۲-۲-۸ علت های احتمالی تغییر اطلاعات حسی-پیکری ستون فقرات گردنی:
۱) اختلال در عملکرد عضلات گردن: تغییر در کنترل حرکت، اعم از ناکارایی فعالیت ازپیش تعیین شده عضلات عمقی، کاهش فرکانس ومدت دوره های استراحت آن ها وافزایش فعالیت سطحی عضلات گردن باعث آزادی موادالتهابی وتغییر حساسیت گیرنده های مکانیکی می شود (جول^[۲۹] ۲۰۰۸، پاساتور^[۳۰] ۲۰۰۶،کالبرگ^[۳۱] ۱۹۹۶).
۲) درد: درد ممکن است باعث تغییر اطلاعات حسی - پیکری درسطح نخاعی وفوق نخاعی شود. در سطح موضعی افزایش درد، باعث آزاد شدن واسطه های شیمیایی شده که در نتیجه آن آستانه گیرنده- ها پایین آمده وفعالیت خودبخودی آن ها افزایش می یابد. در درد مزمن، در نتیجه تغییراتی که در سیستم عصبی مرکزی بوجود آمده از طریق اثری که درد بر کورتکس حرکتی و زیر قشری می گذارد، بالا بودن حساسیت گیرنده های مکانیکی ادامه می یابد. این حساسیت مزمن ممکن است برهم خوردن طولانی مدت پیام های حسی – پیکری از ناحیه گردن را به دنبال داشته باشد. در مطالعه ای گزارش شده که پایین آمدن میزان برادی کینین در عضلات گردن نسبت به اندام ها حساسیت عصب حرکتی گاما رابیشتر افزایش می دهد. ممکن است این عضلات نسبت به بقیه نواحی به درد حساس تر باشند (جول۲۰۰۸، پاساتور ۲۰۰۶،کالبرگ ۱۹۹۶) .

3. 3. ضربه به ساختارهای گردن در اثر کشش یا نیروی شدید می تواند به طور مستقیم باعث آسیب به پایانه های عصبی و غیر طبیعی شدن پیام های آوران از این ناحیه شود (جول ۲۰۰۸، پاساتور ۲۰۰۶،کالبرگ ۱۹۹۶،).

۲-۲-۹ تمرینات ثبات دهنده
تمرینات ثبات دهنده از طریق انقباضات همزمان عضلات آگونیست و آنتاگونیست، تاکید بر بالا بردن سفتی عضلانی، فعال شدن دائمی با لود پایین فیبرهای تونیک(مانند عضلات مولتی فیدوس)، تمرکز روی طول عضله و آگاهی بر حس حرکت، سبب بازگرداندن حس عمقی و اصلاح عملکرد در عضلات اطراف مفصل می شود ( صالحی۱۳۹۲).
اگرچه همه عضلات در کنترل حرکات و ثبات ستون فقرات مشارکت می کنند ؛ عضلات عمقی نقش حیاتی درکنترل حرکات بین مهره ای دارند، با این مزیت که در وضعیت های دینامیک نیز ستون فقرات را کنترل می کنند، دیگر این که در بیماران مبتلا به درد گردن استراتژی کنترل عضلات تنه تغییر یافته و فعالیت عضلات عمقی مختل شده واین عضلات آتروفی می شوند. سرانجام عدم درمان ایجاد شده در عضلات سیستم عمقی منجر به بازگشت دردگردن می شود(اکبری ۱۳۸۸).
در بیماران با درد گردن قدرت عضلات اطراف گردن نسبت به افراد سالم کمتر است. همچنین عضلات کوچک یک یا دو مفصلی ستون فقرات در قطعه های بی ثبات ستون فقرات گردن ضعیف یا آتروفی می شوند. بنابراین هدف اصلی از کاربرد تمرینات ثبات دهنده گردن به حداکثر رساندن عملکرد، محدود نمودن پیشرفت تغییرات تخریبی و ممانعت از آسیب بیشتر است (فیلادلفیا^[۳۲] ۲۰۰۱).

عضلات ثبات دهنده گردن در ایجاد وضعیت مناسب در سر و گردن اهمیت دارند و در صورت وجود درد این عضلات آتروفی شده و کارایی مناسب را ندارند. بر اساس مطالعات انجام شده عملکرد ثباتی عضلات ضدجاذبه گردن در افراد با درد گردن متاثر می شود. وجود رابطه بین اختلال عملکرد عضلات موضعی و درد گردن تایید شده و اختلال عملکرد عضلات فلکسور عمقی گردن در بیماران گردن درد مزمن نیز مشخص شده است. همچنین عضلات ثبات دهنده گردن نقش حیاتی در حرکات، حفظ قامت و همچنین ثبات در ستون فقرات گردنی دارند، در حقیقت ثبات ستون فقرات گردنی توسط مجموعه ای از عضلات که فلکسور عمقی گردن نامیده می شوند، تامین می شود(آشتیانی ۱۳۹۲).
تمرین های ثبات دهنده با تقویت عضلات اختصاصی گردن سبب محدود شدن یا به حداقل رسیدن حرکات مفصلی در جهتی که تحرک مفصل بیشتر شده است، می شوند(اکبری ۱۳۸۸).
این تمرینات از طریق انقباض همزمان عضلات آنتاگونیست و آگونیست یعنی عضلات تحت پس سری، مولتی فیدوس ها و فلکسورهای عمقی گردن که مهم ترین ثبات دهنده های ناحیه گردنی می -باشند، کنترل وضعیت بدن را تحت تاثیر قرار می دهند. از این رو تمرینات ثبات دهنده با افزایش فعالیت تونیک و توانایی حفظ انقباض در عضله آگونیست، بهبود رفلکس های سر و گردن و افزایش ورودی های محیطی منجر به بهبود حس عمقی گردن و عضلات اطراف مفصل می شود (صالحی ۱۳۹۲).
۲-۳ پیشینه تحقیق
تحقیقات انجام شده در زمینه گردن درد در داخل کشور فراوان می باشد، اما تحقیقاتی که موضوع گردن درد را بر تعادل و حس وضعیت گردن در دانشجویان را بررسی نموده باشند اندک است. در ادامه به تحقیقاتی که در این زمینه و یا زمینه های مشابه می باشد اشاره می شود. پیشینه تحقیق حاضر به دو بخش تحقیقات داخلی و خارجی تقسیم شده وتحقیقات انجام شده در این حوزه را بر اساس تقدم و تأخر زمان مرور خواهیم کرد.

