و یک روش واحد در رهبری غیرواقعی و غیر عملی قلمداد گردیده است . در نظریه های اقتضایی براساس شرایط و به اقتضای موقعیتها شیوه مناسب و مطلوب رهبری تعیین می گردد . مهمترین نظریات مطرح شده در این زمینه مورد بررسی قرار می گیرند .
۲-۲-۲-۱- مدل اقتضایی رهبری^[۳۳]
براساس این مدل که توسط “فردی فیدلر”^[۳۴] ارائه شده است ، در رهبری سه عامل اساسی نقش تعیین کننده دارند . این عوامل عبارتند از:
الف) روابط رهبر با اعضای گروه^[۳۵] (به معنای روابط شخصی رهبر با اعضای گروهش)
ب) ساختار وظیفه^[۳۶] (چگونگی ساختار وظیفه که گروه به انجام آن مکلف شده است)
پ) قدرت مقام رهبر^[۳۷] (قدرت و اختیاری که شغل رهبر به او می دهد)
سه عامل فوق از عواملی هستند که درتعیین قدرت و نفوذ رهبری موثرند . ممکن است رابطه رهبر با اعضای گروه خوب یا بد باشد . همچنین امکان دارد که وظیفه از ساختار معین از مشخص برخوردار باشد و یا اینکه انجام آن به چند طریق میسر باشد^[۳۸]. مضافاً ممکن است قدرت مقام رهبر قوی یا ضعیف باشد .
براساس این نظریه در صورتی که موقعیت بسیار مطلوب یا بسیار نامطلوب باشد رهبری وظیفه گرا و آمرانه بسیار اثربخش می باشد و زمانی که موقعیت در حد میانه باشد (تا اندازه های مطلوب و نامطلوب) سبک رهبری انسان گرا و روابط انسانی اثربخش بیشتری دارد ، چگونگی تغییر در سبک های رهبری موثر در رابطه با موقعیت به طور دقیق در نمودار نشان داده شده است .
محور عمودی همبستگی بین ترجیحات رهبری(شیوه رهبری که با LPC^[39] اندازه گیری شده است) و عملکرد (ارزیابی ویژگی های همکار) گروه را منعکس می سازد در مدل اقتضایی رهبری LPCیک شاخص برای ترجیحات رفتار رهبری است به این معنی که رهبر چه نوع رفتار را ترجیح می دهد . همبستگی پایین تر از خط فاصل نشان می دهد که رهبران وظیفه مدار می توانند بهتر از رهبران رابطه مدار در وضعیت های مساعد(۱و۲و۳) و وضعیت نامساعد(۷و۸)وظایف رهبری را انجام دهند . همچنین همبستگی بالای خط حد فاصل حاکی از این است که رهبران رابطه مدار سعی دارند در وضعیت های نسبتاً مساعد(۴و۵و۶) نقش خود را بهتر از رهبران وظیفه مدار ایفا کنند . یافته های مزبور نشان می دهد که هر دو نوع رهبر (وظیفه مدار و رابطه مدار) در وضعیتهای معینی اثربخش هستند .

