از آن جا که به گفتۀ مسئولین امر شورای عالی حوزه‌های علمیه، در حال حاضر مراکز آموزش دینی بانوان مانند «جامعه الزهراء» و… زیر نظر این شورا فعالیت نمی‌کنند، و با توجه به این که جامعۀ آماری این پژوهش تمام مدارس حوزوی موجود در قم (تحت نظارت این شورا) تعریف شده است، امکان جمع‌ آوری اطلاعات از مراکز آموزش دینی بانوان فراهم نگردید و بدین ترتیب، جامعۀ آماری پژوهش منحصر به تمام روحانیون شاغل به تحصیل در مدارس حوزوی شهر قم گردید که زیر نظر شورای عالی حوزه مشغول به فعالیت هستند.
۴ـ۳ـ نمونه‌گیری
۱ـ۴ـ۳ـ روش نمونه‌گیری
همان طور که در بخش قبل اشاره شد، آخرین آمار رسمی مربوط به حوزویان شاغل به تحصیل در شهر قم، مربوط به سال ۱۳۸۸ می‌باشد، بنابراین در زمان انجام تحقیق حاضر (سال ۱۳۹۱) اطلاعات دقیقی از تعداد طلاب شاغل به تحصیل در مدارس حوزوی موجود در سطح قم در اختیار پژوهش‌گر نبود که بتواند با استناد به آن، اقدام به نمونه‌گیری احتمالی نماید در عین حال به منظور این که نمونۀ انتخاب شده، از معرّف بود‌گی کافی برخوردار باشد، از میان ۳۵ مرکز حوزوی شناسایی شده در قم^[۲۶۵] به صورت تصادفی (نمونه‌گیری خوشه‌ای) ۱۶ مرکز^[۲۶۶] برای تکمیل پرسشنامه، انتخاب شدند که با توجه به جمعیت هر یک، تعداد متناسبی پرسشنامه در آن‌ها توزیع و تکمیل گردید. هم‌چنین عدم حضور تمام طلاب در مدارس (با توجّه به این که بسیاری از طلاب از شهرهای دیگر برای تحصیل به قم آمده‌اند و به صورت دائم مقیم قم نیستند و یا برای انجام تبلیغ و… به شهرهای دیگر رفته بودند و در زمان تکمیل پرسشنامه در مدارس حضور نداشتند)، کار را برای انجام نمونه‌گیری احتمالی در هر یک از مدارس با مشکل مواجه می‌کرد. بنابراین، در هر یک از این مدارس ۱۶گانه به صورت نمونه‌گیری در دسترس، به انتخاب افراد برای تکمیل پرسشنامه اقدام گردید.

۲ـ۴ـ۳ـ حجم نمونه
اگر مبنای جامعۀ آماری را بر اساس اطلاعات سال ۱۳۸۸ برابر با ۶۲۵۶۹ نفر در نظر بگیریم، بر اساس فرمول کوکران ۳۸۱ نفر به عنوان حجم نمونۀ ما تعیین می‌شوند.
در این فرمول، N حجم جامعه آماری، n حجم نمونه، Z مقدار متغیر نرمال واحد استاندارد ـ که در سطح اطمینان ۹۵ درصد برابر ۱٫۹۶ می‌باشدـ، P مقدار نسبت صفت موجود در جامعه است ـ که به دلیل در دسترس نبودن در این پژوهش آن را ۰/۵ در نظر گرفته ایم، تا مقدار واریانس به حداکثر مقدار خود برسد ـ، و q درصد افرادی است که فاقد آن صفت در جامعه هستند، که با توجه به فرمول (q =1-p) و این که مقدار P را ۰/۵ در نظر گرفته‌ایم، مقدار q نیز برابر ۰/۵ خواهد بود، d نیز مقدار اشتباه مجاز (در این جا ۵ درصد) است.
با توجه به در دست نبودن آمار دقیق جامعۀ آماری و به منظور افزایش دادن سطح معرّف بودن نمونه، با پیش‌بینی خطاهای ایجاد شده در تکمیل پرسشنامه و… نهایتاً تصمیم بر این شد که از تعداد ۴۰۰ نفر به عنوان نمونه این پژوهش از طریق پرسشنامه، سنجش به عمل آید.
۵ـ۳ـ تکنیک جمع‌ آوری اطلاعات
اطلاعات مورد نیاز برای این پژوهش، از طریق پرسشنامۀ کتبی جمع‌ آوری گردید. این پرسشنامه، شامل ۷۷ پرسش است که به صورت سؤالات «باز» و «بسته» طراحی گردیده‌ است. نحوۀ تکمیل پرسشنامه نیز به صورت خوداجرا^[۲۶۷] و بدون لزوم ذکر نام بود که توسط تک‌تک پاسخگویان تکمیل گردیده است. این انتخاب (تکمیل خوداجرای پرسشنامه)، به دو دلیل عمده انجام گرفت؛ دلیل اوّل این که موضوع تحقیق در خصوص بررسی و سنجش نگرش‌های افراد است و دلیل دوم این که جامعۀ پاسخگویان این پژوهش را روحانیون تشکیل می‌دادند؛ هر دوی این عوامل زمینه را برای حضور مصاحبه‌گر محدود می‌کرد؛ چرا که بسیاری از روحانیون ممکن است با در نظر گرفتن شأن و جایگاه روحانیت، از پاسخگویی صحیح به پرسش‌هایی که نشان دهندۀ نگرش فاصله‌دار آن‌ها از هنجارهای تعریف شده برای حوزویان و روحانیون می‌باشد، در حضور فردی که آن‌ها را شناسایی می‌کند، خودداری کنند. بنابراین، به نظر می‌رسد تکمیل خوداجرای پرسشنامه‌ها از سوی روحانیون، ضمن این که متضمن اطمینان از بالا بودن سطح عودت پرسشنامه‌ها است، ایجاد خطا از سوی پرسشگر را هم به حداقل ممکن کاهش خواهد داد.
۶ـ۳ـ تعریف مفاهیم و عملیاتی‌سازی متغیرها
تعریف مفاهیم، کاری بیش از تعریف ساده یا قراردادی واژگان فنی یک علم است که به منظور فهمیدن امر واقعی صورت می‌گیرد. بنابراین، در تعریف مفاهیم، همۀ جنبه‌های واقعیت، مورد توجه قرار نمی‌گیرند، بلکه فقط آن جنبه‌هایی بر گرفته می‌شوند که برای تحقیق مورد نظر، اصلی و اساسی به حساب می‌آیند. اما نخستین گام در تعریف هر مفهوم، تعیین ابعاد آن است. اینک باید شاخص‌هایی را برای اندازه‌گیری هر بُعد ارائه نمود. در واقع، شاخص‌ها نشانه‌های عینی قابل شناسایی و قابل اندازه‌گیری ابعاد مفهوم‌اند (کیوی و کامپهود، ۱۳۷۰: ۱۱۴).
برای این منظور، به ترتیب متغیرهای مستقل، وابسته و در نهایت متغیرهای کنترل، تعریف عملیاتی می‌شوند.