تحقیقات انجام شده در داخل کشور
- صالحی و همکاران(۱۳۹۲) در تحقیقی با عنوان تاثیر تمرینات ثباتی و کششی-تقویتی بر شاخص های تعادلی در افراد با وضعیت جلو آمده سر که بر روی ۳۳ زن مبتلا به سر به جلو که در سه گروه تمرینات ثباتی،کششی-تقویتی و کنترل به مدت ۶ هفته انجام شد. میزان جلو آمدگی سر از طریق خط شاقولی و شاخص های تعادلی در سه وضعیت مختلف ایستادن روی صفحه نیروانجام شد. نتایج نشان داد که در وضعیت هایی از ایستادن که اطلاعات بینایی حس عمقی از ناحیه کف پا به چالش کشیده شد،تمرینات ثباتی بیش از تمرینات کششی سبب بهبود تعادل شد.
- آشتیانی و همکاران(۱۳۹۲) در تحقیقی با عنوان تاثیر تمرینات ثبات دهنده و ایزومتریک حداکثری بر درد، ترس از درد و حرکت و ناتوانی در بیماران گردن درد مزمن غیر اختصاصی که بر روی ۵۰ بیمار گردن درد مزمن انجام شد. بیماران در دو گروه ۲۵ تایی تمرینات ثبات دهنده و ایزومتریک حداکثری قرار گرفتند. برنامه درمانی هر دوگروه شامل ۴۸ جلسه تمرین طی ۸ هفته بود. این مطالعه نشان داد که هر دو روش تمرینات ثبات دهنده و ایزومتریک حداکثری سبب کاهش درد و ناتوانی،کاهش ترس از درد و حرکت شد هرچند تمرینات ثبات دهنده به طور معنی داری از تاثیر بیشتری برخوردار بودند.
- سلیمی و همکاران(۱۳۹۲) در تحقیقی با عنوان بررسی فعالیت عضلات سطحی گردن حین حرکات سریع اندام فوقانی در بیماران مبتلا به گردن درد غیر اختصاصی مزمن و گروه کنترل که بر روی ۱۸ دانشجوی پسر مبتلا به گردن درد غیراختصاصی مزمن با میانگین سنی۴۷/۲ ±۱۶/ ۲۴ سال و ۱۸ فرد سالم که از لحاظ سن، وزن و قد باهم جور شده بودند، انجام شد.در این تحقیق هریک از نمونه ها روی زمین ایستاده و ۵ مرتبه هریک از حرکات فلکسیون و ابداکسیون را با حداکثر سرعت تا زاویه ۹۰ درجه انجام دادند و از مقیاس دیداری درد(VAS) برای ارزیابی درد استفاده شده بود، به این نتیجه رسیدند که در بیماران گردن درد نسبت به افراد سالم، وارد عمل شدن عضلات گردن در مواجهه با اغتشاش درونی ناشی از حرکات سریع اندام فوقانی با تأخیرصورت می گیرد، این امر خطر ایجاد ضایعه حین حرکات سریع اندام فوقانی را در این افراد افزایش می دهد.
- افتخارسادات و همکاران(۱۳۹۲) در یک شیوع سنجی با عنوان شیوع و عوامل خطر درد گردن و شانه در دانشجویان پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تبریز که بر روی ۲۶۰ دانشجوی پزشکی انجام شد. در حالیکه ۶۰ درصد آنها زن و۳۹ درصد آنها مرد بود، عنوان کردند که شیوع درد گردن در دانشجویان پزشکی بالا می باشد(۴/۳۹) و همه ریسک فاکتورها بجزسن قابل اصلاح و مربوط به سبک زندگی افراد می باشد.
- آریمی و همکاران (۱۳۹۲) در تحقیقی با عنوان بررسی قرینگی ابعاد عضله مولتی فیدوس گردن در زنان مبتلا به گردن درد مزمن غیراختصاصی یکطرفه و سالم توسط اولتراسونوگرافی که بر روی ۲۵ زن مبتلا به گردن درد مزمن غیراختصاصی یکطرفه و ۲۵ زن سالم انجام شد، به این نتیجه رسیدند که ابعاد عضله مولتی فیدوس در گروه بیمار نسبت به گروه سالم کوچکتر بود.
- ابولحسن و همکاران(۱۳۹۲) در تحقیقی با عنوان سرگیجه گردنی که مقالات مربوط به سرگیجه و عدم تعال گردن را از سالهای ۱۹۸۷ تا ۲۰۱۲ مورد بررسی قرار دادند، بیان کردند که در سرگیجه گردنی که معمولا درد گردن نیز وجود دارد علائم بیشتر به شکل عدم ثبات و افتادن در هنگام راه رفتن است.
- بختیاری و همکاران (۱۳۹۱) در تحقیقی با عنوان بررسی اثر تمرین های ثبات دهنده بر اصلاح قامت جلوآمدگی سر که بر روی۴۷ نفر از دانشجویان دختر دانشگاه علوم پزشکی سمنان مبتلا به سر به جلو انجام شد و به طور تصادفی در یکی از دو گروه مطالعه گروه آزمایشی (انجام تمرین های چین-تاک همراه با تمرین های ثباتی) و یا گروه کنترل(فقط تمرینات چین تاک) قرار گرفتند، به این نتیجه رسیدند که، اصلاح قامت در گروه تمرین ها توام ثباتی وچین تاک حتی بعد از ۳ ماه پیگیری در وضعیت اصلاح شده باقی مانده بودو افزودن تمرین ها ی ثباتی ستون فقرات گردنی به چین تاک موجب فعال شدن این عضلات در ایجاد ثبات و پایداری ستون فقرات گردنی در مقابل استرس های وارده ناشی از رفتارها و عادت های غلط شده که در نهایت، موجب پایداری اثر اصلاحی تمرینات چین تاک می شود.
- سعادت و همکاران (۱۳۹۰ ) در تحقیقی با عنوان تأثیر گردن درد غیراختصاصی مزمن بر شاخص های ثبات وضعیت بدنی که بر روی ۲۴ بیمار مبتلا به گردن درد غیراختصاصی مزمن انجام شد، به این نتیجه رسیدند که شاخص های نوسان پاسچر بین دو گروه بیمار و سالم در حالت دوپا تفاوت معنادار وجود ندارد ولی در حالت یک پا صرفنظر ازدشواری تکلیف وضعیتی، بین دو گروه تفاوت معنادار وجود دارد. همچنین اثردشواری تکلیف وضعیتی صرف نظر از گروه در حالت دو پا معنادار بود.
- آرامی و همکاران(۱۳۹۰) در تحقیقی با عنوان تاثیر دو روش تمرین درمانی حس عمقی و تحملی در درمان بیماران با گردن درد مزمن غیراختصاصی که بر روی ۴۷ بیمار مرد و زن انجام شده بود و درد از طریق VAS و خطای بازسازی سر و گردن بوسیله کلاه با منبع پرتو لیزری(درجه) اندازه گیری شد به این نتیجه رسیدند که ده جلسه برنامه تحملی و حس عمقی گردن می تواند در بهبود تحمل، خطای حس عمقی و درد بیماران مبتلا به گردن درد غیراختصاصی مزمن موثر باشد.
- احسانی و همکاران (۱۳۹۰) در تحقیقی با عنوان شیوع گردن درد غیراختصاصی در کارمندان سازمان بهزیستی شهرستان سمنان، عوامل موثر وپیامدها.که برروی ۶۵ نفر انجام شده بود به این نتیجه رسیدند که گردن درد در زنان شایع تر از مردان است و ارتباط جنسیت، احساس خستگی، آمادگی جسمانی با گردن درد مورد تایید قرار گرفت.
- صالح پور و همکاران (۱۳۸۹) در تحقیقی با عنوان اثر تکلیف دوگانه بر نوسانات انرژی در بیماران مبتلا به درد میوفاشیال گردنی که بر روی ۲۰ فرد مبتلا به گردن درد انجام شد، به این نتیجه رسیدند که بیماران با درد در ناحیه گردن دچار اختلال در حفظ وضعیت می گردند که نیاز توجه به این مورد در درمان و پیشگیری از صدمات متعاقب آن توصیه می شود.
- اکبری و همکاران (۱۳۸۸) در تحقیقی با عنوان مقایسه اثربخشی تمرین های اختصاصی ثبات دهنده عضلات و تمرین های دینامیک در بهبود ناتوانی و درد مزمن گردن که روی ۲۶ بیمار مبتلا به گردن درد مزمن بصورت تصادفی انجام شد، اعلام کردند هر دو روش تمرین ثبات دهنده و تمرین دینامیک گردن در بیماران با درد مزمن گردن سبب افزایش قدرت عضلات سطحی و عمقی گردن، افزایش دامنه های حرکتی آن و کاهش درد و ناتوانی می شوند. همچنین استفاده از تمرین های ثبات دهنده در کاهش درد و ناتوانی و افزایش قدرت، موثرتر از تمرین های دینامیک بود.
۲-۳-۲ تحقیقات انجام شده در خارج از کشور
- تساکیتزیدیس و همکاران (۲۰۱۳) در تحقیقی با عنوان گردن درد غیراختصاصی و تمرین بر پایه شواهد که شرکت کنندگان آن افراد بزرگسال (۱۸ سال و بالاتر) با گردن درد غیر اختصاصی بودند به این نتیجه رسیدند که برای درمان، روش های دستکاری/متحرک سازی و ورزش های نظارتی مفید هستند و گردن درد غیراختصاصی یک بیماری ناهمگن است.
- بینرت و همکاران (۲۰۱۳) در تحقیقی با عنوان تاثیر تمرینات تعادلی بر عملکرد حسی حرکتی گردن و گردن درد که بر روی ۳۴ فرد مبتلا به گردن درد ساب کلیینیکال با میانگین سنی۳ + ۲۳ انجام شد، به این نتییجه رسیدند که تمرینات تعادلی برای بهبود دقت خطای مفصل و شدت گردن درد کارآمد هستند و در گروه کنترل کاهش معناداری را نشان داد.
- چین و همکاران (۲۰۱۳) در تحقیقی که به تاثیر چرخش گردن بر خطای وضعیت مفصل در افراد با گردن درد مزمن پرداخته بودند و شامل ۲۵ نفر با گردن درد مزمن و ۲۶ فرد سالم با دامنه سنی۶۰- ۱۸سال بودند. در این تحقیق خطای حس وضعیت با کلاه لیزری و درد با پرسشنامه دیداری درد اندازه گیری شد. نتایج نشان داد که خطای وضعیت مفصل در افراد مبتلا به گردن درد در مقایسه با گروه کنترل سالم وقتی که یک روش چرخشی برای گردن به کار بردند آشکارتر بود .
-گنک (۲۰۱۳) در تحقیقی با عنوان تاثیر دستکاری مفصل گردن در بزرگسالان سالم که بر روی ۳۰ دانشجوی دانشگاه کره که در گروه آزمون ۱۵ نفر (۱ مرد و ۱۴ زن) و در گروه کنترل ۱۵ نفر(۱ مرد و ۱۴ زن) با میانگین سنی ۹ . ۲۱ سال شرکت داشتند صورت گرفت .گروه آزمون در یک جلسه ۲۵ دقیقه ای که با دستکاری مفصل گردن و ماساژ همراه بود و گروه کنترل که یک جلسه ۱۵ دقیقه ای ماساژ به تنهایی را انجام دادند. نتایج نشان داد که در گروه آزمون که با دستکاری مفصل گردن و ماساژ همراه بود، کاهش بیشتری در خطای حس وضعیت نسبت به گروه کنترل که فقط ماساژ بود صورت گرفت و افزایش در دامنه حرکتی منجر به کاهش خطای وضعیت مفصل و بهبود حس وضعیت شد.
- ایمری و همکاران (۲۰۱۳) در تحقیقی با عنوان تفاوت های جنسیتی در الگوهای عضلانی گردن/شانه که بر روی ۱۳مرد و ۱۳ زن با دامنه سنی ۲۷سال برای مردان و ۲۹ سال برای زنان انجام شد. در این تحقیق الکترود بر روی عضلات ناحیه گردن و فوقانی شانه افراد نصب شد و پروتکل خستگی را اجرا کردند. نتایج نشان داد که در الگوهای استقامت عضلانی مردان و زنان اختلاف وجود دارد.در مردان زمان بیشتری یرای خستگی عضلات در مقایسه با زنان بکار می رود و این می تواند باعث شیوع بیشتر درد گردن و شانه در زنان شود.
- ماری جورگنسن و همکاران (۲۰۱۱) در تحقیقی با عنوان گردن درد و تعادل قامت در میان کارگران که بر روی ۱۹۴ نفر انجام شد، نشان دادند که تعادل قامت در میان نظافت چیان با گردن درد دچار اختلال شده و یک نوسان وضعیتی در بین دو گروه را نشان داد.
- یو و همکاران (۲۰۱۱) در تحقیقی با عنوان تاثیر چرخش گردن بر تعادل در افراد با سابقه ضربه مداوم که بر روی ۲۰ فرد مبتلا به گردن درد مزمن همراه با سابقه ضربه و ۲۰ فرد سالم در گروه کنترل بامحدوده سنی ۱۸ تا ۵۰ سال انجام گرفت. در این تحقیق از چرخش گردن برای تحریک گیرنده های گردن استفاده شدو درد با مقیاس بصری درد سنجیده شد. نتایج نشان داد که مانور چرخش گردن ممکن است پاسخ های تعادلی را در افراد با گردن درد تغییر دهد و نقص حسی حرکتی احتمالا مربوط به تخریب حس عمقی و درد باشد و کاهش در تعادل بطور معناداری در افراد گردن دردی بیشتر از گروه کنترل است.
- رویجزون و همکاران (۲۰۱۱) در تحقیقی که با عنوان مولفه های آهسته و سریع نوسان قامت در افراد مبتلا گردن درد که بر روی ۶۷ نفر با دامنه سنی۵۰- ۲۰ سال که ۴۵ نفر مبتلا به گردن درد مزمن با سابقه ضربه و ۲۲ نفر در گروه کنترل بودند انجام گرفت. افراد گروه تجربی حداقل سه ماه گردن درد داشتند و نمره بالاتر از ده در شاخص ناتوانی گردن داشتند و یک هفته قبل از آزمون افراد گردن دردی، درد کنونی خود را از صفر تا صد در مقیاس دیداری درد(VAS) مشخص کرده بودند. نتایج نشان داد که افراد با سابقه ضربه در ایستان آرام بدون بینایی افزایش نوسان قامت را نشان دادند و این تغییرات برای مولفه های آهسته بود .
- هوی و همکاران (۲۰۱۰) در یک شیوع سنجی از گردن درد در چند کشور به این نتیجه رسیدند که گردن درد یک مشکل شایع است که اکثر مردم در برخی از دوره ها در زندگی خود آن را تجربه می- کنند.
- چینگ و همکاران (۲۰۱۰) در تحقیقی با عنوان دقت وضعیت و پاسخ های الکترو میوگرافی در طول تغییر سر در بزرگسالان با گردن درد مزمن که بر روی ۱۲ فرد گردن دردی بدون ضربه و ۱۲ نفر یدون گردن درد از هر دو جنس مرد وزن با دامنه سنی ۲۲و۲۸ سال که حداقل دو سال از گرد دردشان می- گذشت انجام گرفت. نمونه ها از دانشجویان فارغ التحصیل، معلمان و پزشکانی بودند که دردهای مربوط به کار را گزارش کردند. نتایج نشان داد که یزرگسالان با گردن درد مزمن دقت تغییر ضعیفتری را با EMG نشان دادند و آن می تواند به دلیل کاهش حس عمقی باشد که منجر به افزایش فعالیت عضلات سینرژیست/آنتاگونیست برای تقویت ثبات ستون فقرات باشد.
-فیلیپا و همکاران (۲۰۱۰) در تحقیقی به بررسی تاثیر تمرینات عصبی-عضلانی در ورزشکاران زن جوان پرداختند که برای ارزیابی از آزمون تعادلی ستاره استفاده کردند.۲۰ زن فوتبالیست سالم در این مطالعه شرکت کردند که به دو گروه کنترل و تجربی تقسیم شدند. تعادل قبل و بعد از تمرینات بوسیله تست ستاره در هر دو گروه ارزیابی شد. گروه تجربی به مدت ۸ هفته به انجام تمرینات عصبی- عضلانی پرداختند. نتایج افزایش قابل ملاحظه ای را نمرات پیش آزمون و پس آزمون گروه تجربی نشان داد. تجزیه تحلیل بیشتر، بهبود قابل ملاحظه ای را در جهات خلفی- خارجی و خلفی- داخلی در گروه تجربی نشان می دهد.
- پالمگرین و همکاران (۲۰۰۹) در تحقیقی با عنوان حس حرکت سری-گردنی و تعادل قامت در بیماران مبتلا به گردن درد مزمن بدون ضربه که در دانشگاه اسکاندیناوی انجام شد و بر روی ۱۵ نفر گردن درد(۱۳ زن و ۲ مرد) با میانگین سنی۸٫ ۳۸ سال و ۱۶ فرد سالم (۶ زن و ۱۰ مرد) با متوسط سن

1. 1. ۳۵ که در گروه کنترل قرار داشتند انجام گرفت. خطای تغییر گردن با اشاره گر لیزری به درجه اندازه گیری شد. نتایج نشان داد که میانگین خطای حس وضعیت در گروه با گردن درد نسبت به گروه سالم بیشتر بود و نقص تعادل بیشتری در گروه گردن درد بود.