نمودار ۲-۱-۴ چگونگی تغییر در سبک های رهبری در رابطه با موقعیت
۲-۲-۲-۲- مدل پیوستگی رفتار رهبری^[۴۰]
بین سبکهای رهبری استبدادی (برمبنای نظریه x) و رهبری مشارکتی(بر مبنای نظریه y) شیوه های دیگری نیز وجود دارد . “رابرت تانن بام”^[۴۱] و “وارن اسمیت”^[۴۲] در مدل پیوستگی رفتار رهبری دامنه گسترده ای از این سبک ها رابه صورت یک پیوستار که رفتار آمرانه رهبری در یک قطب و رفتار دمکراتیک رهبری در قطب دیگر آن قرار دارد ترسیم کرده . در یک قطب رهبر به وظیفه مداری^[۴۳] گرایش دارد و برای نفوذ در زیر دستان اعمال قدرت می کند . در حالی که در قطب دیگر پیوستار سبک رهبر گروه مدار^[۴۴]یا مشارکتی است و رهبر برای زیردستان آزادی عمل زیادی قائل است . بین این دو قطب نیز رفتار مدیر بر حسب حدود آزادی عمل زیر دستان عمل زیر دستان و درجه اعمال قدرت از طرف مدیر تغییر می کند .
مدل پیوستگی رفتار رهبری نشان می دهد که شیوه ی رهبری مدیر بر حسب چند عامل تغییر می کند که عبارتند از: عوامل ذاتی مدیر ، عامل مربوط به خصوصیات مرئوسان و عوامل مربوط به موقعیت.
نمودار ۲-۱-۵ مدل پیوستگی رفتار رهبری
رهبری متمرکز بر رئیس
رهبری متمرکز بر زیردستان
مدیر در محدوده معینی به زیردستان آزادی عمل می دهد
مدیر مرزها و محدوده ها را تعیین می کند و از گروه می خواهد تصمیم بگیرند
مدیر مسئله را مطرح می کند،نظر ها و پیشنهادات را جمع آوری می کند و تصمیم می گیرد
با توجه به تغییرات مدیر روش های آزمایشی را پیشنهاد می کند
مدیر نظر می دهد و دعوت به پرسش می کند.
مدیر تصمیم می گیرد و آن را اعلام می کند
مدیر تصمیم می گیرد و آن را ارائه می کند یا می فروشد
۲-۲-۲-۳- نظریه چرخه زندگی^[۴۵]
نظریه چرخه زندگی که به تازگی تئوری رهبری موقعیتی نامیده می شود نیز یکی دیگر از تئوری های مشهور می باشد . تئوری رهبری موقعیتی ، بر پایه این عقیده که رهبر مناسب رهبر بستگی به بلوغ پیروان رهبر دارد استوار است.نظریه چرخه زندگی که از نظریه های اقتضایی در خصوص سبک رهبری مدیران است(هرسی و بلانچارد^[۴۶] ، ۱۹۸۳) . در این نظریه دو سبک کلی رهبری وظیفه مدار^[۴۷] و رابطه مدار^[۴۸] در قلب چهار سبک ترکیب و به عنوان موقعیت نیز میزان بلوغ و رشد مرئوسان در سه عامل انگیزه ی توفیق طلبی ، مسئولیت پذیری و میزان تحصیلات و تجربیات خلاصه شده است . انواع ترکیب های رهبری از نظر وظیفه مداری و رابطه مداری در نمودار ۲-۱-۶ نشان داده شده است.
نمودار ۲-۱-۶ نظریه چرخه زندگی
همانطور که ملاحظه می شود این چهار نوع سبک رهبری در ارتباط با چهار نوع موقعیت از نظر میزان بلوغ پیروان قرار دارد . به عنوان مثال افرادی که در حد بلوغ عالی قرار دارند ، سبک رهبری باید از جهت وظیفه مداری در حداقل خود باشد و چنانچه افراد کاملاً نابالغ باشند سبک وظیفه مداری قوی و سبک رابطه مداری ضعیف ترکیب مناسبی می باشد . چهار نوع سبک رهبری در نظریه چرخه زندگی به شرح زیر توصیف می شوند:
الف) سبک آمرانه^[۴۹]
این سبک مناسب افرادی است که کاملاً نابالغ می باشند و باید آنان رابه طور آمرانه رهبری نمود(الوانی ، ۱۳۸۵) . در این سبک رهبر نقش و وظیفه زیر دستان را تعیین می کند و به افراد می گوید چگونه ، چه وقت و در کجا چه کاری باید انجام دهند . در این شیوه رهبری روی دستورالعملها تأکید زیادی می شود (رابینز ، ۱۳۸۴). در این مرحله افراد نه توانایی انجام کار را دارند و نه مایلند که مسئولیت انجام کار رابه عهده گیرند.
ب) سبک متقاعد کننده^[۵۰]
وقتی افراد تحت تأثیر نسبتاً نابالغ باشند این سبک رهبر مناسب حال آنان است . در این سبک باید آنان را به تحقق اهداف سازمان مجاب و متقاعد ساخت در این راه از رابطه مداری و وظیفه مداری حداکثر استفاده را به عمل آورد(الوانی ، ۱۳۸۵) . در این مرحله افراد توانایی انجام کار ندارند . اما آمادگی و تمایل دارند که مسئولیت ها را بپذیرند . به عبارت دیگر آنها انگیزه های قوی دارند ولی فاقد مهارتهای لازم هستند.
پ) سبک مشارکتی
برای پیروانی که نسبتاً بالغ باشند ، مشارکت با آنها بهترین طریق رهبری است . در این سبک رهبر و پیروان او در فرایند تصمیم گیری مشارکت می کنند . ایفای نقش رهبر آسان می شود و یک نظام ارتباطی قوی به وجود می آید(رابینز ، ۱۳۸۴) . در این مرحله زیردستان توانایی انجام کار دارند ولی نمی خواهند آنچه را که رهبر می گوید انجام دهند .
ت) سبک تفویضی
زمانی که زیردستان از بلوغ و رشد کامل برخوردار هستند این سبک رهبری بسیار موثر می باشد . در این سبک رهبر هیچ دستوالعمل و بخشنامه ای ، در رابطه با کار و حمایت از کارکنان صادر نمی کند. در این مرحله افراد هم توانایی های لازم را دارند و هم مایلند آنچه را که از آنان خواسته شده است را انجام دهند .
۲-۲-۲-۴- نظریه مسیر ـ هدف^[۵۱]
نظریه مسیر ـ هدف توسط “مارتین جی ایوانز”^[۵۲] تنظیم شد و “رابرت هاویس”^[۵۳] به تکوین آن پرداخت(برومند ، ۱۳۷۴) . در این نظریه کوشش شده است تا سبک اثربخش رهبری در موقعیت های مختلف شناسایی شود(الوانی ، ۱۳۸۵) .
به تعبیر هاویس سبک های رهبری در این نظریه به چهارنوع تقسیم می شوند .
الف) رهبری آمرانه^[۵۴]
این سبک شبیه رهبر مستبد “لی پیت” و “وایت” می باشد . فرودستان به طور دقیق می دانند که رهبر چه انتظاراتی از آنها دارد . رهبر دستورات مشخص می دهد و با زیر دستان هیچ مشورتی نمی کند.
ب) رهبری حمایتی^[۵۵]
در این سبک رهبری با زیردستان رفتاری دوستانه دارد و قابل دسترس می باشد او توجه بخصوص به فرودستان مبذول می دارد .
پ) رهبر مشارکتی^[۵۶]

این ضریب نسبت قطر دایره ای هم سطح حوضه به طول حداکثر جریان L است و از طریق زیر بدست می آید:

D: قطر دایره همسطح حوضه
L: طولانی ترین آبراهه (کیلومتر)
A: مساحت حوضه آبخیز بر حسب کیلومتر مربع

۴-۶-۳-۶ ارتفاع حوضه (پستی و بلندی)

ارتفاع نقش مهمی در مقدار و نوع بارندگی به میزان تبخیر و تعرق و وضعیت پوشش گیاهی حوضه داشته و در نتیجه روی ضریب رواناب اثر می گذارد (مهدوی، ۱۳۸۱، ص۲۰۱).
ارتفاع حوضه نسبت به سطح دریا نشان دهنده موقعیت اقلیمی آن حوضه است. در حوضه های مناطق مرتفع نه تنها بارندگی بیش از حوضه های پست است بلکه در قلل ارتفاعات غالبا نزولات جوی به صورت برف می باشد که هیدرولوژی آن متفاوت با رگبار است و ذوب تدریجی آن نقش بسیار مهمی در تامین آب زیرزمینی دارد. (علیزاده، ۱۳۸۵، ص ۴۷۱)
توزیع ارتفاعی حوضه، ارتفاع خروجی و بلند ترین حوضه از سطح دریا بدلیل تاثیری که بر روی نزولات جوی در نهایت رواناب دارد، از اهمیت زیاد، برخوردار است (دفتر فنی جنگلداری منابع طبیعی گیلان، ۱۳۸۲، ص۱۶).
۴-۶-۳-۶-۱ ارتفاع متوسط حوضه
بر حسب تعریف ارتفاع متوسط حوضه رقومی است که ۵۰درصد مساحت اراضی حوضه ارتفاعی بالاتر از آن و ۵۰ درصد مساحت ارتفاعی پایین تر از آن داشته باشند (علیزاده، ۱۳۸۵، ص۴۷۱)
ارتفاع متوسط به روش های مختلفی تعیین می گردد ساده ترین روش محاسبه میانگین ارتفاع حداقل و حداکثر حوضه است (مهدوی، ۱۳۸۱، ص ۲۰۱)
ارتفاع متوسط به روش مستقیم از فرمول زیر بدست می آید.
= ارتفاع متوسط
 = ارتفاع متوسط
که در آن
H_max: ارتفاع بالاترین نقطه حوضه
H_min: ارتفاع پایین ترین نقطه حوضه
برای بدست آوردن ارتفاع متوسط وزنی حوضه به این طریق غمل می شود. 

A_i: مساحت جزئی بین دو خط ارتفاعی
H_i: متوسط ارتفاع در جزء A_i
همچنین برای محاسبه میانگین وزنی ارتفاع حوضه، ارتفاع متوسط هر طبقه در مساحت آن ضرب شده و حاصل جمع آنها، به سطح حوضه تقسیم می شود میانگین وزنی حوضه آبریزذیلکی رود برابر است با ۶/۹۳۹ متر می باشد.

نقشه ۴-۷ نقشه هیپسومتری

۴-۶-۳-۷٫ شیب حوضه

شیب حوضه نقش اساسی در میزان رواناب، مقدار نفوذ، شدت سیلاب و میزان فرسایش دارد. (مهدوی، ۱۳۸۱، ص۶).
یکی از عوامل اصلی موثر در مقدار جریان آب شیب رودخانه می باشد. در یک آبخیز شیب اصلی رودخانه علاوه براینکه زمان تمرکز تاثیر دارد در شیب منحنی پایین رونده یا افت هیدروگراف نیز موثر است. هر چه شیب عمومی آبخیز افزایش یابد زمان تجمع کوتاه تر می شود. زیرا آب در شیب های تند سریع تر حرکت کرده و زودتر به محل خروجی می رسد. بنابراین در آبخیز های با شیب تند نسبت له آبخیز‎های تقریبا مسطح می توان انتظار دبی بالاتر را داشت. به علاوه چون نفوذ آب نیز در شیب های تند کمتر است مقدار دبی مورد انتظار باز هم افزایش می یابد. باید در نظر داشت که در حوضه های بزرگ این کاهش زمان تمرکز در اثر افزایش شیب نسبت به زمان پیمایش آب در مسیر اصلی رودخانه بسیار کم و اندک است اما در حوضه های کوچک در مقدار دبی تاثیر فوق العاده ای می گذارد. هر حوضه دارای شیب متوسط، شیب ناخالص و خالص و متوسط وزنی می باشد که در زیر به آنها اشاره می شود (رفاهی، ۱۳۸۲، ص۲۰۶).
۴-۶-۳-۷-۱ شیب متوسط حوضه
اگر حداکثر ارتفاع حوضه H_max (کیلومتر) و حداقل ارتفاع آن H_min (کیلومتر) و مساحت حوضه (A) (کیلومتر مربع) باشد. شیب متوسط حوضه از فرمول زیر محاسبه می شود. (علیزاده، ۱۳۸۲، ص۲۰۷)

برای حوضه ذیلکی رود خواهیم داشت:

۴-۶-۳-۷-۲ شیب ناخالص حوضه (شیب طولی)
شیب طولی نیز عامل موثر دیگری در زمان تمرکز حوضه بوده و روی شکل هیدروگراف اثر می گذارد (مهدوی، ۱۳۸۱، ص) از نسبت اختلاف ارتفاع بین دو نقطه ابتدایی و انتهایی حوضه در طول فاصله افقی آن دو نقطه بدست می آید. (علیپور، ۱۳۸۰، ص )