۱ـ۶ـ۳ـ متغیر مستقل (مصرف اینترنت)
به طور کلی، مصرف محتوای رسانه‌ها را از دو جنبۀ اساسی می‌توان مورد بررسی قرار داد؛ نخستین رویکرد، «میزان استفاده» از یک رسانۀ مشخص در یک واحد زمانی مشخص است. بسیاری از پژوهش‌های حوزۀ ارتباطات ناظر به همین رویکرد بوده است که از جملۀ آن‌ها می‌توان به تحقیقات انجام شده از سوی گربنر و همکارانش اشاره کرد که در نهایت منجر به ارائۀ «نظریۀ کاشت» از سوی آن‌ها گردید. اساس و بنیان این نظریه بر این فرض استوار شده است که میزان مواجهۀ مخاطب با رسانه (تلویزیون) بر شکل‌گیری تصویر ذهنی و مفهوم‌سازی آن‌ها از دنیای اطراف و واقعیت اجتماعی تأثیرگذار است و هر چه مدت زمان این مواجهه بیش‌تر باشد، میزان تأثیرگذاری نیز بیش‌تر خواهد بود.
رویکرد دوم در بحث مصرف رسانه‌ای، ناظر به محتوای مورد استفاده از سوی مخاطبان است که نظریه‌هایی از قبیل برجسته‌سازی، استفاده و خشنودی، گلوله جادویی و… بر آن تأکید دارند. این رویکرد، گذشته از میزان استفاده‌ای که مخاطب از رسانه می‌کند، نوع محتوایی که مورد استفاده قرار می‌دهد را نیز در شکل‌دهی به شخصیت و تفکرات او مؤثر می‌داند.
بنابراین متغیر مستقل، به دو زیر متغیر «میزان استفاده» و «محتوای مورد استفاده» تقسیم می‌شود که ما در این پژوهش به ترتیب از آن‌ها به عنوان متغیرهای مستقل X1 و X2 یاد می‌کنیم.
بر این اساس، متغیر X1 در درجۀ نخست، شامل استفاده یا عدم استفاده از اینترنت و سپس میزان ساعاتی که صرف استفاده از این رسانه می‌شود، می‌گردد. هم‌چنین مدت زمان آشنایی و آغاز به کار با این رسانه از جمله عواملی هستند که برای سنجش مصرف اینترنت از سوی مخاطبان مورد توجه قرار گرفته‌اند، ضمن این که نوع سرویس‌ها و پهنای باندی که برای اتصال به اینترنت مورد استفاده قرار می‌دهند نیز، از جمله متغیرهای تأثیرگذار در این زمینه در نظر گرفته شده‌اند.
در بُعد محتوا (X2) نیز، هدف استفاده از اینترنت در حوزه‌های ۹گانۀ (خبری، آموزشی، علمی، چک کردن ایمیل‌های شخصی، گفتگوی آنلاین با دوستان و آشنایان، مطالعۀ مطالب سرگرمی، به روز رسانی وبلاگ یا سایت شخصی، مطالعه محتوای سایت‌ها و وبلاگ‌های دوستان، دانلود برنامه‌های کاربردی، موسیقی، ویدئو و…) مورد توجه قرار گرفته است. ضمن این که استفاده یا عدم استفاده از فیلترشکن (برای مشاهدۀ محتواهای غیرمجاز در اینترنت) و عضویت در شبکه‌های اجتماعی نیز در این زمینه مورد بررسی قرار گرفته است.
از آن جا که رسانۀ اینترنت، این اجازه را به کاربر می‌دهد که هم به عنوان مخاطب و هم به عنوان تولید‌کنندۀ پیام در آن نقش بازی کند، بنابراین، به منظور سنجش چگونگی تعامل هر یک از اعضای نمونه در نقش تولید‌کنندۀ محتوا نیز، این مسئله را که در تعامل با دیگر کاربران آیا با نام و شخصیت واقعی خود ارتباط برقرار می‌کنند یا با نام مستعار و هم‌چنین این که آیا در تعاملات خود اجازه می‌دهند که مخاطبان‌شان بدانند که روحانی هستند یا خیر هم مورد بررسی قرار گرفته است.
۱ـ۱ـ۶ـ۳ـ تعریف عملیاتی «میزان استفاده از اینترنت» (X1)
ـ الگوی استفاده شما از اینترنت با کدام یک از موارد زیر، بیش‌تر مطابقت دارد؟
۱ـ تقریباً هر روز از اینترنت استفاده می‌کنم ۲ـ معمولاً چند روز در هفته (نه هر روز) از اینترنت استفاده می‌کنم ۳ـ به ندرت از اینترنت استفاده می‌کنم ۴ـ اصلاً از اینترنت استفاده نمی‌کنم
ـ در صورتی که هر روز از اینترنت استفاده می‌کنید، میانگین استفاده شما در روز چه میزان است؟
۱ـ کم‌تر از ۱ ساعت ۲ـ بین ۱ تا ۲ ساعت ۳ـ بین ۲ تا ۳ ساعت ۴ـ بیش‌تر از ۴ ساعت (لطفاً ذکر نمایید)………….
ـ از چه سالی شروع به استفاده از اینترنت کرده‌اید؟ ………….