-داسانسیلی و همکاران (۲۰۰۹) در تحقیقی با عنوان تاثیر ورزش های ثبات دهنده گردن برای گردن درد انجام شد و بیماران در محدوده سنی ۵۵-۱۸سال با گردن درد غیر اختصاصی با درد حداقل ۶ هفته انتخاب کردند و به این نتیجه رسیدند که تمرینات ثبات دهنده گردن سبب کاهش درد و ناتوانی می شوند و طراحی این تمرینات برای بهبود ثبات ستون فقرات محبوبیتی را در درمان افراد مبتلا به گردن درد ایجاد کرد.
- یاهیا و همکاران (۲۰۰۹) در تحقیقی با عنوان گردن درد مزمن و سرگیجه که به سه گروه گردن درد همراه با سرگیجه، گرن درد بدون سرگیجه و گروه کنترل تقسیم شدند، اعلام کردند که اختلالات تعادل در گروه ۱و۲ وجود داشت ولی در گروه اول بیشتر بود.
- مورفی و همکاران (۲۰۰۹) در تحقیقی با عنوان تاثیر دستکاری ستون فقرات بر اثر یک پروتکل توانبخشی در بیماران با گردن درد مزمن که بر روی ۲۰ مرد و زن(سن۱۲+ ۴۳) با گردن درد غیراختصاصی مزمن که بیش از سه ماه ادامه داشته باشد و فاقد آسیب های گردن باشد انجام دادند. در این تحقیق یک گروه ماساژ و جابجایی ستون فقرات را به همراه ورزش انجام داد و گروه دیگر فقط ورزش را انجام دادند.گروه یک ۴ هفته ماساژ و جابجایی را انجام داد و گروه ۲ بدون تمرین بودند بعد از آن هر دو گروه ۸ هفته تمرین کردند. ارزیابی در هفته ۱،۴،۱۲ انجام شد و از شاخص ناتوانی گردن و مقیاس بصری درد استفاده شد. یافته ها حاکی از آن بود که هر دو روش در کاهش درد و ناتوانی دربیماران مبتلا به گردن درد غیر اختصاصی موثر بودند.
-فیلد و همکاران (۲۰۰۸) با هدف مقایسه تعادل بین بیماران گردن درد بدون علت و با سابقه ضربه هرگروه ٣٠ نفر را با گروه کنترل مقایسه کردند. آزمون های تعادل در سه وضعیت ایستاده و به صورتی که روی برگه کشیده شده بود، پاها کنار هم، در امتداد هم ودر ۴ حالت، چشم باز وبسته، روی سطح نرم و سخت انجام شد. بررسی با دستگاه صفحه نیرو صورت گرفت. نتایج این مطالعه نشان داد که افراد گردن درد باسابقه ضربه و بدون علت، دارای انرژی ودامنه نوسان پوسچر بیشتر در حالت های ایستاده در وضعیت در امتداد هم باچشم بسته ودر وضعیت پاها کنار هم، نسبت به گروه کنترل بودند. ولی گروه گردن درد بدون علت، در وضعیت ایستاده معمولی با گروه کنترل تفاوت معنی داری نداشتند. آنها نتیجه گرفتند، افراد گردن درد با سابقه ضربه اختلال تعادل بیشتر نسبت به گروه بدون علت دارند.
- الیزا پول و همکاران (۲۰۰۷) در تحقیقی با هدف تاثیر گردن درد بر تعادل و پارامترهای راه رفتن در بزرگسالان، در دو گروه زنان بالاتر از ۶۵ سال( ٢٠ زن که ٣ ماه از مدت گردن درد آنهاگذشته بودو حداقل نمره ١٠ از ١٠٠ را در پرسشنامه میزان ناتوانی ناشی از گردن درد کسب کرده بودند با ٢٠ زن سالم) با هم مقایسه شدند. آزمون های تعادل آنها روی صفحه نیرو و تحت شرایط چشم باز، چشم بسته، روی سطح سخت و نرم در حالت ایستاده پاها به اندازه عرض شانه ها باز بودانجام گرفت. در آزمون راه رفتن از فرد خواسته می شد که یک مسافت ١٠ متری را با سرعت معمولی طی کند. نتایج اختلاف معنی داری را بین کنترل پوسچردو گروه نشان داد.همچنین بیماران در راه رفتن، سرعت آهسته تر داشتند. آنها گزارش کردند که افراد مبتلا به گردن درد، یک استراتژی متفاوت را برای حفظ پوسچر خود نسبت به افراد سالم به کار می گیرند.
- اسوانی و هیس (۲۰۰۳ ) در تحقیقی تحت عنوان تأثیر تمرینات مرکزی بر تعادل و قامت شناگران انجام دادند. در این تحقیق ۲۶ زن با میانگین سن ۲۶٫۶±۲۴ در دو گروه کنترل(۱۳ نفر) و تجربی(۱۳ نفر) قرار گرفتند.گروه تجربی برنامه تمرینی ثبات مرکزی را به مدت ۹ هفته و هفته ای ۲ بار انجام دادند. از دستگاه تعادل سنج بایودکس جهت ارزیابی تعادل استفاده شد. نتایج نشان داد برنامه تمرینی روی تعادل تأثیری ندارد

- برای ایجاد تعهد به سازمان بزرگتر از طریق بحث فرصت‌ها و برنامه‌ریزی کار راهه شغلی.

- به منظور کمک به مدیران در تصمیمات مربوط به اخراج یا حفظ کارمندان و برای فراهم ساختن وسیله‌ای برای آگاهی زیردستان درباره عملکرد رضایت‌بخش

- برای برانگیختن زیردستان از طریق قدرشناسی و حمایت از آن‌ها
- برای تقویت روابط بالادستان ـ زیردستان
- برای تشخیص مشکلات فردی و سازمانی