S: شیب متوسط رودخانه و آبراهه اصلی به درصد (شیب ناخالص)
ZΔ: اختلاف ارتفاع بین نقطه شروع آبراهه اصلی و نقطه خروجی حوضه به متر
L: طول آبراهه اصلی بر حسب کیلومتر
با توجه به فرمول فوق شیب ناخالص حوضه ذیلکی رود برابر است با: ۱/۹

۴-۶-۳-۷-۳ شیب خالص رودخانه اصلی
شیب خالص یا واقعی تانژانت زاویه مثلثی قائم الزاویه است که سطح آن برابر سطح زیر منحنی پروفیل طولی رودخانه و قاعده آن برابر طول کلی رودخانه است. برای تعیین شیب خالص یا واقعی از ترسیم پروفیل طولی رودخانه استفاده شده است. شیب خالص یا واقعی همیشه کمتر از شیب ناخالص است.

در سال ۱۹۶۰ او مدیر کاوش های الدوای شد و کارکنان خود را استخدام کرد. پس از مرگ همرش، او دیرین مردم شناسی، پیشگام شد.
تصویر۳-۲۳- هلن کنتور
www.iranarchaeology.net
۳-۹-۱-۱۰-هلن کنتور
ایشان در سال ۱۸۹۸ در فرانکفورت آلمان متولد شد، جایی که او در مدرسه مقدماتی خصوصی دختران، تحصیلات مقدماتی خود را در رشته باستان شناسی آغاز کرد. وی ابتدا علا قه داشت در زمینه تاریخ و فلسفه آلمان تحصیل کند. در تابستان سال۱۹۹۱، زمانی که گرهارد رودن در مورد باستان شناسی سخنرانی کرد، به این رشته علاقه مند شد و ادامه تحصیل در باستان شناسی را انتخاب کرد و در ادامه تحصیلات تکمیلی خود به دانشگاه هایدلبرگ رفت، او سپس در گرایش زبان شناسی تاریخی و تطبیق واژه شناسی کلاسیک و تاریخ کهن در سال ۱۹۲۵ فارغ التحصیل شد. بعد از فارغ التحصیلی، او بعنوان دستیار برنهارد شوایترز تا سال ۱۹۲۸ کار کرد وزمانی ک.ه استادش آقای دکتر کوریتس، مدیر انیستستو باستان شناسی آلمان بود، او را مسئول آرشیو عکاسی انجمن کرد. سپس در سال ۱۹۳۴، زمانی که نوگارا مدیر کل موزه واتیکان بود، وی را مسئول آرشیو موزه واتیکان کرد که به مرور زمان تبدیل به بزرگترین آرشیو موزه ها و کاخ های پاپ شد. همچنین وی با فیلیپو مغان باستان شناس در نمایشگاه اتروسک روم، و در پروژه های حفاری یونان همکاری کرد. وی به همراه دلو گاز در تپور، بیت یره و تباریا در سرزمین فلسطین و در سایت های پیش از تاریخ چغانبوت ، چغامیش و بنه فضلیی در طی سال های ۱۹۶۱ تا ۱۹۷۸ خوزستان حفاری کرد.
فصل ۴- تاریخچه شکل گیری دانش باستان شناسی در ایران و حضور زنان در فعالیت های باستان شناختی
۴-۱- مقدمه
باتوجه به فصل قبل که به مطالعات زنان در باستان شناسی جهان پرداخته شد، در این فصل نیز به تاریخچه مطالعات زنان در باستان شناسی ایران پرداخته می شود. در بخش اول درباره فرایند شکل گیری باستان شناسی در ایران بحث می شود و در بخش های بعدی تاریخچه مطالعات زنان در باستان شناسی ایران و اولین زنان باستان شناس معرفی می گردند.
۴-۲- باستان شناسی ایران
۴-۲-۱- شکل گیری دانش باستان شناسی در ایران
ایرانیان تا دوره قاجاریه از باستان شناسی کشور خود هیچ اطلاعی نداشتند. از آن دوره به بعد نوشته های بسیاری درباره فعالیت های ایرانیان و خارجیان در کندن و بردن آثار باستانی وجود داشت تا جایی که حتی پزشک شخصی فرانسوی ناصرالدین شاه، نیز امتیاز حفاری در اطراف تهران را دریافت کرد. از فرهیختگان ایران عهد ناصر الدین شاه، محمد حسن خان اعتماد السلطنه، از معدود کسانی بود، که به پژوهش در تاریخ باستان و جمع آوری مطالعه سکه های قدیمی علاقه داشت. تنها چند دهه است که باستان شناسی در ایران، شکل بررسی های علمی به خود گرفته است و این را مدیون برخی از باستان شناسان ایرانی و به ویژه زنده یاد دکتر عزت اله نگهبان می باشد.
از سال ۱۸۰۰، با ورود میسیونر های خارجی به ایران، علاقه به شناسایی مکانهای ذکر شده در کتاب مقدس و نویسندگان کلاسیک گسترش یافت.در نیمه اول قرن نوزدهم، تلاش برای توصیف و تهیه طرح از آثار قدیمی آغاز شد. در اواخر قرن نوزدهم، ایران با وجود استقلال خود، به منطقه حائل بین امپراتوری های انگلیس و روسیه در آسیا تبدیل شد. نفوذ این دو کشور و حضور جاسوس های آنها در ایران، امکان توجه به آثار قدیمی را فراهم کرد. در اوایل دهه ۱۸۴۰، بارون روسی و لایارد بریتانیایی در لرستان و خوزستان موفق به ثبت برخی از مکان های باستان شدند.