ـ بیش‌تر اوقات از کدام یک از انواع سرویس‌های زیر برای اتصال به اینترنت استفاده می‌کنید؟
۱ـ سرویس اینترنت معمولی خانگی Dailup 2ـ سرویس اینترنت پر سرعت خانگی (ADSL) 3ـ سرویس اینترنت بی سیم خانگی (WIMAX) 4ـ سرویس GPRS تلفن همراه ۵ـ در محیط کار یا تحصیل از اینترنت استفاده می‌کنم
ـ مهارت خود را در استفاده از اینترنت چگونه ارزیابی می‌کنید؟
۱ـ بسیار خوب ۲ـ خوب ۳ـ متوسط ۴ـ ضعیف ۵ـ بسیار ضعیف
ـ اگر از یکی از سرویس‌های اینترنت پر سرعت ADSL یا WIMAX استفاده می‌کنید، لطفا سرعت اشتراک خود را مشخص کنید:
۱٫ـ ۱۲۸ kb/s 2ـ ۲۵۶ kb/s 3ـ ۵۱۲ kb/s 4ـ یک مگا بایت بر ثانیه و بالاتر
ـ اگر پست الکترونیکی دارید، آن را هر چند وقت یکبار چِک می‌کنید؟
۱ـ چند بار در روز ۲ـ روزی یک بار ۳ـ چند بار در هفته ۴ـ هفته‌ای یک بار یا بیشتر
ـ آیا از (خبرخوان) RSS برای پیگیری محتوای پایگاه‌های اطلاع‌رسانی استفاده می‌کنید؟
۱ـ بله ۲ـ خیر
۲ـ۱ـ۶ـ۳ـ تعریف عملیاتی «محتوای مورد استفاده» (X2)
ـ آیا تا کنون برای استفاده از سایت‌هایی که به محتوای آن‌ها نیاز داشته‌اید، اما فیلتر بوده‌اند، از فیلترشکن استفاده کرده‌اید؟
۱ـ بله ۲ـ خیر
ـ آیا عضو هیچ یک از شبکه‌های اجتماعی مجازی در اینترنت (از قبیل کلوب، فیس بوک، تویتر و…) هستید؟
۱ـ بله ۲ـ خیر
ـ آیا در ارتباط مجازی با دیگر کاربران اینترنت، ترجیح می‌دهید با مشخصات واقعی خود ظاهر شوید یا با نام مستعار؟
۱ـ مشخصات واقعی ۲ـ مستعار
ـ آیا در ارتباطات مجازی که با دیگر کاربران اینترنت برقرار می‌کنید، ترجیح می‌دهید آن‌ها بدانند شما روحانی هستید یا نه؟
۱ـ بله ۲ـ خیر
ـ هنگام استفاده از اینترنت، کدام یک از محتواهای زیر را در اولویت قرار می‌دهید؟
۱ـ خبری ۲ـآموزشی ۳ـ علمی ۴ـ چک کردن ایمیل‌های شخصی ۵ـ گفتگوی آنلاین با دوستان و آشنایان ۶ـ مطالعه مطالب سرگرمی ۷ـ به روز رسانی وبلاگ یا سایت شخصی ۸ـ خواندن محتوای سایت‌ها و وبلاگ‌های دوستان و آشنایان ۹ـ دانلود برنامه‌های کاربردی، موسیقی، ویدئو و… ۱۰ـ جستجوی محتوای خاص در اینترنت

و هیزم آفتاب را گرد آورد. (همان،ص.۶۹۴)
او در تمام زمانها مترصّد است که از کاروان عشق باز نماند و به دیگران نیز یادآور می‌شود:
همواره گوش به زنگ باید بوده باشی
عشق
خانه به خانه به در می‌کوبد
دور می‌شود. (همان،ص.۵۶)
شاید بتوان عاشقانه‌های شمس لنگرودی را جزئی از بی‌نظیرترین اشعار عاشقانه معاصر به حساب آورد.
۴-۳-۳-۱- ۳- بی کرانی عشق
شمس ناگواریهای راه عشق، شکست‎ها و حوادث آن را مقدّمه‌ای می‌داند برای رسیدن به هدف غایی که عشق بیکران است :

پروردگارا
سپاس می‌گزارم
کشتی‌هایم را شکستی
قطب نمایم را گم کردی
و کاشف سرگردان را
به قاره‌ی بی پایانش رساندی. (لنگرودی،۱۳۹۰،ص.۶۳۷)
او اوج دوست داشتن را آنچنان زیبا و با زبان ساده بیان می‌کند که لاجرم بر دل می‌نشیند:
حکایت بارانی بی‌امان است
این گونه که من
دوستت می‌دارم. (همان،ص.۴۵۳)
وسعت عشق در نظر شمس آنقدر زیاد است که پنهان شدنی نیست.
دوستت دارم
وپنهان کردن آسمان
پشت میله‌های قفس
آسان نیست. (همان،ص.۶۱۷)
و بلاخره نتیجه‌ی عشق بی‌کران را شعری می‌داند که سرّ جوشش درونش در آن آشکار است و زندگیش را سرشار از سپیدی عشق می‌کند:
از آتش من جز دودی برنخاست
دودی که زغال نوشتن شعرهای من شد
اشعاری سپید،که از آسمان تو بر من بارید اشعاری سپید
و دره‎ها و و کوره‌های اتاقم را پوشانید. (همان،ص.۶۵۲)
۴-۳-۳-۲- معشوق
۴-۳-۳-۲- ۱- مدح معشوق
در خلال اشعار شمس، اصلا وصفی از چهره‌ی معشوق دیده نمی‌شود. او اغلب به مدح معشوق می‌پردازد و بر این باور است که فقط کلام عاشق می‌تواند مدح معشوق را آنگونه که سزاوار است بجا بیاورد. او از عمق جان سخن می‌گوید و با کوچکترین ابزارهای دنیایی از معشوق بتی می‌سازد در خور ستودن :
برای ستاش تو
همین کلمات روزمره کافی است
همین که کجا می‌روی، دلتنگم.
برای ستایش تو
همین گل و سنگریزه کافی است
تا از تو بتی بسازم. (همان،ص.۶۱۶)
از دیر باز تا‌کنون شعرا طبیعت را در خدمت معشوق به تصویر کشیده‌اند. شمس نیز به این قافله پیوسته و معتقد است ستارگان برای دیدن معشوق بر زمین خم شده‌ و پاره‌هایی از تن خود را دکمه پیراهن معشوق کرده‌اند :
دکمه‌های پیرهنت
خرده‌ریز ستاره‌هایی است
که به دیدار تو از نرده‌ی آسمان خم شدند
و در کف من افتادند. (همان،ص.۵۸۸)
یکی از زیباترین بخش‌های این زمزمه‌ی عاشقانه وقتی است که شاعر معشوق را بهار وجود خودش می‌داند که باعث غلیان عشق واحساسات در شاعر می‌شود .عنوان «نوروز من» برای معشوق می‌تواند تأثیر کلامش را دوچندان کند:
نوروز منی تو
با جان نو خریده به دیدارت می‌دوم
شکوفه‌های توام من

الف: داوری داخلی
بند (ت) ماده ۱ آیین‌نامه نحوه ارائه خدمات مرکز داوری اتاق ایران در مورد حل‌وفصل اختلافات تجاری داخلی و بین‌المللی مقرّر می‌کند: «داوری تجاری داخلی عبارت است از حل اختلافات و دعاوی راجع به روابط و معاملات تجاری بین اشخاص حقوقی یا حقیقی که در زمان انعقاد موافقت‌نامه داوری به‌موجب قوانین ایران، تبعه ایران باشند».
معیار پیش‌گفته اگرچه مفید است، ولی همیشه مشکل‌گشا نیست. برای نمونه مواردی که موافقت‌نامه داوری در کار نبوده و طرفین از طریق دادگاه به داوری ارجاع می‌شوند بلاتکلیف گذارده شده است. شاید بتوان گفت در این موارد، معیار، تابعیت زمان ارجاع امر به داوری است. چون دادگاه نیز اصولاً در صورت توافق طرفین می‌تواند قضیه را به داوری ارجاع نماید.

موضوع دیگر در خصوص شرکت‌ها (و کلاً اشخاص حقوقی) مطرح می‌گردد. اهلیت شرکت‌ها همیشه از مسائل بحث‌برانگیز بوده است.