منبع: (چلادورای، ۱۳۸۷).
۲-۱۸- اهمیت درخواست بازخورد
مدیران به پنج دلیل اساسی می‌بایستی درباره بازخورد، بویژه در ارتباط با خصوصیات، قابلیت‌ها و نحوه رفتار خود سئوال کنند چرا که:
۱- بازخورد می‌تواند به سوال اساسی مدیریت، یعنی نحوه کار کردن من چگونه است؟ پاسخ دهد. به هر اندازه که مدیران در سلسله مراتب سازمانی بالاتری قرار می‌گیرند، اطلاعات ناقص‌تری در باره خود و عملکردشان به آن ها داده می‌شود. بازخورد و ارزشیابی ۳۶۰ درجه می‌تواند اطلاعات جالبی را در اختیار آنان قرار دهد تا عملکردشان را تصحیح کنند.
۲- درخواست اطلاعات از طریق بازخورد می‌تواند ساز و کاری هدایتی برای بهینه‌سازی مستمر باشد. میراث “حرکت کیفیت جامع” برای سازمان‌های آینده، به احتمال زیاد این طرز تفکر است که همواره می‌بایستی سعی در بهینه‌سازی آرام عواملی داشت که نقش و تاثیری خاص در اهداف نهائی و ماموریت سازمان دارند. برای رهبرانی که بخواهند این گونه مسائل را به خودشان تعمیم داده و سرمشق برای دیگران باشند، اطلاعات می‌بایستی معتبر، صحیح و به روز باشد. آن ها باید بدانند که دیگر افراد سازمان، چه درک و نظری درباره آنان دارند.
۳- استفاده از نتایج ارزشیابی و بازخورد ۳۶۰ درجه، می‌تواند به صحت و درستی نظر مدیران نبست به خودشان کمک کنند. مدیران می‌توانند مواضع خود را بر مبنای رفتارهای اتفاقی، استوار کنند. آن‌ها باید بازخوردی درست از دیگر افراد دریافت کنند تا بتوانند نقاط ضعف و قوت خود را بشناسند.
۴- با توجه به نظریه “انسان تنها موجود خود غریب است” می‌بایست بازخوردی مطمئن از سوری افراد مورد قبول خود دریافت کرد تا مطمئن شد دیدگاه افراد نسبت به خودشان دیدگاهی واقع گرایانه است.
۵- مهمترین ویژگی ارزیابی و بازخورد ۳۶۰ درجه، مشارکت دیگران در کارآمد کردن رهبران است. درخواست بازخورد از روسا، همکاران، زیردستان، مشتریان و دیگران، در واقع درخواست مشارکت آن‌ها در فرایند بهینه‌سازی فردی و عمومی سازمان است. اینگونه به نظر می‌رسد که افراد از رهبرانی حمایت می‌کنند که از آن‌ها درخواست بازخورد کرده و به نتایج حاصل از آن عمل می‌کنند (جونز و برلی، ۱۳۷۹).
۲-۱۹- مراحل فرایند بازخورد ۳۶۰ درجه
سیستم بازخورد ۳۶۰ درجه شامل مراحل مختلف است:
تعیین هدف بازخورد ۳۶۰ درجه: هدف بازخورد ۳۶۰ درجه ‌این است که اطلاعات به دست آمده از فرایند برای توسعه مسیر شغلی و ارزیابی عملکرد استفاده شود. این هدف بایستی در ابتدای فرایند مشخص شود و با همه ذینفعان درگیر در فرایند مرتبط باشد.
انتخاب ابزار جمع‌ آوری داده: ابزارهای ارزیابی شامل پرشسنامه‌هایی است که توسط ارزیابی کنندگان مختلف تکمیل می‌شود، با وجود این، بعضی از سازمان‌ها از مصاحبه نیز اتفاده می‌کنند. البته تعداد این سازمان‌ها کم است.
تصمیم‌گیری در زمینه موارد: در این زمینه توصیه می‌شود که به جای ویژگی‌های عمومی بر رفتار واقعی فرد توجه شود. بسیاری از صاحب نظران پیشنهاد کرده‌اند که موضوعات ارزیابی باید بر محتوای خاصی مبتنی باشند به طوریکه بتواند خطای ارزیابی را کاهش دهد. رفتار‌های که ارزیابی می‌شوند، باید از چشم انداز به ارزش‌های سازمان ناشی شوند.
در این مرحله دریافت کنندگان بازخور، تعیین می‌شوند. در ادبیات مدیریتی، این عقیده مطرح است که افراد بایستی برای مشارکت در برنامه بازخورد داوطلب باشند. مشارکت اجباری می‌تواند تهدید کننده باشد و اثربخشی سیستم را به خطر بیاندازد. بازخورد ۳۶۰ درجه، به دلیل بازخورد غنی که به وسیله زیردستان فراهم می‌شود ابزار مفیدی در برنامه‌های توسعه رهبری است.
ارتباط با همه ذینفعان درگیر در فرایند بازخورد ۳۶۰ درجه در مرحله طراحی و اجرای بازخور نیاز است و مهارت آموزش بخشی از این فرایند است. پرورش ارزیابی شوندگان در زمینه پذیرش بازخور منفی ضروری است ارزیابی کنندگان باید در زمینه‌های خطاهای مختلف ارزیابی که ممکن است رخ بدهد (نظیر خطاهای هاله‌ای و سهل‌گیری) آگاهی پیدا کنند.
دریافت کنندگان بازخورد، ارزیابی کنندگان را انتخاب می‌کنند: ارزیابی کنندگان شامل رئیس، خود فرد، زیردستان و مشتریان داخلی و خارجی هستند.
توزیع پرسشنامه: شیوه توزیع به دو نوع است. یک روش، فرمت کاغد و قلم است و روش دیگر استفاده از پست الکترونیک می‌باشد. که ارزیابی کنندگان برای ارزیابی رفتارهای مختلف فرد استفاده می‌کنند.
تحلیل اطلاعات بازخورد: این مرحله توسط مشاوران بیرونی صورت می‌گیرد. در این مرحله اطلاعات بازخورد جمع‌ آوری شده و گزارش‌های لازم تهیه می‌شود.
بازخورد دادن بازخورد: زمانیکه گزارش‌ها تهیه شد و گزارش نهایی تکمیل گردید بازخورد به دریافت کنندگان بازخورد ارائه می‌شود.
پیگیری اجرای فرایند: دریافت کنندگان بازرخورد باید قادر به ایجاد زمینه‌های توسعه باشند و از داده‌های بازخور در زمینه رفع ضعف‌هایشان برنامه عملی داشته باشند.
تکرار فرایند: در سازمان‌هایی که بازخورد ۳۶۰ درجه به طور اثربخش جریان دارد ، ممکن است فرایند بعد از دریافت گزارش‌های اولیه بازخورد تکرار شود. البته این فرایند در بسیاری از سازمان‌ها کاملاً جدید است و هدف از اتخاذ بازخورد ۳۶۰ درجه، در این سازمان‌ها، در درجه اول، ایجاد فرصت مشارکت برای کارکنان است. جان و وبرلی، ۱۳۷۹).
۲-۲۰- خصوصیات ارزشیابی کننده
ارزشیابی کننده هر که باشد، دارا بودن خصوصیات زیر برای او لازم و ضروری است:
داشتن دانش و اطلاعات لازم در مورد چگونگی وظایف و عملکرد شخص مورد نظر در شغل خاص.
داشتن فرصت و موقعیت نظارت بر نحوه کار فرد مورد نظر.
داشتن انگیزه کافی برای ارزشیابی دقیق. از این جهت که ارزیابی نیازمند دقت است و ارزیاب کننده نمی‌تواند در یک فرصت چند دقیقه‌ای در باره شایستگی یا بی‌لیاقتی یک کارمند قضاوت واقعی کند.
دارا بودن اعتماد به نقس و توانایی قضاوت عادلانه و رها کردن نظریات تبعیض‌آمیز.
احساس مسئولیت کردن و جدی گرفتن ارزشیابی (جمعی از اساتید مدیریت، ۱۳۷۸).
۲-۲۱- مشکلات بکارگیری ارزیابی ۳۶۰ درجه
شایستگی‌های مورد ارزیابی به طور دقیق انتخاب نشود
افراد نتایج بدست آمده را به دلایلی نپذیرند
در بازخورد با افراد فقط بر روی نقاط ضعف تاکید شود
از نتایج بازخورد در جهت توسعه فرد استفاده نشود
اشتباهاتی که در حین اجرای ارزیابی ممکن است بوجود بیاید مانند اثر هاله‌ای، کلیشه‌سازی و…
فقدان حمایت مدیریت ارشد
عدم ارتباطات موثر با ارزیابی شوندگان و ارزیابی کنندگان
فقدان تطابق با بینش ماموریت و استراتژی‌های شرکت
برخی تناقضات در آراء افراد
زمان بر بودن از لحاظ اجرائی در سازمان‌هایی که سیستم اطلاعاتی قوی ندارند (کاچ، ۱۳۷۹).
۲-۲۲- چه اطلاعاتی باید مورد سنجش قرار بگیرند
دانش مرتبط با شغل، صنعت و سازمان
مهارت‌ها، میزان خبرگی و چیرگی در انجام وظایف

- ضیایی بیگدلی،محمدرضا، همان، ص:۱۳۱٫ ↑
- در ماده ۵۳ کنوانسیون چهارم ژنو آمده است که :
« انهدام اموال منقول یا غیرمنقولی که به‌طور انفرادی و یا مشترک، متعلق به اشخاص و یا دولت و یا. .. باشد ممنوع است مگر اینکه انهدام آن‌ها به واسطه عملیات جنگی یک ضرورت نظامی‌باشد. » ↑
- پروتکل الحاقی اول، بند ۲ ماده ۵۱ . ↑
- پروتکل الحاقی اول، بند ۱ ماده ۵۲ . ↑
- پروتکل الحاقی اول، ماده ۵۷٫ ↑
- شریعت باقری، محمد جواد، اسناد دیوان بین‌المللی کیفری، انتشارات جنگل، چاپ اول، سال ۱۳۸۶، صص: ۱۴-۱۰٫ ↑
- بند ۱ ماده ۵۰ برای غیرنظامیان و بند ۳ ماده ۵۲ برای اموال غیرنظامی . ↑

- در بند ۲ ماده ۵۱ پروتکل الحاقی آمده است که :
«. .. اعمال تهدید‌های خشونت آمیز که منظور اصلی آن ایجاد وحشت در بین سکنه غیرنظامی‌باشد، ممنوع است. » ↑
- پروتکل الحاقی اول، بند ۳ ماده ۸۵٫ ↑
- پروتکل الحاقی اول، بند ۵ ماده ۸۵ و اساسنامه دیوان بین‌المللی کیفری، بند الف ماده ۸٫ ↑
- Illegal Combatants. ↑
- Schmitt,Michael N., wired warfare:computer network attack and jus in bello, op.cit. ,pp:383-384. ↑
- بند ۴ ماده ۴ کنوانسیون سوم ژنو در خصوص معامله با اسیران جنگی. ↑
Schmitt,Michael N., wired warfare:computer network attack and jus in bello, op.cit. ,p:384. ↑
- ماده (۳) ۵۲، پروتکل الحاقی اول، اموال غیرنظامی و ماده(۱) ۵۰، اشخاص غیرنظامی. ↑
- TALLINN MANUAL, Op.cit, “RULE 39 –Objects Used for Civilian and Military Purposes”,, CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS ,2013,PP:114. ↑
- ^{Armed Attack.} ↑
- نظر دولت مردان آمریکایی در این خصوص بسیار جالب توجه است. آن‌ها کرارا اعلام می‌کنند که :
اگر ما احساس کنیم که در نقطه ای از جهان، حمله ای علیه منافع ما در حال شکل‌گیری می‌باشد برای دفاع از منافع خود، منتظر وقوع حمله نخواهیم بود. این نظریه جدید، نظریه ای بسیار خطرناک در حقوق بین‌الملل می‌باشد. ↑
- بند ۱ ماده ۳۵ منشور. ↑
- Global Positioning Satellite System. ↑
- Forceful. ↑
- http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2514187/91/3/31. ↑
- http://economictimes.indiatimes.com/topic/International-TelecommunicationUnion/news. 12 Jun 2012. ↑
- Advance Questions for Lieutenant General Keith Alexander, USA Nominee for Commander, United States Cyber Command’, http://armedservices.
senate.gov/statement/2010/04/April/Alexander 04-15-10.pdf, pp:19-24. ↑
- http://www.defense.gov/news/d20110714cyber.pdf. ↑
- http://forum.p30world.com. ↑
- Cyber Security Strategy of the United Kingdom - Cabinet Office
www.cabinetoffice.gov.uk/media/216620/css0906.pdf. ↑
- Anders Rasmussen, (2009-2014). ↑
- http://www.gafele.blogsky.com/1389/07/10/post-110. ↑
- Madeleine Albright. ↑
- CyberSecurity Strategy of the United Kingdom safety, security and resilience in cyber space. www.official-documents.gov.uk /document/cm76/7642/7642.pdf. ↑
- Ibid. ↑
- www.carlisle.army.mil/…/UK%20Cyber%20Security%20Strategy/1391/1/23.pdf. ↑
- http://www.number10.gov.uk/news/uk–france-summit-2010-declaration-on-defenceand-security, 15/6/2015. ↑
- زندی، محمد رضا، تحقیقات مقدماتی در جرایم سایبری،تھران،انتشارات جنگل، ١٣٨٩ ،) قانون جرایم رایانه ای مصوب ۱۱ بهمن ۱۳۸۹ مجلس شورای اسلامی،صص :۴۸۱-۴۷۵٫ ↑
- مقررات و ضوابط شبکه‌های اطلاع رسانی رایانه‌ای، شماره ۳۰۹۱، مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی۱۳۸۰، به نقل از مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی. ↑
- برقعی، سید مهدی؛ بررسی حقوقی تهدیدات امنیتی ناشی از حملات سایبری:مورد استاکس نت؛ پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده روابط بین‌الملل، تهران،۱۳۹۱،صص:۶۸-۶۰٫ ↑
- موسی زاده،رضا، حقوق سازمان‌های بین‌المللی: حقوق شورای امنیت، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۹، صص:۲۵-۵٫ ↑
- برقعی، سید مهدی؛ پیشین،صص:۹۹-۸۹٫ ↑
- Andrea Shalal-Esa, Cyber-attacks “bought us time” on Iran: U.S. sources, WASHINGTON,Jun 2 2012,pp:3-15. ↑
- SIOBHAN, GORMAN and JULIAN E. BARNES, Cyber Combat: Act of War, Pentagon Sets Stage for U.S. to Respond to Computer Sabotage with Military Force,WASHINGTON, May 30, 2011,pp:18-23. ↑
- http://www.defense.gov/home/features/2010/0410_cybersec. ↑
- برقعی، سید مهدی؛ پیشین،صص:۱۰۰-۸۹٫ ↑
- همان،صص:۹۳-۸۶٫ ↑
- Starr ,Stuart, Op.cit,PP;7-15. ↑