از سال ۱۸۳۶- ۱۸۴۱، هنری سی راولینسون^[۳۶]، کتیبه سه زبانه بیستون را کپی کرد و موفق شد بعدها رمز آنرا کشف و ترجمه کند. بعد از آن رمز انواع خطوط میخی رایج در جهان باستان گشوده شد (سامی، تمدن هخامنشی، ج ۱، صص ۲۵۵-۲۵۶). وی براساس ترجمه کتیبه های خط میخی و ترجمه متون کلاسیک، برای اولین بار تاریخ ایران باستان را در کتاب “هفت پادشاهی بزرگ شرق جهان باستان” ،به جهانیان معرفی کرد.
در سال ۱۸۳۹، دو فرانسوی بنام فلاندن و کست^[۳۷] برای چند سال به ایران سفر کردند. آنها ابتدا در ماه مه ۱۸۴۱ به اصفهان سفر کردند و سپس به همدان، کنگاور، بیستون و شیراز رفتند. مطالعات و طرحهای تهیه شده توسط آنها از اهمیت بیشتری در تاریخ باستان شناسی ایران برخوردار است. آنها در این سفر، مشاهدات مهم خود درباره حکومت قاجار، آثار باستانی، هنر، معماری وغیره را با دقت و همراه با طرح های زیادی ثبت کردند.
علاقه ناصرالدین شاه به آثار باستانی بتدریج فراتر از حفاری شد و او بفکر ساختن یک موزه در کاخ خود در تهران افتاد. شیندلر در سال ۱۸۷۵ نوشت که ” شاهنشاه به بعضی از خارجی ها مجوز حفاری تپه ها را داده است". این جای تاسف است که این آثار باستانی به خارخ از ایران می رود.
۴-۲-۱-۱- شکل گیری دانش باستان شناسی در ایران توسط فرانسوی ها
کاوش های منظم مکان های باستانی در اواخر قرن نوزدهم آغاز شد. نخستین تحقیقات باستان شناسی را در ایران، لوفتوس^[۳۸] انگلیسی در سال ۱۸۴۹- ۱۸۵۲ میلادی در ویرانه های شوش انجام داد (دیولافوا ، ۱۳۵۵ش-۷۷). او پژوهش های خود را در کتاب ” سفرها و تحقیقات در کلده وشوش در ۱۸۴۹- ۱۸۵۲ میلادی” در لندن منتشر کرد که توجه فرانسویان را به این شهر باستانی جلب کرد، به طوری که در ۱۸۸۳ میلادی/ ۱۳۰۱ قمری میان دربار قاجار و دولت فرانسه قراردادی منعقد شد و دیولافوا^[۳۹]، که در سال ۱۲۹۹ قمری /۱۸۸۱ میلادی نیز به ایران آمده بود، دوباره برای کاوش های باستان شناسی به شوش اعزام شد. او در سال ۱۳۰۲ قمری / ۱۸۸۴ میلادی، کار خود را در یکی از تپه های شوش به نام آپادانا، آغاز کرد و بخش عمده ای از آثار به دست آمده، حتی بعضی از آثار غیر منقول، را به موزه لوور انتقال داد (موسوی،۷- دیولافوا،۱۳۵۵ ش، ـ۸۳). با این کار موجبات ناخشنودی ناصرالدین شاه و مقامات دولت ایران فراهم آمد و از آن تاریخ تا ۱۳۰۴ قمری / ۱۸۸۶ میلادی عملیات حفاری متوقف شد.
در سفر سوم ناصرالدین شاه به فرانسه، مقامات این کشور از او دلجویی کردند و در سال ۱۳۱۲ قمری / ۱۸۵۹ میلادی، قرارداد دیگری طرح ریزی شد که آن هم با قتل شاه در سال ۱۳۱۳ قمری متوقف ماند. مدتی نگذشت که دمورگان^[۴۰] فرانسوی برای اجرای آن قرارداد به ایران آمد، اما در نخستین سفرش به شوش از او استقبالی نشد و حاکم وقت خوزستان، از همکاری با او خودداری کرد؛ ولی چندی بعد مظفرالدین شاه در سفر خود به فرانسه در سال ۱۳۱۵ قمری/۱۸۹۷ میلادی، به مقامات آن کشور قول همکاری داد. این موضوع به عقد قرارداد غیر منصفانه سال ۱۳۱۸ قمری/ ۱۹۰۰ میلادی ایران و فرانسه انجامید و بر اساس آن، امتیاز انحصاری هر نوع تحقیق و کاوش باستان شناسی در ایران به فرانسه داده شد (موسوی،۱۳۵۵-۷)
دمورگان از پاییز ۱۳۱۵ قمری /۱۸۹۷ میلادی تا تابستان ۱۳۲۹ قمری / ۱۹۱۱ میلادی، سرپرستی هیئت باستان شناسان فرانسوی را در ایران و بخصوص در ارگ شوش بر عهده داشت. کاوش های او در سال ۱۳۱۹- ۱۳۲۰ قمری/ ۱۹۰۱-۱۹۰۲ میلادی، به کشف آثار ارزنده ای از دوره های عیلامی شوش انجامید. سند حقوقی مهم دنیای باستان یعنی استل حاوی قانون حموربی و استل فتح نامه نرمسین به دست آمد (سارتون،۱۳۱۹- ۸۹).
بعد از دمورگان، سرپرستی هیئت باستان شناسان فرانسوی در شوش به ترتیب با شل، نخستین مترجم و ناشر قانون نامه حموربی، دومنکم، گیرشمن^[۴۱] بود (موسوی،۱۳۵۵-۸)