با توجه به ماده ۱ قانون ثبت شرکت‌ها و ماده ۵۹۱ قانون تجارت، معیار تابعیت شرکت‌ها، اقامتگاه آن‌هاست. بدین معنی که شرکت‌ها تابعیت کشوری را دارند که مرکز اصلی‌شان در آنجا باشد. بنابراین چنانچه مرکز اصلی شرکتی در حین انعقاد توافق‌نامه داوری یا در زمان ارجاع امر به داوری در خارج از کشور باشد، داوری از نوع بین‌المللی خواهد بود. ملاک تابعیت که در حقوق ایران برای تمیز داوری داخلی از داوری بین‌المللی منظور شده به رقم ابهامات پیش‌گفته روشن‌تر از ملاکی است که حول محور موضوع اختلاف دور می‌زند و بنابراین اگر منفعت موردبحث مربوط به تجارت بین‌الملل بود داوری بین‌المللی محسوب می‌شد و چنانچه منافع مربوط به داخل کشور بود، داوری را داخلی قلمداد می‌کند.^[۴۴]
در یک تعریف دیگر داوری داخلی به «داوری‌هایی که مقرّر آن در چهارچوب جغرافیایی یک کشور باشد و به دعاوی داخلی یک کشور رسیدگی نماید» تعبیر شده است.^[۴۵] اما به نظر می‌رسد که در این تعریف، با تکیه به عنصر «مقر داوری»، به‌احتمال تأثیر سایر عناصر خارجی در دعوا از قبیل تابعیت طرفین و محل انجام داوری و… عنایت کافی به عمل نیامده است.
در تعریفی کامل‌تر، داوری داخلی چنین تعریف‌ شده است: «وقتی موضوع مورد اختلاف طرفین در محدوده‌ی حاکمیت یک کشور قرار می‌گیرد و قوانین جاری در آن سرزمین بر داوری حاکمیت می‌یابد و به‌موجب همان قوانین داوری شکل می‌گیرد و حکم داوران صادر می‌شود، آن را داوری داخلی می‌نامند».
داوری داخلی در این مفهوم، در مقابل «داوری خارجی» قرار می‌گیرد بنابراین «داوری داخلی و رأی حاصل از آن، برای کشورهای دیگر داوری خارجی محسوب می‌شود».^[۴۶]
اما این احتمال وجود دارد که علارقم حاکمیت قوانین یک کشور به موضوع داوری، ارتباط موضوع داوری به کشورهای دیگر هم، به لحاظ دخالت عناصری خارجی در دعوا متصور باشد؛ به‌طوری‌که ق.د.ت.ب، معیار تشخیص داوری بین‌المللی از داوری‌های داخلی را تابعیت یکی از متداعیین در زمان انعقاد موافقت‌نامه داوری معرفی^[۴۷] و درعین‌حال، داور را مجاز به اتخاذ تصمیم برحسب قواعد حقوقی که طرفین در مورد ماهیت اختلاف برگزیده‌اند می‌داند و در این فرض، محتمل است که طرفین دعوا علی رقم اینکه یکی از ایشان در زمان انعقاد موافقت‌نامه داوری تبعه ایران نبوده‌اند، اما به‌موجب موافقت‌نامه داوری که در کشور ایران منعقدشده است، بر حاکمیت قانون ایران به داوری، تراضی نمایند. در این فرض هرچند «موضوع مورد اختلاف طرفین در محدوده حاکمیت کشور ایران قرار می‌گیرد و قوانین جاری این کشور بر داوری حاکمیت می‌یابد و به‌موجب همان قوانین داوری شکل می‌گیرد و حکم داوران صادر می‌شود، اما می‌بایست حسب تعریف ق.د.ت.ب، این فرض را نه از مصادیق داوری داخلی، بلکه منطبق با داوری بین‌المللی دانست.
با تمام تفاسیر ارائه‌شده شاید بتوان داوری داخلی را بدین شرح تعریف نمود که: «داوری داخلی نوعی از داوری است که در آن، هیچ‌گونه عنصر خارجی وجود نداشته باشد و داوری تحت حاکمیت قوانین یک کشور خاص صورت گیرد».^[۴۸]
ب: داوری بین‌المللی در حقوق ایران
در داوری داخلی دخالت و نظارت قانونی بر فرایند داوری نسبت به داوری بین‌المللی بیشتر است، زیرا عناصر اختلاف و رسیدگی، مربوط به یک نظام حقوق ملی است. درحالی‌که در داوری بین‌المللی مقر داوری ممکن است صرفاً محل داوری باشد و ارتباط معناداری با اختلاف موردنظر نداشته باشد. به‌اضافه اینکه تفاوت فرهنگ‌ها، زبان‌ها و نظام‌های حقوقی ملی مربوط، تقاضا دارد که مقررات قابل‌انعطاف‌تری اتخاذ شود. همچنین طرفین داوری بین‌المللی عمدتاً تجار و یا شرکت‌های تجاری از کشور‌های گوناگون هستند که ضرورت دخالت و نظارت قانون‌گذار ملی را جهت حمایت از آن‌ها کاهش می‌دهد، زیرا تجار و شرکت‌های تجاری برخلاف مردم عادی (مثل مصرف‌کنندگان) توانایی حمایت از حقوق خود را دارند. به این جهت، در داوری بین‌المللی احترام به آزادی قراردادی بیشتر و گسترده‌تر از داوری داخلی است.^[۴۹]
به‌موجب بند «ب» ماده ۱ ق.د.ت.ب، «داوری بین‌المللی عبارت است از اینکه یکی از طرفین در زمان انعقاد موافقت‌نامه داوری به‌موجب قوانین ایران تبعه ایران نباشد».
همان‌گونه که ملاحظه می‌شود، اگرچه به‌طورکلی فرض بر این است که دخالت هرگونه عنصر خارجی در دعوا آن را به یک دعوای بین‌المللی تبدیل می‌کند، اما در حوزه ق.د.ت.ب، معیار تشخیص داوری بین‌المللی از داوری داخلی، فقط تبعه ایران نبودن یکی از طرفین در زمان انعقاد موافقت‌نامه داوری است.
به نظر نمی‌رسد که اختلاف تابعیت معیار مناسبی برای تشخیص «بین‌المللی» بودن داوری باشد. بسیاری از تبعه‌های ایران در کشورهای دیگر به‌ خصوص در حوزه خلیج‌فارس به امر تجارت مشغول‌اند که در بسیاری از موارد با تجار مستقر در ایران معامله می‌کنند و به‌هیچ‌عنوان نمی‌توان داوری بین آن‌ها را داخلی تلقی کرد.، تجار کشور‌های دیگر مثل افغانستان ‌که در ایران به کسب‌وکار مشغول هستند، چنانچه قرارداد داوری منعقد نمایند، داوری آن‌ها بین‌المللی تلقی می‌شود چون تابعیت آن‌ها متفاوت است. ثالثاً، ملاک تابعیت اصولاً برای اشخاص حقیقی بیشتر کاربرد دارد که جنبه سیاسی تعلق یک فرد به یک کشور را بیان می‌کند. درحالی‌که در تجارت بین‌الملل عمده فعالیت‌های تجاری از سوی شرکت‌ها و اشخاص حقوقی انجام می‌شود که سخن از تابعیت آن‌ها خیلی مربوط نیست. در مورد اشخاص حقوقی بیشتر محل تجاری یا اقامتگاه آن‌ها ملاک عمل است و حتی اگر ملاک تابعیت آن‌ها نیز محل ثبت آن‌ها باشد، ممکن است شرکتی در کشوری ثبت شود و عمده فعالیت‌های تجاری خود را در کشور دیگری متمرکز کند. شایان‌ذکر است که در کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا نیز برای تشخیص بین‌المللی بودن بیع، ملاک تابعیت کنار گذاشته‌شده و ملاک محل تجاری انتخاب‌شده است.^[۵۰]
به‌موجب (۱) ماده ۳۶ ق.د.ت.ب، «داوری اختلاف تجاری بین‌المللی موضوع این قانون از شمول قواعد داوری مندرج در ق.آ.د.م و سایر قوانین و مقررات مستثنا است».