در کنوانسیون لاهه مطلبی در خصوص مسئولیت فرستنده در قبال کالای خطرناک قید نشده است و تنها در بند ۶ ماده ۴ این کنوانسیون به متصدی حمل اجازه داده شده است چنین محموله ای را تخلیه، نابود یا بی خطر سازد. البته در کنوانسیونهای جهانی و مقررات مخصوص حمل کالاهای خطرناک که بعد از کنوانسیون لاهه به تصویب رسیده اند (که به صورت مختصر مورد اشاره قرار گرفته اند) تعهدات فرستنده در خصوص کالای خطرناک تعیین شده است و در این مورد کنوانسیونهای بین المللی مکمل کنوانسیون لاهه می باشند. در کنوانسیون هامبورگ در ماده ۱۳ مقرراتی شبیه به آنچه در کنوانسیون روتردام وجود دارد در خصوص حمل کالای خطرناک منظور شده است و به موجب این ماده فرستنده در قبال عدم ارائه اطلاعات لازم در مورد ماهیت خطرناک کالا و همچنین عدم استفاده از علائم و نشانه های مخصوص در قبال متصدی حمل و متصدی حمل ثانوی مسئول شناخته شده است.
ب-۴- مسئولیت فرستنده در قبال اهمال و قصور سایر اشخاص
در کنوانسیون روتردام، فرستنده در قبال تقصیر و قصور و غفلت اشخاص وابسته به وی از جمله کارکنان، نمایندگان و عاملان و پیمانکاران فرعی اش دارای مسئولیت می باشد. این امر هم در ماده ۳۴ بصورت خاص ذکر شده است و هم از اطلاق بندهای ۲ و ۳ ماده ۳۰ این کنوانسیون می توان این امر را استنباط نمود. این در حالیست که در کنوانسیون لاهه چنین مسئولیتی برای فرستنده تعریف نشده است (مسئولیت در قبال ثالث) ولی در کنوانسیون هامبورگ در ماده ۱۲، فرستنده در قبال اعمال اشخاص وابسته به وی مسئول شناخته شده است.