عبدالغفار نجم الدوله (۱۲۵۵- ۱۳۲۶) در کتاب «سفرنامه خوزستان»، به کند و کاوهای بی حساب فرنگیان در شوش اشاره می کند و از اولیای دولت می خواهد که از این گونه فعالیت ها ممانعت کنند. او می نویسد : آیا رعایای دولت ایران هرچند معتبر و مقتدر باشند، ممکن است در خاک فرنگ تیشه بر زمین بزنند؟ (نجم الدوله،۱۳۴۱-۱۲۶).
در سال ۱۳۰۶ شمسی، قرارداد ۱۳۱۸/ ۱۹۰۰ به طور مشروط لغو شد اما دولت ایران موافقت کرد که فرانسویان در تهران موزه و کتابخانه ای تاسیس کنند، البته به این شرط که ریاست سه دوره متوالی آن را به مدت پانزده سال، یکی از اتباع کشور فرانسه بر عهده بگیرد ( مصطفوی ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۴ ش-۴۰۰).به همین منظور، گدار در سال ۱۳۰۸ شمسی/ ۱۹۲۹ میلادی برای تاسیس موزه و کتابخانه به ایران آمد و طرح مقدماتی آن را ریخت.
در سال ۱۳۱۳ شمسی، به دستور وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه، ساختمان آن آغاز و بعد از سه سال، در سال ۱۳۱۶ شمسی، رسماًًٌ افتتاح شد. این موزه جایگزین موزه قبلی شد، که موزه ملی نامیده می شد و در سال ۱۳۳۵ شمسی، به همَت مرتضی قلی خان ممتازالملک، احداث شده بود. پس از افتتاح موزه جدید، اشیای موجود در محل قدیمی به این ساختمان انتقال یافت (همان، ۳۸۶).
در سال ۱۳۳۷/ ۱۹۱۸ که حکیمی، وزیر معرف و اوقاف و صنایع مستظرفه بود، “اداره عتیقات ” تاسیس شد. این تشکیلات تنها بر خرید و فروش و صدور عتیقه های کشور، نظارت داشت و امر حفاری و فعالیت های صحرایی باستان شناسی جزو وظایف آن نبود. ریاست این اداره را ابتدا، ایرج میرزا برعهده داشت و از زمانی که گدار،رسماٌ کار خود را در ایران آغاز کرد، ریاست آن اداره به وی واگذار شد ( ملک شهمیرزادی ، ۱۳۳۷- ۴۰۸). با افتتاح موزه ایران باستان در ۱۳۱۶ شمسی، اداره کل عتیقات با اختیارات بیشتر در ساختمان موزه جدید مستقر شد(موسوی،۱۳۵۵ ۹- ۸).
تا سال ۱۳۰۶ شمسی/ ۱۹۲۷ میلادی، فرانسویان علاوه بر کاوش های مستمر در شوش به کندو کاو در مناطق دیگر ایران نیز می پرداختند؛ از آن جمله حفاری های گوتیه و لامپره در تپه های باستانی موسیان، و تحقیقات پزار در سبزآباد بوشهر و بالاخره کاوش هرتسفلد در پاسارگاد، قابل ذکرند( هرتسفلد، ۱۹۰۸-۱-۶۸).
۴-۲-۱-۲- گسترش فعالیت های باستان شناسی در ایران توسط باستان شناسان خارجی
پس از لغو قرارداد ۱۳۱۸/۱۹۰۰ در ۱۳۰۶ شمسی، که دوره دوم فعالیت های باستان شناسی در ایران آغاز شده بود، توجه باستان شناسان خارجی به ایران معطوف شد و از سال ۱۳۰۶ شمسی تا ۱۳۱۹ کاوش های وسیعی در کشور صورت گرفت.
کاوش های منظم در پرسپولیس در سال ۱۹۳۱ میلادی توسط موسسه شرق شناسی از دانشگاه شیکاگو، شروع و تا سال ۱۹۳۹ ادامه یافت. کاوش ابتدا توسط ارنست هرتسفلد^[۴۲]، شروع و سپس توسط اشمیت^[۴۳] (۱۹۳۹- ۱۹۳۴) ادامه یافت. شواهد بیانگر این است که در آن سال ها باستان شناسان بیشتر به مناطق ماقبل دوره اسلامی توجه می کردند و جز کاوش های شهرهای قدیم ری و نیشابور، تا آغاز جنگ جهانی دوم کاوش مهم دیگری در حوزه فرهنگ و تمدن اسلامی ایران انجام نشد.
علی رغم فعالیت های مستمر باستان شناسان خارجی، باستان شناسی در ایران، همچنان ناشناخته بود و متخصصان ایرانی اندک بودند. لذا در این دوره فعالیت های اساسی توسط ایرانیان صورت نگرفت. شایان ذکر است که اولین دانش آموختگان رشته باستان شناسی در ۱۳۲۰ شمسی، از دانشگاه تهران فارغ التحصیل شدند (ملک شهمیرزادی، ۱۳۳۷ -۳۷۴).
از تحقیقات مستقل متخصصان ایرانی تا ۱۳۲۰ شمسی، به کاوش علی حاکمی، درسال ۱۳۱۳ شمسی، در تپه باستانی حسنلو در نقده آذربایجان غربی، و ادامه کاوش تخت جمشیداز سال ۱۳۱۸ شمسی، توسط عیسی بهنام و علی سامی، می توان اشاره کرد ( معصومی،۱۳۵۵- ۴۶- ۲۷).