بنابراین، هر داوری که در کشور ایران واقع می‌شود، داخلی محسوب شده و تحت شمول مقررات آیین دادرسی مدنی قرار خواهد داشت، مگر بین‌المللی بودن آن به‌موجب ق.د.ت.ب ثابت شود.^[۵۱]
بند دوم: داوری اختیاری و اجباری
در این تقسیم‌بندی داوری به آزادی طرفین منازعه، در انتخاب مرجع رسیدگی برمی‌گردد. درصورتی‌که داوری نشأت‌گرفته از اراده باشد، اختیاری و چنانچه نتیجه اجبار قانون باشد، اجباری محسوب می‌گردد. در اینجا ابتدا به بررسی داوری اختیاری (الف) و سپس به بررسی داوری اجباری (ب) می‌پردازیم.
الف) داوری اختیاری
داوری ممکن است اختیاری قراردادی باشد و آن ‌وقتی است که ناشی از توافق طرفین مبنی بر ارجاع قضیه به داوری باشد. به نظر می‌رسد داوری‌هایی که با اراده آزاد به آن مراجعه می‌شود داوری اختیاری محسوب می‌شود و داوری‌هایی که به‌اجبار در قرارداد‌ها درج می‌شود اختیاری به شمار نمی‌آید. درنتیجه داوری‌های موضوع شرایط پیمان یا آیین‌نامه واگذاری شرکت‌های دولتی، اختیاری به شمار نمی‌آید.^[۵۲]
نظر به اینکه ویژگی اصلی داوری در اختیاری بودن آن است و داوری متکی بر موافقت‌نامه داوری است؛ چنانچه موضوعی خارج از موافقت‌نامه داوری مورد رأی داوران قرار گیرد، قابل‌ابطال است.
از سویی دیگر، دسترسی به سیستم قضایی به‌منظور حل‌وفصل اختلافات طرفین دعوا به‌عنوان یک حق ضروری برای فرد فرد ملت محسوب شده و نمی‌توان آن‌ها را از این حق ضروری محروم کرد. بامطالعه تاریخ حقوق مشاهده می‌شود که حتی در صورت توافق طرفین به ارجاع اختلاف خود به داوری، دادگاه‌ها از خود سلب صلاحیت نکرده و در صورت عدم رضایت طرفین به داوری، دادگاه‌ها به موضوع اختلاف رسیدگی می‌کردند. اصولاً در قرن بیستم کشور‌ها این اصل ضروری را پذیرفته‌اند که چنانچه طرفین با توافق و رضایت خاطر اختلافات خود را به داوری ارجاع دهند، دادگاه باید از رسیدگی امتناع نماید.
باوجوداینکه این امر ضروری در کشور‌های گوناگونی موردپذیرش قرارگرفته است که در صورت توافق طرفین بر ارجاع اختلاف به داوری دادگاه‌ها باید از رسیدگی به اختلاف خودداری کنند، اما کلیه نظام‌های حقوقی در موارد خاص و معین همچون مواردی که رأی داور باطل باشد یا قابلیت اجرایی نداشته باشد و طرف محکوم‌علیه به رأی داوری اعتراض نماید یا اصلاً آرایی داوری که قابلیت داوری نداشته باشد یا احتیاج به اجازه خاص مانند اصل ۱۳۹ قانون اساسی ایران دارد، به دادگاه‌ها اجازه می‌دهند که در امر داوری دخالت نمایند.^[۵۳]
همچنین در قوانین مهم داوری ایران، یعنی باب هفتم آیین دادرسی مدنی و ق.د.ت.ب بر وصف اختیاری بودن داوری تأکید داشته است. به‌موجب ماده ۴۵۴ ق.آ.د.م، «کلیه اشخاصی که اهلیت اقامه دعوا دارند می‌توانند با تراضی یکدیگر منازعه و اختلاف خود را خواه در دادگاه طرح‌شده یا نشده باشد و در صورت طرح در هر مرحله از دادرسی باشد، به داوری یک یا چند نفر ارجاع دهند». همچنین به‌موجب بند (۲) ماده ۲ ق.د.ت.ب: «کلیه اشخاصی که اهلیت اقامه دعوا دارند می‌توانند داوری اختلافات تجاری بین‌المللی خود را اعم از اینکه در مراجع قضایی طرح‌شده یا نشده‌ باشد و در صورت طرح در هر مرحله که باشد با تراضی، طبق مقررات این قانون به داوری ارجاع کنند». در هر دو قانون، آوردن قید «با تراضی» نشان‌دهنده تأکید قانون‌گذار ایرانی بر وصف اختیاری بودن داوری است، وگرنه حتی بدون ذکر این قید نیز موارد مذکور خود گویای اختیاری بودن داوری هستند.