البته تنها اشخاصی که از جانب فرستنده اقدام می نمایند اما در صورت تخلف در کنوانسیون روتردام فرستنده در قبال عمل آنها فاقد مسئولیت می باشد “متصدی حمل” و “مجری” ای می باشند که موارد مذکور در بند i3 ماده ۱۷ این کنوانسیون را به نمایندگی از طرف فرستنده انجام می دهند و در این مورد خاص به دلیل جمع زیاندیده و عامل زیان، طبق قواعد عمومی مسئولیت نمی توان مسئولیت اقدام این اشخاص را که در ورود خسارت مباشرت داشته اند (و خود نیز زیاندیده می باشند) به فرستنده که مسئولیتش ناشی از تسبیب است تحمیل نمود.
ب-۵- مسئولیت فرستنده در خصوص ارائه اطلاعات
یکی دیگر از مسئولیت های جدیدی که در ماده ۲۸ کنوانسیون روتردام هم برای فرستنده و هم برای متصدی حمل در نظر گرفته شده است تعهد آنها به ارائه اطلاعات و دستور العمل های مورد نیاز طرف مقابل می باشد. البته تعهد و مسئولیت هریک از آنها مشروط به این است که این اطلاعات و دستورالعمل ها در دسترس شخصی که از وی درخواست می شود قرار داشته باشد یا بصورت معقول و قابل تصور امکان تهیه آن اطلاعات توسط ایشان وجود داشته باشد و طرف متقاضی، به این اطلاعات نیاز مبرم داشته و به نحو منطقی و معقول نیز امکان تامین آنها را نداشته باشد.
علاوه بر تعهد کلی مندرج در ماده ۲۸ کنوانسیون روتردام با توجه به اینکه به صورت معمول اطلاعات و دستورالعمل ها و اسناد لازم جهت حمل کالا در اختیار فرستنده می باشد لذا در ماده ۲۹ بصورت تصریحی تعهدات مشخصی برای فرستنده در خصوص تامین اطلاعات مورد نیاز متصدی حمل ذکر شده است. به موجب این ماده متصدی حمل در سه مورد ذیل می تواند درخواست نماید موارد مورد نیاز وی از سوی فرستنده تامین شود:
۱- اطلاعات مربوط به کالا
۲- دستورالعمل های مربوطه کالا
۳- اسناد مربوط به کالا
البته استحقاق متصدی حمل از یک سو و الزام فرستنده برای تامین موارد فوق با توجه به شرایط خاص حمل و نقل دریایی منوط و منحصر به وجود شرایط خاصی به شرح ذیل می باشد:
۱-۱- متصدی حمل بصورت متعارف نتواند اطلاعات و اسناد مورد نیاز را خود تامین نماید.
۲-۱- اطلاعات و دستورالعمل ها و اسناد برای جابجائی و حمل صحیح کالا مورد نیاز باشد یا
۳-۱- وقتی متصدی حمل موارد یاد شده را برای اجرای مقررات و قوانین (محلی) و رعایت ضوابط مربوطه نیاز داشته باشد.
۴-۱- متصدی حمل باید تامین اطلاعات و اسناد مورد نیاز خود را به موقع از فرستنده درخواست نموده باشد.
ب-۶- تعهد در مورد اطلاعات مورد نیاز برای صدور اسناد حمل
فرستنده حسب ماده ۳۱ کنوانسیون روتردام اطلاعاتی را که برای صدور اسناد حمل به شرح ماده ۳۶ مورد نیاز است باید به صورت دقیق و به موقع به متصدی حمل ارائه و اعلام نماید. این در حالیست که در کنوانسیون های لاهه و هامبورگ چنین تعهدی برای فرستنده تعریف نشده است و تنها بر اساس عرف حمل و نقل دریایی می توان فرستنده را در این خصوص متعهد شناخت. این در حالیست که طبق بند ۲ ماده ۳۱ با تاکید بر نظریه “تضمین حق” مسئولیت ناشی از عدم صحت اطلاعاتی که برای تنظیم اسناد حمل طبق بندهای ۱ و ۲ و ۳ ماده ۳۶ مورد نیاز متصدی حمل است بصورت مطلق به عهده فرستنده گذاشته شده است.
ب-۷- مسئولیت فرستنده در سایر موارد
وقتی تعهدات فرستنده در قالب هیچ یک از موارد چندگانه ای که در بندهای قبل ذکر گردید قرار نگیرد، فرستنده در صورتی که از فعل و ترک فعل وی خسارتی به متصدی حمل یا سایر اشخاص وارد گردد حسب ماده ۳۰ کنوانسیون روتردام طبق قواعد عام مسئولیت مدنی دارای مسئولیت می باشد.
۴-۲-۲- فرستنده اسنادی
فرستنده اسنادی^[۲۹۲] از جمله اشخاص دیگری است که در کنوانسیوهای لاهه و هامبورگ نامی از آنها برده نشده است. حسب بند ۹ ماده ۱ کنوانسیون روتردام، فرستنده اسنادی کسی است که فی الواقع فرستنده محسوب نمی شود ولی با هماهنگی فرستنده اصلی توافق می نماید در اسناد و مدارک مربوطه از جمله “اسناد حمل” نام وی به عنوان فرستنده قید شود. این عمل معمولا به خاطر محدودیت های گمرکی و ضوابط خاص صادرات و واردات رایج شده است. همچنین این اقدام به جهت سهولت در انجام امور تجارت بین الملل می باشد و معمولا یا ترخیص کاران گمرکی یا فورواردها در اسناد مربوط به حمل دریایی و یا سایر اسناد دیگر نامشان به عنوان فرستنده قید می شود.
۴-۲-۲-۱- حقوق فرستنده اسنادی
“فرستنده اسنادی” نیز مانند “فرستنده” می تواند ۴ عمل بارگیری، جابجایی، صفافی (چیدمان) و تخلیه را که توسط متصدی حمل انجام می شود خود به عهده بگیرد مشروط به اینکه این موضوع در اسناد حمل (قرارداد حمل) به صراحت قید شده باشد. همچنین فرستنده اسنادی حسب بند a1 ماده ۵۱ کنوانسیون روتردام می تواند تحت شرایطی یکی از اشخاص کنترل کننده باشد.
از طرفی فرستنده اسنادی حق دریافت اسناد حمل را از متصدی حمل طبق ماده ۳۵ کنوانسیون روتردام دارد. نکته جالب توجه در خصوص وضعیت حقوقی فرستنده اسنادی این است که همانگونه که در بالا تشریح گردید حسب بند ۹ ماده ۱ کنوانسیون فرستنده اسنادی کسی است که نامش در اسناد حمل به عنوان فرستنده قید می شود. این در حالسیت که در بندهای چندگانه ماده ۳۶ به اینکه نام فرستنده یا فرستنده اسنادی باید در اسناد حمل قید شود اشاره ای نشده است و با عدم تصریح در این ماده ذکر نام اشخاص یاد شده جزء تعهدات متصدی حمل محسوب نمی شود و ایشان تکلیفی در این زمینه نخواهد داشت.
۴-۲-۲-۲- تعهدات و مسئولیت های فرستنده اسنادی
“فرستنده اسنادی” با توجه به موقعیت همسانی که با فرستنده دارد حسب بند ۱ ماده ۳۳ کنوانیسون روتردام دارای همان تعهداتی می تواند باشد که بر اساس مواد ۲۷ الی ۳۲ این کنوانسیون و ماده ۵۵ کنوانسیون مذکور به عهده فرستنده می باشد.^[۲۹۳] تبعیت مسئولیت فرستنده اسنادی از فرستنده باعث ایجاد دو وضعیت می شود:
الف- طبق بند ۱ ماده ۳۳ کنوانسیون روتردام فرستنده اسنادی حق استفاده از محدودیت ها و استثنائات و دفاعیاتی را دارد که خود فرستنده حق استناد به آنها را دارد.
ب- اگر چه در ماده ۳۳ کنوانسیون روتردام تصریحی در خصوص مسئولیت تضامنی فرستنده و فرستنده اسنادی نشده است ولی از نحوه انشاء بند ۲ ماده ۳۳ می توان تضامنی و مشترک بودن مسئولیت آنها را در محدوده مذکور در بند ۱ ماده ۳۳ استخراج نمود.
از جمله دیگر تعهدات فرستنده اسنادی که در مواد مواد ۴۵ و ۴۶ و ۴۷ کنوانسیون روتردام مورد تاکید قرار گرفته است این است که متصدی حمل می تواند وقتی امکان دسترسی به گیرنده کالا را نداشته باشد از فرستنده اسنادی دستورات مربوط به تحویل را درخواست نماید و فرستنده اسنادی در حدود تعیین شده در این مواد باید جوابگوی متصدی حمل باشد.
۴-۲-۳- گیرنده
همانگونکه ذکر گردید قرارداد حمل قراردادی است که بین فرستنده و متصدی حمل منعقد می شود معذلک حسب این قرارداد شخص ثالثی (گیرنده ای که نامش در بارنامه دریایی ذکر شده است یا شخصی که بارنامه دریایی به وی منتقل می شود) حق دریافت کالا را در مقصد از متصدی حمل حمل بدست می آورد که در خصوص مبنای ایجاد این حق سه نظریه^[۲۹۴] وجود دارد که اختصارا قبلا ذکر گردیده اند و در یک جمع بندی کلی می توان گفت با توجه به وصف تجاری توسط بارنامه دریایی و بر اساس نظریه حق ناشی از ماهیت بارنامه دریایی، متصرف و دارنده آن یا کسی که نامش در بارنامه دریایی به عنوان گیرنده قید شده است مستحق تحویل گرفتن کالا از متصدی حمل می باشد.
در کنوانسیون لاهه بدلیل اینکه بیشترین تمرکز نویسندگان آن بر روی تعیین تعهدات متصدی حمل و مشخص نمودن ارتباط وی با فرستنده بوده است نامی از “گیرنده”^[۲۹۵] به میان نیامده است و حتی در بند ۳ ماده ۳ کنوانسیون لاهه که مندرجات قابل ذکر در بارنامه دریایی تعیین شده است از لزوم ذکر “گیرنده” نامی برده نشده است و تنها در بند ۶ ماده ۳ از “شخصی که حق تحویل گرفتن کالا را دارد”^[۲۹۶] نام برده شده است که منظور همان “گیرنده” می باشد.^[۲۹۷] در پروتکل ویزبی در بند c ماده ۵ و در مقررات لاهه-ویزبی در بند c ماده ۱۰ از گیرنده نام برده شده است و ذکر نام گیرنده در این بندها تنها برای تعیین دامنه شمول کنوانسیون بوده است و مطلب خاصی در مورد این شخص ذکر نشده است.^[۲۹۸]
در کنوانسیون هامبورگ برخلاف کنوانسیون لاهه در بند ۴ ماده ۱ “گیرنده” تعریف شده است. حسب این بند “گیرنده” شخصی است که مجاز در تحویل گرفتن کالا می باشد و تحویل دادن کالا به ایشان مطابق ماده ۴ به عنوان پایان عملیات حمل و پایان دوره مسئولیت متصدی حمل محسوب می شود. ذکر نام گیرنده نیز حسب بند e1 ماده ۱۵ این کنوانسیون در صورت درخواست فرستنده در بارنامه دریایی پیش بینی شده است.
در کنوانسیون روتردام در بند ۱۱ ماده ۱، گیرنده تقریبا به همان صورت مذکور در کنوانسیون هامبورگ تعریف شده است و حسب بند a3 ماده ۳۶ این کنوانسیون نام و آدرس گیرنده اگر توسط فرستنده اعلام شود باید در اسناد حمل قید شود. برابر مواد ۵۰ و ۵۱ این کنوانسیون “گیرنده” نسبت به کالا “حق کنترل” دارد.^[۲۹۹] همچنین در ماده ۱۳ کنوانسیون روتردام نیز از امکان انجام ۴ عمل الف- بارگیری ب- جابجائی ج- چیدمان (صفافی) و د- تخلیه، توسط فرستنده و فرستنده اسنادی یاد شده است امری که باعث می شود تعهدات ناشی از این ۴ نیز عمل حسب بند i3 ماده ۱۷ به عهده آنها قرار گیرد.
۴-۲-۳-۱- مسئولیت گیرنده
برخلاف کنوانسیون هامبورگ و لاهه که تعهد و الزامی برای گیرنده در خصوص تحویل گرفتن کالا منظور نشده است در مواد ۴۳ و ۴۴ این کنوانسیون “گیرنده” ملزم به تحویل گرفتن کالا طبق شرایط قرارداد حمل یا عرف محلی شده است و اگر چه در کنوانسیون روتردام با توجه به ماهیت خاص قرارداد حمل مسئولیتی برای گیرنده در قبال تحویل نگرفتن کالا تعیین نشده است ولی گیرنده طبق قواعد عام مسئولیت مدنی در خصوص غفلت و قصور خود در این مورد مسئول می باشد.
از طرفی حسب بند k1 ماده ۱۵ کنوانسیون هامبورگ ممکن است پرداخت کرایه حمل جزء تعهدات گیرنده کالا باشد به عبارتی در این بند به عرف حمل و نقل در خصوص “پسکرایه” وجهه قانونی بخشیده شده است. همچنین در بند ۴ ماده ۱۶ این کنوانسیون در خصوص کرایه حمل و دموراژ (خسارت معطلی) سخن گفته شده است. حسب این بند تعهد گیرنده به پرداخت کرایه و دموراژ منوط به درج صریح این موضوع در بارنامه دریایی می باشد در غیر اینصورت متصدی حمل استناد به توافقات خارج از متن بارنامه دریایی با فرستنده در مقابل دارنده با حسن و نیت آن بارنامه محروم خواهد شد. این در حالیست که در ماده ۴۲ کنوانسیون روتردام در خصوص وضعیت هزینه حمل بصورتی متفاوت وضع قاعده شده است و به نظر می رسد بین قاعده مندرج در این ماده با قاعده مندرج در بند ۴ ماده ۱۶ کنوانسیون هامبورگ تفاوت وجود دارد بدین صورت که در کنوانسیون هامبورگ کرایه حمل و دموراژ (خسارت معطلی) را در صورتی می توان از گیرنده مطالبه نمود که پرداخت این موارد توسط گیرنده در بارنامه دریایی تصریح شده باشد در حالیکه در ماده ۴۲ کنوانسیون روتردام قاعده ای برعکس قاعده فوق الذکر تعیین شده است به موجب این ماده متصدی حمل می تواند کرایه حمل را از گیرنده مطالبه نماید مگر اینکه در اسناد حمل جملاتی مبنی بر اینکه کرایه حمل قبلا پرداخت شده باشد وجود داشته باشد. به عبارتی در کنوانسیون هامبورگ متصدی حمل حق حبس کالا را برای کرایه حمل و دموراژ ندارد مگر اینکه در بارنامه دریایی تصریح شده باشد که کرایه حمل و دموراژ باید توسط گیرنده پرداخت شود در حالیکه در کنوانسیون روتردام متصدی حمل در مقابل گیرنده در خصوص هزینه حمل دارای حق حبس می باشد مگر اینکه قید شده باشد که کرایه حمل قبلا پرداخت شده است معذلک نه در ماده ۴۲ کنوانسیون روتردام و نه در سایر مواد این کنوانسیون مطلبی در خصوص دموراژ (خسارت معطلی) و حق حبس متصدی حمل قید نشده است و متصدیان حمل در خصوص هزینه حمل و سایر هزینه های مربوطه از جمله دموراژ و … با درج شرطی به نام “شرط ممتازه”^[۳۰۰] در بارنامه دریایی تحویل کالا را منوط به تسویه حساب در این موارد می نمایند و ماده ۴۹ کنوانسیون روتردام نیز درج چنین شرطی را معتبر شناخته است و نکته آخر اینکه تعهدات و مسئولیت هایی که برای گیرنده در کنوانسیون روتردام پیش بینی شده است حسب ماده ۷۹ قابل افزایش یا کاهش نبوده و امکان مستثنی کردن آنها نیز وجود ندارد.^[۳۰۱]
۴-۲-۴- کنترل کننده
اصطلاح “کنترل کننده”^[۳۰۲] اصطلاح جدیدی است که در کنوانسیون های قبلی ذکری از آن نشده است. “حق کنترلی” که در کنوانسیون روتردام مورد استفاده قرار گرفته شده است به تبعیت از قانون حمل دریایی کالا ۱۹۹۲ (کوگسا) وارد این کنوانسیون شده است.^[۳۰۳] در کنوانسیون روتردام با توجه به وضعیت خاص حقوقی “کنترل کننده” در بند ۱۳ ماده ۱ تعریف آن به ماده ۵۱ احاله شده است. از طرفی در ماده ۵۰ “حق کنترل” تعریف شده است و سپس در ماده ۵۱ اشخاصی که می توانند کنترل کننده محسوب شوند ذکر شده اند. تعریف “کنترل کننده” بدین نحو به نوعی باعث سردرگمی می شود چرا که از نظر اصولی ابتداء ماهیت یک موضوع تعریف شده و سپس مصادیق آن موضوع ذکر شود و در نهایت جوانب مختلف مربوط به آن موضوع خاص از جمله حقوق و تعهدات متصوره مرتبط با آن ذکر شود.
۴-۲-۴-۱- هویت کنترل کننده
“کنترل کننده” بسته به اینکه اسناد حمل، سند حمل کتبی یا سند حمل الکترونیکی باشد و همچنین به لحاظ قابل انتقال بودن یا نبودن آنها متفاوت است که این حالات مختلف به شرح ذیل می باشد:
۱- وقتی یک “سند حمل کتبیغیرقابل انتقال” که مستلزم تحویل است صادر شده باشد:^[۳۰۴]
الف- فرستنده
ب- گیرنده، (وقتی که “سند حمل کتبی” توسط فرستنده به وی تسلیم شده باشد).^[۳۰۵]
۲- وقتی سند حمل کتبی، سندی قابل انتقال است:^[۳۰۶]
الف- دارنده “سند حمل کتبی”
ب- منتقل الیه بعدی (که سند طبق ماده ۵۷ کنوانسیون روتردام به وی منتقل شده است)
۳- وقتی یک “سند حمل الکترونیکی” قابل انتقال صادر شده باشد:^[۳۰۷]
الف- دارنده
ب- منتقل الیه بعدی (که “سند حمل الکترونیکی” طبق ماده ۵۷ کنوانسیون روتردام به وی منتقل شده است)
۴- در سایر موارد:
الف- فرستنده کالا

پست یک وسیله پرارزش برای سوادآموزی است که با حمل و نقل کتب و جزوات آموزشی خصوصاً در مناطق دورافتاده و با ایجاد تسهیلات لازم برای موسسات مکاتبه ای (آبونمان ارسال دروس تکالیف تصحیح شده) سهم خود را در اشاعه دانش ایفا می کند. ضمناً در بعضی از کشورها پست، فروش کتب درسی به دانش آموزان را به عهده می گیرد و به این ترتیب نیز در امر گسترش علم شرکت می جوید. در زمینه توسعه فرهنگی، پست از طریق فروش بلیط سالن های تئاتر و سینما و مراکز فرهنگی و تبلیغات با ارائه بروشورها و اطلاعات فرهنگی در باجه ها و مراکز پستی می تواند سهم بسزائی داشته باشد.