۴-۲-۱-۳- شروع فعالیت های گسترده باستان شناسان ایرانی
در سال ۱۹۴۰ میلادی، اولین گروه از دانشجویان باستان شناسی، از گروه باستان شناسی دانشکده ادبیات در دانشگاه تهران، فارغ التحصیل شدند. برخی از این فارغ التحصیلان پس از آن در دانشگاه های معتبر در اروپا و ایالات متحده، به تحصیل ادامه دادند. یکی از آن ها عزت اله نگهبان^[۴۴] بود، که پس از بازگشت به ایران، در گورستان سلطنتی مارلیک، در استان گیلان شروع به کاوش کرد. گنجینه های ارزشمند طلا و نقره از مارلیک، باعث توجه و علاقه مقامات ایرانی به باستان شناسی شد و در نتیجه توجه خاصی به توسعه پژوهش باستان شناسی در مکان های باستانی و در دانشگاه، داده شد.
دکتر نگهبان، موسسه باستان شناسی را در دانشگاه تهران تاسیس کرد. فارغ التحصیلان گروه باستان شناسی تحت نظر نگهبان مشغول به فعالیت در زمینه باستان شناسی در سراسر ایران شدند. برخی نیز توسط نگهبان، برای کسب دکترا و سایر مدارج بالاتر به آمریکا رفتند.
در سال ۱۹۵۷ میلادی، نگهبان از بریدوود^[۴۵] دعوت کرد که برای انجام کاوش به ایران بیاید. حضور بریدوود و آغاز پروژه پیش از تاریخ وی در ایران، باعث شد که مسیری جدید در بررسی دوره پیش از تاریخ ایران، ایجاد شود. بریدوود علاوه بر بررسی منطقه کرمانشاه، کاوش های باستان شناسی در تپه نوسنگی سراب، آسیاب و سیابید در نزدیکی شهر کرمانشاه به عمل آورد.
از سال ۱۹۶۰ میلادی، اداره کل باستان شناسی ایران، که جایگزین اداره عتیقیات قدیم شده بود، تفاهم نامه هایی با دانشگاه ها و مراکز مطالعاتی خارجی، امضاء کرد. با شروع ریاست فیروز باقرزاده بر این اداره، مجوزهای بسیاری برای کار میدانی باستان شناسی ازجمله بررسی و کاوش، صادر شد. برخی از این مجوزها برای پروژه های مشترک مثل پروژه مشترک چغامیش در خوزستان بودند.
۴-۲-۱-۳-۱- فعالیت های باستان شناسی ایران همزمان با انقلاب
با شروع انقلاب ایران و وقایع پس از آن، عملاً فعالیت باستان شناسی در ایران متوقف شد. در سال های جنگ تنها کاوش های نجات بخشی محدودی انجام شد و بیشتر فعالیت ها متمرکز بر نجات و حفظ آثار در خطر بود. از دهه ۱۹۹۰، تحقیقات باستان شناسی در ایران دوباره جان تازه ای گرفت و از سال ۲۰۰۰ میلادی، کاوش های مشترک ایرانی و خارجی آغاز شد.
هدف اصلی از تحقیقات باستان شناسی در ایران در فاصله سال های ۱۹۶۰ تا وقوع انقلاب اسلامی، درک فرهنگ های گذشته بود. در فاصله سال های ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۰، تنها باستان شناسان ایرانی در ایران فعالیت داشتند؛ ار آن پس، سازمان میراث فرهنگی در چارچوب جدید، شروع به صدور مجوز خاص برای هیاتهای خارجی جهت تحقیقات باستان شناسی و حفاری در ایران کرد. اولین مطالعات مشترک توسط فرانسوی ها و ایتالیایی ها، در مرودشت و مسجد عتیق اصفهان، انجام شد، که بررسی ژئوفیزیکی و مرمت بود. اولین پروژه مشترک بین هیات ایران و آلمان، بررسی و کاوش در وشنوه و اریسمان، در حوالی کاشان بود. این کار مشترک بزودی با ورود یک تیم ژاپنی در سال ۲۰۰۳، ادامه یافت که شامل حفاری و بررسی در گیلان بود.
۴-۲-۱-۳-۲- فعالیت های باستان شناسی ایران بعد از انقلاب
بعد از انقلاب اسلامی، مرکز باستان شناسی ایران، که پیش از آن وابسته به وزارت فرهنگ و هنر بود،به وزارت فرهنگ و آموزش عالی پیوست و با وجود نارسایی های موجود، فعالیت های باستان شناسی متوقف نشد. در این سال ها باستان شناسان و متخصصان ایرانی به فعالیت های پراکنده صحرایی دست زدند. نقایض تشکیلاتی و تعدد مراکز تصمیم گیری درباره میراث فرهنگی سبب شد تا طرح ادغام اداره ها و سازمان هایی که در زمینه حفظ آثار فرهنگی فعالیت می کردند، به تصویب هیئت دولت و مجلس برسد و در سال ۱۳۶۶ شمسی، واحدی به نام «سازمان میراث فرهنگی کشور» به وجود آید.