ب: داوری اجباری
داوری اجباری خود بر دو نوع است. گاهی قانون‌گذار گنجاندن شرط داوری را در قرارداد اجباری اعلام می‌کند و نظر به الحاقی بودن قرارداد، مراجعه به داوری عملاً حالت اجباری به خود می‌گیرد. گاهی نیز قانون‌گذار بدون اینکه قراردادی در کار باشد یا بدون شرط داوری، اختلافات حاصله را در صلاحیت داوری قرار می‌دهد. در توضیح داوری نوع اول باید گفت اگرچه پایه قراردادی داشته و موافقت‌نامه یا شرط داوری به امضای طرفین می‌رسد ولی نظر به الحاقی بودن قرارداد درواقع اختیاری در کار نبوده و نپذیرفتن شرط داوری به قیمت عدم انعقاد قرارداد منجر خواهد شد. این امر به‌وضوح در قراردادهایی که بین دولت و سازمان‌های دولتی با اشخاص خصوصی منعقد می‌گردد مشاهده می‌شود. برای نمونه می‌توان به پیمان‌هایی که بین نهادهای دولتی و پیمانکار خصوصی صورت می‌پذیرد اشاره کرد. این قبیل پیمان‌ها مشمول شرایط عمومی پیمان بوده که در ماده ۵۳ خود شرط ارجاع اختلافات آتی را به شورای عالی فنی پیش‌بینی کرده است. نمونه دیگر قراردادهای واگذاری سهام شرکت‌های دولتی است. بر اساس ماده ۲۰ قانون توسعه سوم: «رسیدگی، اظهارنظر و اتخاذ تصمیم در مورد شکایت اشخاص حقیقی و حقوقی از هریک از تصمیم‌ها در امر واگذاری در صلاحیت هیئت داوری است و این موضوع در قراردادهای تنظیمی واگذاری سهام قید می‌شود و به امضای طرفین قرارداد می‌رسد». مقصود از واگذاری، قراردادهای واگذاری مالکیت (اجاره به‌شرط تملیک، فروش تمام یا بخشی از سهام، حق تقدم سهام و سهم‌الشرکه، حقوق مالکانه و اموال) واگذاری مدیریت (اجاره، پیمانکاری عمومی و پیمان مدیریت)، در کلیه موارد مشمول قانون اصلاح موادی از قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و اجرای سیاست‌های کلی اصل چهل و چهارم (۴۴) قانون اساسی است.^[۵۴]
در خصوص داوری اجباری نوع دوم یعنی غیر قراردادی نیز مقصود مواردی است که اختلاف طرفین بدون اینکه قراردادی در میان باشد به داوری ارجاع می‌گردد. برای نمونه می‌توان به مواد ۳۷ و۳۳۶ قانون بازار اوراق بهادار مصوب ۱۳۸۴ اشاره کرد. بر اساس ماده ۳۶: «اختلافات بین کارگزاران، بازار گردانان، کارگزار / معامله‌گران، مشاوران سرمایه‌گذاری، ناشران، سرمایه‌گذاران و سایر اشخاص ذی‌ربط ناشی از فعالیت حرفه‌ای آن‌ها، در صورت عدم سازش در کانون‌ها توسط هیئت داوری رسیدگی می‌شود». به این نوع داوری، داوری قانونی نیز گفته می‌شود.
پس می‌توان گفت داوری اجباری دارای دو معنی اعم و اخص است. در معنای اعم شامل داوری قانونی و البته داوری‌ای می‌گردد که بر مبنای توافق طرفین (قبل از بروز منازعه) اجباری است و در معنای اخص، تنها، شامل داوری قانونی است.
داوری اجباری تقسیم‌بندی دیگری هم دارد: الف) داوری اجباری مطلق که در آن دادگاه ملزم است طرفین دعوا را به داوری ارجاع دهد. ب) داوری اجباری نسبی که دادگاه در صورت درخواست یکی از طرفین نسبت به ارجاع دعوا به داوری، ملزم است دعوای مذکور را به داوری ارجاع دهد. در قانون آیین دادرسی مدنی، نشانی از داوری اجباری نسبی وجود ندارد؛ ولی در قوانین سابق مانند قانون حکمیت ۱۳۰۶ این نوع از داوری پیش‌بینی‌شده بود. بر اساس ماده یک این قانون: «هرگاه در دعاوی حقوقی یکی از متداعیین محکمه صلح- بدایت و تجارت از محکمه تقاضا کند قطع دعوا به طریق حکمیت انجام گیرد محکمه طرف دیگر دعوا را به موافقت با این تقاضا تکلیف و مطابق مواد ذیل رفتار خواهد کرد مشروط بر اینکه تقاضای حکمیت تا آخر جلسه اول محاکمه به‌عمل‌آمده و دعوا در آن محکمه بدایتاً طرح‌شده باشد».
در حقوق آمریکا نوعی از داوری اجباری پیش‌بینی‌شده است که در آن طرفین در انتخاب داوری به‌عنوان روش حل‌وفصل اختلاف آزادی عمل دارند ولی در انتخاب داور یا شخص رسیدگی‌کننده اختیاری ندارند برای نمونه در قراردادهای دولت فدرال، اطراف قرارداد می‌توانند که در صورت حدوث اختلاف، موضوع از طریق هیئت رسیدگی به قرارداد‌ها موردبررسی قرار گیرد ولی دیگر نمی‌توانند در خصوص شخص رسیدگی‌کننده نیز دخالتی داشته باشند در هر یک از این دو نوع ممکن است قرارداد داوری وجود نداشته باشد.^[۵۵]
بند سوم: داوری موردی و سازمانی
داوری با توجه به‌قصد طرفین مبنی بر استفاده یا عدم استفاده از خدمات و تسهیلات یک سازمان و مؤسسه داوری، به دو نوع داوری موردی (الف) و داوری سازمانی (ب) تقسیم می‌شود. در ذیل به بررسی هر یک می‌پردازیم.
الف: داوری موردی
در داوری موردی، طرفین نسبت به تأسیس یک «دیوان داوری» ^[۵۶]ویژه برای رسیدگی به اختلاف خود اقدام می‌کنند و دیوان مزبور پس از اتمام رسیدگی و صدور رأی از بین می‌رود. به‌عبارت‌دیگر این «دیوان داوری» صرفاً برای رسیدگی به اختلاف یا اختلافات موردنظر تشکیل و پس از انجام‌وظیفه محوله منحل می‌شود. چنانچه طرفین توافق نمایند که اختلاف خود را به یک یا سه داور ارجاع دهند، بر اساس این توافق، دیوان داوری حسب مورد مرکب از یک یا سه نفر داور خواهد بود که اختلاف را استماع کرده، دلایل را بررسی نموده و نهایتاً رأی خود را صادر می‌کند. با صدور رأی، دیوان مزبور منحل می‌شود. به‌طور خلاصه در تعریف داوری موردی می‌توان گفت که هر جا طرفین نسبت به داوری توافق کنند، اما داوری آن‌ها سازمانی نباشد داوری مزبور موردی تلقی می‌شود. چنانچه طرفین توافق کنند که اختلاف خود را به داوری ارجاع دهند و جزئیات بیشتری را معین نکنند، طرفین یا داوران باید جزئیات را مشخص کنند. عدم ذکر جزئیات بیشتر باعث خواهد شد که مقررات تکمیلی قوانین و مقررات حاکم بر فرایند داوری (مقررات شکلی) خود را به داوری تحمیل کنند و دخالت دادگاه‌ها را افزایش دهد. بنابراین در داوری موردی، به طرفین توصیه می‌شود که خود آیین دادرسی و نحوه پیشبرد داوری را از طریق توافق تعیین کنند و روند داوری را تحت کنترل قرار دهند. درصورتی‌که یکی از طرفین از انتخاب داور اختصاصی خود، خودداری کند و یا در انتخاب سرداور مشارکت نکند، طرفین باید راهکاری پیش‌بینی کنند که این مشکل حل شود و در صورت فقدان راهکار مشخص باید از طریق مراجعه به دادگاه صالح نسبت به تعیین داور یا داوران اقدام نمایند.