از دیگر اقداماتی که در زمینه اشاعه و توسعه زمینه های فرهنگی توسط پست صورت می گیرد می توان به اجرای طرح کتابخانه ای پستی به خصوص در روستاها و نقاط دورافتاده اشاره کرد و همچنین ارسال کتاب برای اعضای کتابخانه های عمومی از طریق پست بدون نیاز به مراجعه به کتابخانه ها.
به این ترتیب به خوبی آشکار می گردد که پست دارای چه ویژگی ها و اختصاصاتی است و تا چه حد می تواند برطرف کننده بسیاری از حوائج و نیازهای روزمره آحاد مردم هر جامعه باشد. آنچه در توسعه پست بعنوان الگو می توان ارائه کرد با توجه به نقش و تاثیر چند وجهی فعالیت های پست نگرشی نظام یافته به پست و توسعه همگون و سازگار همه بخش های آن باتوجه به ضرورت های جامعه نوین هزاره سوم است.
­­­۴-۱۴-۲- ۲- پست یک عامل توسعه اقتصادی
پست، جریان مبادلات بازرگانی را با بهره گرفتن از شیوه های زیر انجام می دهد :
بخش تبلیغات مستقیم و فروش کالاها و یا خدمات بطور مستقیم به مصرف کننده توسط امکانات پستی، سفارش حمل و نقل و توزیع کالا و پرداخت های مربوط به خریدهای مختلف در ضمن پست، فروش کالاها و اجناس را از طریق مکاتبه آسان کرده و در تاسیس شرکت هایی که هدفشان تجارت از طریق مکاتبه است سهم بسزایی دارد. مهمتر از همه، پست با برقراری ارتباط با مناطق روستایی و محروم از نظر اقتصادی، موجت پیدایش و به جریان افتادن مبادلات بازرگانی می شود و جریان تراکم شهری را که در بعضی کشورها به حد بسیار بالایی رسیده، متوقف می کند.
پست در توسعه تجارت بین المللی سهیم است، به این ترتیب که امکان ورود و صدور کالاهای مختلف به خارج را فراهم آورده و پرداخت های مالی ناشی از این مبادلات را تسهیل می کند. در بسیاری از کشورها، پست با اعطای وام از محل بودجه صندوق های پس انداز و با انجام سرمایه گذاری موردنیاز اقتصاد کشور، در اجرای طرح های عمرانی کشور شریک و سهیم می شود. (طرح هایی مانند ایجاد راه های ارتباطی زمینی، هوایی، آبی، تاسیسات آموزشی، بهداشتی، توریستی و غیره).
پست برای متخصصین و کارگران خارجی که در چارچوب کارهای فنی بین المللی به کشورها می آیند و نیز برای نیروی انسانی اعزامی به خارج از کشور نیز تسهیلاتی فراهم می کند، رابطه آنان را با خانواده هایشان برقرار ساخته و حقوق آن ها را به دستشان می رساند.
در اکثر کشورها پست عامل مهمی برای توسعه و گسترش جهانگردی به شمار می رود. اجاره مسکن و اتاق در هتل ها، مکاتبات مربوط به سفر و غیره. همچنین با داشتن سرویسی به نام «رستانت» هر نوع مرسوله یا نامه ای راکه برای یک مسافر و یا جهانگرد در هنگام اقامت وی در یک شهر یا شهرستان واصل می شود، نگهداری کرده و در زمان مورد نظر سیاح به وی تحویل می دهد.
پست از طریق سرویس های مالی خود مانند سرویس حواله ها و چک های پستی، امور مربوط به پرداخت و واریزهای مالی بین ادارات، موسسات، شرکت ها و افراد خصوصی را تسهیل می کند. برداشت از حساب های جاری پستی، واریز حقوق بازنشستگی و کرایه خانه و غیره به این حساب ها (سرویس چک های پستی) و نیز پرداخت حقوق مستمری بگیران، شاغلین و معذورین، ثبت نام متقاضیان حج عمره، ثبت نام متقاضیان تلفن و اخذ ودیعه و اقساط آن و پس اندازهای پستی این امکان را به وجود می آورند که هم مشتریان و هم سازمان های مربوط صرفه جویی های بسیاری در وقت و پول خود داشته باشند. مزیت پرداخت حساب های مختلف از طریق حواله های پستی، سرعت عملیات و اقتصادی بودن آن ها است.
پست از طریق سرویس چک های پستی در توسعه پول های اعتباری (کارت های اعتباری) سهیم خواهد بود. پست با سرویس صندوق پس انداز پستی یک وسیله غیرقابل جانشین برای گردآوردی پس اندازهای کوچک مردمی خصوصاً در نقاط غیر برخوردار است، پس اندازهایی که برای توسعه اقتصادی کشور ضرورت دارد. در تمایز با بانک های سنتی مستقر در شهرها، ادارات پست این مزیت را دارند که بسیار به مردم و پس انداز کنندگان نزدیک اند چرا که واحدها و سرویس ها پستی در تمامی سطح کشور گسترده اند.
صندوق پس انداز پستی می تواند حتی در شمار سرویس های اولیه و ضروری برای کشورهای در حال رشد به حساب آید. پست یک مرکز توسعه کار است و در سطح هر کشور جزء کارفرمایان بزرگ بشمار می رود. پست یک مشتری بزرگ برای صنایع ساختمانی، اتومبیل، تجهیزات الکترونیکی و کامپیوتری، مبلمان، کاغذسازی، چاپ و … بشمار می رود.
پست بعنوان یک استفاده کننده از راه های ارتباطی، موجب توسعه های زیربنایی می شود. بعلاوه پست می تواند منبع اصلی اطلاعات مورد نیاز کشاورزان برای مبادله محصولاتشان باشد (خصوصاً در کشورهای در حال توسعه).
از سوی دیگر تغییر در متغیرهای اقتصادی خارج از پست می تواند بر کارکرد پست تاثیر داشته باشد. بنابراین سرمایه گذاری در بخش های مختلف اقتصادی (اعم از کشاورزی، صنعت، خدمات و … ) موجب رشد وتوسعه فعالیت های بخش های کارکردی شده و به تبع آن نیاز به ارتباطات گسترش یافته و در نتیجه تقاضا برای خدمات پستی افزایش می یابد.
بخش سوم
۳-۳- خدمات ارتباطی پست
۱-۳-۳- مقدمه
امروزه صنعت خدمات پستی نقشی غیرقابل انکار در رفاه اجتماعی ورشد اقتصادی کشورها پیدا کرده است. قبل از اینکه با ماهیت و نحوه فعالیت این صنعت در ایران آشنا شویم، نگاهی به واژه شناسی «صنعت خدمات پستی» خواهیم داشت .
دائره المعارف آمریکانا^[۳۵] « صنعت» را مجموعه ای از فعالیت های اقتصادی تعریف کرده که کالا یا خدمات مشابهی تولید می کنند. این فعالیت ها از منابع موجود (مواد ، سرمایه ، نیروی انسانی ، انرژی ، تکنولوژی ، اطلاعات ، ابزار و …) استفاده نموده و کالا یا خدماتی در جهت رفع نیازهای انسان و جوامع انسانی تولید می کنند. «صنعت» در واقع در تلاش است تا به صورت مستمر در جهت بهبود کارآیی و بهره وری با بهره گرفتن از منابع کمتر، بازده بهتری به دست دهد . از این جهت پویایی و نوسازی و نوجویی یکی از ویژگی های صنعت است. بنابراین صنعت می تواند به عنوان یکی از عوامل تحول اجتماعی، بنیانگذار تمدن شود و در زندگی بشر آغازگر تحولی شود که همه بنیان های زندگی وی را تغییر دهد (عباسپور، ۱۳۷۳ ).
حجم عظیمی از فعالیت های اقتصادی امروز دنیا را بخش خدمات تشکیل می دهد. این بخش روز به روز سهم بیشتری از تولید ناخالص داخلی کشورها را به خود اختصاص می دهد. خدمات در مقایسه با کالاهای تولیدی چند تفاوت عمده دارند. اولاً خدمات وابسته به شخصیتی (حقیقی- حقوقی) هستند که آن را عرضه می کند، یعنی در حین عرضه، مصرف می شوند. ثانیاً برخلاف کالاهای فیزیکی قابل ذخیره نیستند و درصورت عدم استفاده از بین خواهند رفت. پس خدمات، مشکلات توزیع منحصر بفردی را به همراه دارند. از طرفی خدمات، استاندارد جامع و گسترده ای ندارند (جعفرنژاد، ۱۳۸۱).
همانگونه که در بخش اول گفته شد، طبق معاهده نیس فعالیت های اقتصادی بخش خدمات در چندین رده طبقه بندی شده اند. یکی از این رده های خدماتی « ارتباطات » می باشد که شامل: خدمات پستی ، خدمات با بهره گرفتن از پیک ، خدمات ارتباط راه دور و خدمات سمعی و بصری می باشد.
اگرچه واژه پست را برگرفته از کلمه«Postas » سانسکریت به معنی ثابت می دانند، لیکن در زبان لاتین به«Posta» به معنی امانت گزاردن تغییر شکل یافته است (ریاحی وفا،۱۳۸۱ ). فرهنگ وبستر^[۳۶] تاریخچه جالبی از واژه «پست» ارائه می دهد. کلمه «پست » به معنی مرسوله از ریشه کلمه لاتین « Ponere » به معنای قراردادن در مکان یا موقعیتی استخراج شده است. این مفهوم از پست ناشی از شیوه توزیع مرسولات است. در زبان انگلیسی قرون وسطی مرسوله^[۳۷] به کیسه ای اطلاق شده که برای حمل اثاثیه توسط یک مسافر به کار می رفت. بعدها از این کیسه ها برای حمل نامه هم استفاده شد و به تدریج با توسعه سیستم توزیع مرسولات واژه پست به معنای توزیع مرسوله به کار رفته و از آن پس این واژه در معنی سازمان متولی کل سیستم پست هم به کار گرفته شده است ( گویسلن، ۲۰۰۴ ).
طبقه بندی صنعتی استاندارد بین الملی سازمان ملل^[۳۸] هم خدمات پستی و حمل و نقل را به دو بخش پست ملی وحمل و نقل، مجزا از پست تفکیک کرده است. فعالیت های پست، جمع آوری، تجزیه، حمل و نقل و توزیع (محلی- بین المللی) مرسوله و امانت، اجاره صندوق شخصی ، پست رستانت^[۳۹]، فروش تمبر و غیره را شامل می شود. مشخصه بارز خدمات پستی، قبول و توزیع مرسولات کوچک در سطح وسیعی از کشور است (بانک جهانی، ۲۰۰۴).
خدمات پستی یکی از فعالیت های اقتصادی مهم بخش خدمات بوده و دارای پیشینه چند هزار ساله و تشکیلات منظمی در دنیا است. با توجه به مطالب گفته شده می توان «خدمات ارتباطی پست» را قبول ، تجزیه و آماده سازی، رهسپاری (حمل و نقل) و توزیع مرسولات پستی معین در زمان مشخص و با دقت و امنیت بالا تعریف کرد. در قسمت بعد به تاریخچه خدمات پستی در ایران می پردازیم .
۲-۲-۳-تاریخچه صنعت خدمات پستی در ایران
پایه پست در جهان شاید از روزی نهاده شد که بشر خود را به مساعدت همنوعان خویش نیازمند دید و برای تماس و طلب کمک از یکدیگر به «پیام» متوسل شد. در زبان فارسی حامل پیام کتبی را «پیک» و آورنده پیام شفاهی را «پیام رسان» نامیده اند .
فرستادن پیک و پیام از نقطه ای به نقطه دیگر از قرن ها پیش و شاید با تاریخ تمدن بشر همراه بوده است. در ایران نیز سابقه پست و چاپاری به زمان حکومت هخامنشیان بر می گردد و از آن تاریخ به تناسب زمان و نوع حکومت های وقت دستخوش تغییرات می شده است.
در آن دوران ها ایرانیان برای اداره سرزمین های وسیع و پهناور خود به ایجاد یک نظام خبر رسانی منسجم شبیه خدمات پستی همت گماشتند. درباره نظم و ترتیب و قدرت اداره این خدمات، عموم مورخین بر این عقیده اند که تا آن زمان هیچگاه چنین سازمان منظم و مرتبی وجود نداشته است.
به گفته هرودت^[۴۰] مورخ یونانی، کوروش کبیر در سال ۵۰۰ قبل از میلاد مسیح و قبل از لشگرکشی سیتزها^[۴۱] ، خدمات ارتباطی پستی را به وجود آورد. این مسیر از دریای اژه تا پایتخت پارس دارای یکصد و یازده منزلگاه بوده که در این منزلگاه ها پیک های پستی و اسب ها و کالسکه ها تعویض می شدند و آماده حرکت مجدد بودند. فاصله بین دو منزلگاه با اسب یا با کالسکه فقط در یک روز طی طریق می شده است ( منجمی، ۱۳۸۳ ). پراکندگی و وسعت بیش از حد سرزمین ایران در زمان های گذشته با توجه به نبود وسایل ارتباطی و از طرفی آگاهی مرکز از کلیه اطلاعات و اخبار و حوادث نقاط دوردست نشان دهنده اهمیت پست و چاپار در این دوران بوده است، طوریکه نامه ها و پیام ها توسط پیغام بران ورزیده ارسال می شده است .
در دوره های مختلف، پست اسامی مختلفی را به دنبال خود آورده است. تا انقراض حکومت ساسانیان از پست به عنوان اداره چاپاری نام برده شده است و در دوران حکومت های اسلامی سازمان پست به « دیوان برید» معروف بوده که از اهمیت و رونق فراوان برخوردار بوده است. در حالیکه دیوان برید روز به روز بر اهمیت و جلوه خود افزون می نمود، مغولان و ایلخانان آن را «یام » نامیده و پیک های پستی را «یامچی» می گفتند. در زمان تاتارها مجدداً از عنوان « چاپار » استفاده ونامبرده شده است.
آنچه مسلم است با توجه به اهمیت فراوانی که به برقراری و نگاهداری تشکیلات چاپاری در دوران های مختلف داشته است، حکومت های مختلف درصدد تثبیت آن برآمدند. این تشکیلات تا آغاز حکومت ناصرالدین شاه قاجار وسیله ای مخصوص به منظور کسب و رساندن اطلاعات و اخبار امور دولتی و شخصی برای پادشاه و صاحب منصبان عالی رتبه بوده است. ولی در سایه تدابیر و همت میرزا تقی خان امیرکبیر ، صدر اعظم ناصرالدین شاه، از آن زمان رفته رفته این سازمان در اختیار تمام مردم قرار گرفت.
پست جدید در ایران که در زمان صدارت امیرکبیر پایه گذاری شد. وی ساختمان های یکسان بنام «چاپارخانه » در پاره ای از نقاط کشور به وجود آورد، تا مورد استفاده عامه قرار گیرد. پس از امیرکبیر میرزاخان منشی حضور ملقب به «امین الدوله» مدتی چاپارخانه را زیرنظر داشت تا آنکه در سال ۱۲۵۴ شمسی با مسافرت ناصرالدین شاه به اروپا و مشاهده مظاهر تمدن جدید و ارتباط منظم پستی آنها، در صدد برآمد در ایران هم پست جدید را به سبک و روش اروپا دایر نماید. به همین منظور با استخدام چند نفر مستشار اتریشی بعد از ورود به ایران، کلاس هایی برای تعلیم و تربیت در امور پستی دایر شد.
در سال ۱۲۵۷ نخستین خط پستی رسمی ایران بین تهران و تبریز و جلفا دایر گردید. دومین خط پستی در همان سال بین تهران و شمیران و سومین خط پستی نیز از تهران به شیراز و بوشهر، بازهم در همان سال دایر گردید .
در سال ۱۲۵۷ هجری شمسی با کوشش یکی از مستشاران بنام «ریدرر»^[۴۲] ایران به اتحادیه پستی جهانی^[۴۳] پیوست و دو سال بعد یعنی در سال ۱۲۵۹ اداره پست، تبدیل به وزارت پست گردید. در سال ۱۲۷۷ پست با گمرک ادغام شد و تحت عنوان وزارت پست و گمرک در آمده و در اختیار مستشاران بلژیکی قرار گرفت. اما در سال ۱۲۸۵ و در دوران حکومت محمد علی شاه قاجار وزارت پست و گمرک مجدداً از هم تفکیک و به صورت وزارت پست درآمد. در همین سال دست بلژیکی ها از پست کوتاه گردید .
در سال ۱۲۸۷ با ادغام وزارت تلگراف و در اواخر سال ۱۳۰۸ با ادغام اداره تلفن، وزارت پست به «وزارت پست ، تلگراف و تلفن» تغییر نام یافت. در ابتدای سال ۱۳۵۱ امورتلگراف و تلفن به صورت شرکتی تحت نام شرکت مخابرات ایران شروع به فعالیت نمود و بعد از انقلاب و در سال ۱۳۶۶ هم قانون تشکیل شرکت پست جمهوری اسلامی ایران به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید تا گام دیگری در جهت پیشبرد اهداف پست در جامعه برداشته شود(ریاحی وفا، ۱۳۸۳).
۳-۲-۳- فرآیندهای عملیاتی پست
فرایند به معنای روش ویژه انجام دادن کاری است که معمولاً از مراحل و فعالیت های متعددی تشکیل شده است (فرهنگ وبستر). همچنین فرایند را می توان مطابق مستندات ISO 9000 تحت عنوان مجموعه ای از فعالیت های مرتبط با هم یا مؤثر بر هم که ورودی ها را به خروجی ها تبدیل می کند، تعریف کرد. پس هر فرایند مجموعه ای از مراحل ، فعالیت ها و وظایف هدفمند است که با بهره گرفتن از زیرساخت های لازم و روش ها و مکانیسم های خاص یک یا چند ورودی را به یک یا چند خروجی تبدیل می نماید. فرآیندهای عملیاتی پست به چهار مرحله شامل: قبول ، تجزیه و آماده سازی ، رهسپاری و توزیع مرسولات پستی تقسیم می گردند :