۴-۲-۲- تاریخچه حضور زنان در باستان شناسی ایران
زنان نیز موفق شدند وارد رشته ی باستان شناسی شوند و دوشادوش مردان در کاوشها و عرصه های آکادمیک فعالیت کنند با این وجود نقش زنان در جامعه باستان شناسی ایران به پررنگی مردان نبوده است.
در سالهای میانی دهه ۱۳۷۰ دانشجویان دختر باستان شناسی به جای گذراندن واحد «کاوش» به انجام مطالعات موزه ای می پرداختند درحالی که همکلاسی های پسرشان واحد کاوش در محل را در یک محوطه باستان شناسی می گذراندند و دانشجویان دختر از آموزش هایی که برای هر باستان شناس ضروری است محروم بودند. در دهه ۷۰ آمار دانشجویان دختر در مقامع تحصیلات تکمیلی باستان شناسی انگشت شمار بود و سهمیه ورود دختران به این رشته در دوره کارشناسی ۱۵ درصد بود. زنانی که موفق می شدند پس از پایان تحصیلات در باستان شناسی بمانند و حذف نشوند، از ۱۵ درصد کمتر یا در برخی سال صفر بوده است.
قبل از انقلاب دانشجویان دختر واحدهای کاوش را می گذراندند و تعدادی از آنها هم پس از پایان تحصیلات جذب سازمان های ذی ربط مانند میراث فرهنگی شدند و هم اکنون از باستان شناسان پیشکسوت به شمار میروند.
در دهه ۸۰، شرایط یاد شده تغییر کرد. در یک آمار تقریبی تعداد دانشجویان دختر در رشته باستان شناسی به نصف و گاهی به دو برابر دانشجویان پسر افزایش یافت اما واقعیت این است که در عمل شرایط فعالیت های باستان شناسان زن چندان تغییر نکرده است. آمار زنان در مقطع دکتری تخصصی در مقایسه با مردان نسبتاً پایین است(دژم خوی،۱۳۹۱).
۴-۲-۳- زنان پیشگام در باستان شناسی ایران
۴-۲-۳-۱- بانو پروین برزین نخستین زن باستان شناس حفار ایرانی
وی پیش از آنکه هجده سالش تمام شود، دیپلم گرفت. به همین دلیل برای استخدامی دو ماه به صورت آزمایشی در موزه کار کرد. در آزمون دانشگاه تهران در رشته حقوق و زبان انگلیسی پذیرفته شد و علاقه مندی زیادی به رشته حقوق، سبب شداین رشته را انتخاب کند. ولی تحصیل در رشته حقوق را ادامه نداد و سر از باستان شناسی درآورد. کار در موزه و کسب اطلاعات سبب شد که به باستان شناسی علاقه مند شود و اکثر دانشجویان این رشته از او به عنوانم رجع بهره بگیرند. این علاقه مندی از چشم رییس وقت موزه «آقای مصطفوی» پنهان نماند و ایشان به بانو برزین پیشنهاد کرد در رشته باستان شناسی ادامه تحصیل بدهد. بانو برزین در مصاحبه هایش همواره عنوان کرده است که از این تغییر رشته هیچگاه پشیمان نشدم.
بانو برزین، بعد از اتمام دانشکده ادبیات در تهران در رشته باستان شناسی، در سال ۱۳۳۶، برای ادامه تحصیل راهی آمریکا شد. ۱۸ ماه در دانشگاه پنسیلوانیا تحصیل کرد و در موزه پنسیلوانیا دوره کارآموزی را گذراند.
در سال ۱۳۳۹، از آمریکا به ایران بازگشت و تا پایان نیمه اول سال ۱۳۵۲، موزه دار بخش اسلامی موزه ایران باستان بود.شش هزار شیِ قدیمی زیر نظر ایشان نگهداری می شد. سپس به عنوان معاون سرپرستی و رییس موزه آزادی تا پایان سال ۱۳۵۵ خدمت کرد و آنگاه معاونت بخش آموزش سازمان حفاظت آثار باستانی به او سپرده شد.
بانو برزین در طول سی سال خدمت علاوه بر کار موزه داری فعالیت های دیگری هم داشت ازجمله: ترتیب و تنظیم موزه های اورمیه، میاندآب، کاشان و همدان. همچنین طرح موزه ها در شهرستان های رشت، موزه محلی اصفهان و موزه پارس شیراز را تهیه کرده است.
او به عنوان نخستین زن باستان شناس حفار ایرانی، دوبار در حفاری شرکت کرد. سال ۱۳۵۲ در حفاری علمی موسسه باستان شناسی بریتانیا در پاسارگارد و در سال ۱۳۵۳ نیز عضو هیأت حفاری کاوش های باستان شناسی در تخت جمشید بود.
از بانو برزین سی مقاله تحقیقی درباره باستان شناسی و تاریخ هنر ایران در مجله های سخن، هنر مردم، بانک ملی و نشریه اداره کل موزه ها بین سال های ۴۰- ۵۰ به چاپ رسیده است.
۴-۲-۳-۲- بانو زهرا نبیل