در داوری موردی طرفین می‌توانند جزئیات آیین رسیدگی و روند داوری را طی سند مفصلی پیش‌بینی کنند. معمولاً در قرارداد‌های سنگین دولتی آیین داوری به‌وسیله طرفین به‌صورت سند مستقل تهیه و به قرارداد اصلی پیوست می‌شود. این روش از طریق شرکت‌های بزرگ که دارای کار‌شناسان حقوقی خبره هستند نیز بعضاً انجام می‌شود. در این روش، در قرارداد شرطی ذکر می‌شود که به‌طورکلی ارجاع اختلافات را به داوری مقرّر می کند و آیین و جزئیات داوری را به یک سند مستقلی احاله می‌کند که این سند نیز بخشی از قرارداد را تشکیل می‌دهد و پیوست قرارداد می‌شود. دولت‌ها بیشتر ترجیح می‌دهند که اختلافات خود را به سازمان‌های داوری ارجاع نکنند و داوری را به‌صورت موردی برگزار نمایند، زیرا پذیرش مقررات و حاکمیت سازمان داوری ممکن است با حق حاکمیت دولت‌ها سازگاری نداشته باشد.^[۵۷]
ب: داوری سازمانی
در داوری سازمانی، طرفین از کمک‌ها، مساعدت‌ها و خدمات یک سازمان داوری استفاده می‌کنند و به‌این‌ترتیب اختلاف خود را از طریق داوری حل‌وفصل می‌نمایند. سازمان داوری مزبور برای رسیدگی به اختلاف خاصی تشکیل نشده و طبیعتاً نیز با پایان رسیدگی به آن اختلاف از بین نخواهد رفت. سازمان داوری مزبور دارای آیین رسیدگی است که بر اساس آن روند داوری از سوی سازمان مزبور هدایت و کنترل می‌شود. در داوری سازمانی، برای کلیه مراحل رسیدگی مواعد و زمان‌های معینی مقرّر شده است و چنانچه طرفین برخلاف آن موافقت نکرده باشند، مدت‌زمان داوران، شروع رسیدگی، استماع دعوا و ارائه دلایل و صدور رأی معین‌شده است. این مواعد کمک خواهد کرد که دعوا در مدت مناسبی حل‌وفصل شود و سرعت در رسیدگی تأمین گردد.
سازمان‌های داوری نباید در نحوه رسیدگی و هدایت دعاوی با مجتمع‌های قضایی مقایسه شوند. مجتمع‌های قضایی از تعدادی شعب تشکیل‌شده است که هرکدام از آن‌ها دارای قضات مشخص هستند. زمانی که اختلاف به یک مجتمع قضایی ارجاع می‌شود، رئیس مجتمع قضایی پرونده را به شعبه‌ای ارجاع می‌دهد. سازمان‌های داوری از تعدادی شعبه با داوران مشخص تشکیل نشده که دبیر سازمان مزبور اختلاف مرجوعه را به یکی از شعب احاله نماید. سازمان‌های داوری نه‌تنها خود به دعوا رسیدگی نمی‌کنند، بلکه هیچ شعبه از قبل تأسیس‌شده‌ای نیز وجود ندارد که دعوا به آن ارجاع شود. دربند (۲) ماده یک مقررات داوری اتاق بازرگانی بین‌المللی صراحتاً قیدشده است که سازمان خود به دعوا رسیدگی نمی‌کند بلکه حل‌وفصل اختلاف به‌وسیله دیوان داوری را مطابق با مقررات داوری اتاق مدیریت می کند. متعاقب ارجاع اختلاف به سازمان داوری، تحت نظارت و مدیریت آن سازمان یک دیوان داوری برای رسیدگی به آن اختلاف تشکیل خواهد شد. دیوان داوری مزبور وظیفه رسیدگی و حل‌وفصل اختلاف تحت نظارت و کنترل سازمان داوری را به عهده می‌گیرد. دیوان داوری مزبور همانند دیوان داوری در داوری موردی پس از رسیدگی منحل می‌شود.
یکی از امتیازات سازمان‌های داوری داشتن آیین رسیدگی و مقررات داوری است که مطابق با آن مقررات فرایند داوری انجام می‌گیرد. زمانی که طرفین، اختلاف خود را به یک سازمان داوری ارجاع می‌دهند می‌پذیرند که اختلاف آن‌ها بر اساس آیین رسیدگی و مقررات آن سازمان حل‌وفصل شود.
سازمان‌های داوری علاوه برداشتن آیین رسیدگی از تجربه و دانش لازم جهت بهره‌مندی از داوران متخصص و هدایت روند داوری برخوردارند و بنابراین طرفین می‌توانند از این دانش و تخصص استفاده کنند. در فقدان چنین سازمانی طرفین باید ضمن توافق بر آیین رسیدگی، هدایت و روند داوری را نیز کنترل کنند که ممکن است برای افراد معمولی مشکل باشد. گاهی این وظایف به داوران محول می‌شود که در این صورت نیز کنترل آن با مشکلاتی روبه‌رو است. بنابراین زمانی که افراد از تخصص و تجربه کافی در امر داوری برخوردار نیستند، بهتر است از سازمان‌های داوری کمک گرفته شود که در این زمینه صاحب‌تجربه و دانش هستند.
سازمان‌های داوری بدون اینکه از جهت ماهوی وارد رأی صادره از سوی داوران شوند، بر مسائل شکلی صدور رأی و کنترل کیفی آن نظارت دارند. آن‌ها اطلاع دارند که رأی داوری باید حاوی چه شرایطی باشد که در محل اجرا مورد شناسایی و اجرا قرار گیرد. هرچه سازمان داوری موردنظر از حسن شهرت و سابقه بهتری برخوردار باشد، رأی داوری با سهولت و سرعت بیشتری مورد شناسایی و اجرا قرار می‌گیرد زیرا اطمینان وجود دارد که کنترل و نظارت کیفی لازم بر روند داوری و صدور رأی اعمال شده است.^[۵۸]
مبحث سوم: اعتراض به رأی داوری
در این مبحث ابتدا اعتراض به رأی داوری (گفتار نخست)، تفاوت‌های بین ابطال و بطلان رأی داوری (گفتار دوم) و محدودیت‌های موارد ابطال رأی داوری (گفتار سوم) موردبررسی قرار می‌گیرد.
گفتار نخست: اعتراض به رأی داور
در این گفتار به ترتیب مفهوم اعتراض به رأی (بند نخست)، اهداف اعتراض (بند دوم)، محل اعتراض (بند سوم) و زمینه یا جهات ابطال (بند چهارم) موردبررسی قرار می‌گیرد.
بند نخست: مفهوم اعتراض به رأی
اقدامی از جانب بازنده رأی نسبت به صحت و اعتبار رأی داوری است که بسته به مقررات نظام حقوقی مربوطه، معمولاً تحت عنوان درخواست ابطال رأی داوری از دادگاه ارجاع‌کننده دعوا به داوری یا دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به اصل موضوع را دارد، صورت می‌گیرد. مثلاً اگر داورها از حدود صلاحیت خود خارج شوند، یا موضوع اختلاف قابلیت داوری نداشته باشد، یا روش دادرسی به‌گونه‌ای است که اصل منصفانه بودن رسیدگی‌ها را نقض کند، و…^[۵۹] لذا پس از صدور رأی داور اگر به آن اعتراض شود، دادگاه به آن رسیدگی قضایی و نهایتاً اقدام به صدور رأی می کند؛ که در صورت رد اعتراض و قطعیت آن، رأی داوری دارای اعتبار امر مختوم، قابلیت اجرا و لازم‌الاتباع است.