فرایند های عملیاتی پست
قبول و جمع آوری
تجزیه و آماده سازی
رهسپاری و حمل ونقل
تجزیه و توزیع
شکل (۱ - ۲): نمائی شماتیک از فرایند عملیات پستی
الف ) مرحله قبول : شروع فرایند عملیاتی پست با قبول مرسولات از مشتریان آغاز می شود. در این مرحله مشتری در قالب یکی از سرویس های قابل ارائه پستی، مرسوله خود را به واحدهای قبول مرسولات تحویل می دهد. مهمترین واحدهای قبول مرسولات ، دفاتر پستی شهری - روستایی ، دفاتر خدمات ارتباطی ، آژانس های پستی ، نمایندگی های پستی ، دفاتر مشترک پست و مخابرات ، تحویل در مقر فرستنده (پست تلفنی) و شایع ترین آنها که صندوق های پستی سطح معابر می باشد. این واحدها در ادارات کل پست زیر نظر اداره باجه ها سازماندهی می شوند.
در صورتیکه زمان ، سرعت و ایمنی ارسال مرسوله برای فرستنده از اهمیت خاصی برخوردار نباشد از صنادیق سطح معابر و در سایر موارد با انتخاب نوع سرویس، مرسوله به یکی از دفاتر یاد شده تحویل می گردد. درمرحله قبول کرایه پستی بر اساس سرویس انتخاب شده، محاسبه و از مشتری اخذ و به صورت تمبر بر روی مرسوله الصاق می گردد. مهمترین تجهیزاتی که در واحدهای قبول مرسولات استفاده می گردند عبارتند از : دستگاه های کامپیوتر برای ورود اطلاعات مرسولات ثبتی، چاپگر قبض رسید، چاپگر بارکد ، دستگاه لاک آب کن برای لاک و مهر مرسولات بیمه ، دستگاه تسمه کش برای بسته بندی امانات، دستگاه های نقش تمبر مکانیکی و دیجیتالی و غیره. از آنجائی که سیستم محاسبه هزینه خدمات پستی در ایران بر مبنای وزن مرسولات است، در واحدهای قبول ترازو هم نقش اساسی داشته و در هر دو نوع مکانیکی و دیجیتالی وجود دارد. در واحدهای قبول ( باجه ها) علاوه بر ورود مرسولات به چرخه عملیات پستی خدمات دیگری هم به مشتریان ارائه می شود که در قسمت بعد به تفصیل تشریح خواهد شد.
ب) مرحله تجزیه و آماده سازی : در این مرحله کلیه مرسولات قبول شده در باجه ها و دفاتر پستی به همراه نامه های انداخته شده به صندوق ها ، جمع آوری شده و در واحدی بنام «تجزیه و مبادلات» گرد هم می آیند. ادارات تجزیه و مبادلات محل بارآوری و آماده سازی مرسولات هستند. در این مرحله تمبر مرسولات با مهر تاریخدار باطل شده، تفکیک و تجزیه مرسولات براساس نشانی ها صورت می گیرد . در صورتیکه مرسولات ثبتی باشند، تعداد و شماره های آنها با برگه ثبت کنترل می شود. سپس با توجه به مسیر ارتباطات پستی بین مبدأ و مقصد و اندازه مرسولات ، دسته بندی و چهارنخ ^[۴۴] شده در داخل کیسه قرار می گیرد. کیسه ها بسته شده، پلمپ می گردد و اتیکتی که نشانگر مقصد ، مبداء ، وزن محموله و سایر ویژگی های لازم است به آن الصاق شده و برای ارسال، تحویل واحد رهسپاری می گردد. ماشین آلات و تجهیزاتی که در این مرحله مورد استفاده واقع می شوند، عبارتند از : دستگاه های ابطال تمبر، دستگاه های به روکردن نامه ها ، دستگاه های بارکدزنی ، دستگاه های تجزیه خودکار، تسمه نقاله و سایر وسایل مربوط به انتقال مرسولات ، پلمپ ، کامپیوتر، اسکنر و …
ج) مرحله رهسپاری : کیسه های بارآوری شده در مراحل قبل در یک برگ تحت عنوان «گذرنامه» ثبت شده و پس از تحویل به پیک از طریق وسیله نقلیه مناسب و از راه زمینی ، هوایی یا دریایی به مقاصد مورد نظر جهت توزیع حمل می گردند. عموماً در طی راه مرسولات مقاصد مختلف در دفاتر بین راه (نقاط یا دفاتر مبادله ) تحویل و تحول می گردند^[۴۵]. با توجه به اولویت ارسال مرسولات، حجم آنها و شرایط خاص موجود از مسیر ها و وسایل نقلیه ای نظیر هواپیما، قطار، وانت ، کامیونت ، کامیون بزرگ و احیاناً کشتی استفاده می شود. دفاتر و نقاط مبادله معمولاً زیر نظر ادارات تجزیه و مبادلات اداره می شوند .
د ) مرحله توزیع : آخرین مرحله از فرآیندهای پستی«توزیع مرسولات» می باشد. در این مرحله پس از بازگشایی کیسه ها و انجام کنترل های لازم براساس نوع سرویس و اولویت هرکدام، مرسولات به گشت های نامه رسانی^[۴۶] تجزیه شده و برای توزیع و تحویل به گیرندگان، در اختیار موزعین قرار می گیرد.