شاید مهم‌ترین بخش حقوق داوری که در رویه قضایی منعکس می‌شود و قضات و وکلای عدلیه با آن آشنایی بیشتری در مقایسه با بخش‌های دیگر دارند، بحث ابطال رأی داور و قواعد مربوط به آن باشد. البته این نیز یکی دیگر از وجوه و مظاهر غریب بودن حقوق داوری در نظام حقوقی ما است زیرا متأسفانه، تنها ملاحظات عملی باعث شده است که به این بخش از داوری توجه بیشتری شده و از مبانی و نهادهای دیگر آن غفلت شده گردد. البته از این «توجیه عملی» که بگذریم، باید بر این بود که قواعد مربوط به ابطال رأی داور از اهم مسائل حقوق داوری محسوب می‌شود. زیرا ظرایف حقوقی در کنار رویکردهای عملی و پیوند قواعد مدنی، بازرگانی، دادرسی و حقوق داوری به معنای خاص، بحث ابطال رأی داوری را باوجود سادگی ظاهر، به یکی از دشواری‌های رویه قضایی تبدیل می‌کند.^[۶۰]
بند دوم: اهداف اعتراض
اگرچه در ظاهر هدف اعتراض روشن است، یعنی حمله به رأی به امید باطل کردن تمام یا بخشی از آن و از بین بردن آثار اجرایی آن. اگر رأی در مرحله اعتراض باطل شود حداقل اعتبار قانون در کشور محل صدور (اثر خود) را از دست می‌دهد، همچنین است در تمام کشورهایی که کنوانسیون ۱۹۵۸ نیویورک را پذیرفته‌اند و یا دارای قانون داوری منبعث از قانون نمونه داوری آنسیترال هستند. ابطال رأی زمینه امتناع از شناسایی آن را فراهم می‌کند و درنتیجه غیرقابل اجرا است.
اگر رأی معترض‌عنه، توسط دادگاه محل صدور باطل نشود در بعضی از کشورها رأی را به داوری برمی‌گردانند تا اصلاحاتی در نکات حکمی^[۶۱] یا مسائل موضوعی^[۶۲] صورت دهد و رأی دیگری صادر کند. این رویه در قانون نمونه داوری آنسیترال موردقبول قرار نگرفت.^[۶۳] هرچند در داوری داخلی ما به چنین امری تصریح نشده است.
بند سوم: محل اعتراض
اعتراض نسبت به صحت و اعتبار یا آثار رأی نزد دادگاه صلاحیت‌دار به عمل می‌آید. دادگاه صلاحیت‌دار برای قبول دعوا اعتراض به رأی، دادگاه محلی است که داوری آنجا صورت گرفته است. اگر داوری در استان اصفهان صورت گیرد، دادگاه مرکز استان (یعنی شهر اصفهان) صلاحیت قبول دعوا اعتراض به رأی را دارد. در کشورهای مختلف صلاحیت‌ها متفاوت است، مثلاً در سویس دادگاه عالی فدرال^[۶۴] و در فرانسه دادگاه استیناف پاریس^[۶۵] و در انگلستان دادگاه تجاری صلاحیت قبول دعوی اعتراض را دارند. در داوری بین‌المللی طرفین می‌توانند قواعد شکلی کشور دیگری غیر از محل داوری را به‌عنوان قواعد شکلی قابل‌اعمال بر داوری بپذیرند. استفاده از آزادی اراده طرفین برای چنین امری غیرضروری بوده و کمکی به داوری نمی‌کند.^[۶۶] اصل کلی در ق.آ.د.م بر این است دادگاهی که دعوا را به داوری ارجاع داده یا در صورتی که ارجاع به داوری از طریق دادگاه نبوده و با توافق طرفین در خارج از دادگاه بوده است؛ دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به اصل دعوا را دارد صالح به رسیدگی به دعوای اعتراض به رأی داوری است.
بند چهارم: زمینه یا جهات ابطال
در خصوص جهات ابطال رأی داوری در ق.آ.د.م مصوب ۱۳۷۹ قانون‌گذار در ماده ۴۸۹ هفت مورد را پیش‌بینی^[۶۷] و در صدر ماده تصریح نموده که رأی داور در هریک از آن موارد «باطل است و قابلیت اجرایی ندارد». متن ماده بدین شرح است: «رأی داوری در موارد زیر باطل است و قابلیت اجرایی ندارد.
۱-رأی صادره مخالف با قوانین موجد حق باشد.

۰۴۴/۱۷۲

آب

۰/۰۰۶۷

-۱۰۳/۱۳۴

-۳۶۹۲۷/۹۸

۷۰۸/۴۹۰

اتانول

۱-۴-۵- محاسبه خطای اندازه ­گیری
پیش‌بینی حلالیت با بهره گرفتن از معادلات حالت با خطا همراه است. برای به‌دست آوردن خطای موجود از معادله(۱-۱۳) استفاده می شود.

(۱-۱۳)
در معادله (۱-۱۳)، Nتعداد نقاط آزمایش، X_exp کسر مولی حلالیت به دست آمده از آزمایش­ها و X_cal کسر مولی محاسبه شده از معادلات حالت می­باشد. در جدول (۱-۵) ثابت‌های معادله و خطاهای بین داده‌های تجربی و تئوری قرار داده شده است.
۱-۴-۶- نتیجه ­گیری
در این تحقیق حلالیت تارتاریک­اسید در حلال­ها­ی­ اتانول و آب اندازه ­گیری شده است. در روش وزن سنجی قسمتی از نمونه همراه با حلال در طی آزمایش تبخیر شده و خطا ایجاد می­ شود. اما روش اسپکتروسکوپی روشی سریع است و خطای حاصله را به همراه ندارد. اندازه گیری جذبی ترکیباتی چون تارتاریک­اسید در ناحیه UV از حساسیت پایینی برخوردار بوده است. در این روش از ترکیبات دارای خواص رزونانس پلاسمون سطحی (نانوذرات نقره) که حساسیت جذبی بالایی در ناحیه­ی مرئی- فرابنفش (در ۴۰۰ نانومتر) دارند ، حلالیت تارتاریک اسید به صورت غیر مستقیم اندازه ­گیری شد.
از داده‌های تجربی به‌دست آمده و معادله­ اپلبلات برای محاسبه داده‌های تئوری استفاده شد که نتایج حاصل از معادله ی اپلبلات با داده های آزمایشگاهی تطابق خوبی داشت. نتایج نشان داد که حلالیت تارتاریک اسید در حلال­های فوق با افزایش دما افزایش یافته است و میزان حلالیت برای تارتاریک اسید در آب بیشتر از اتانول به دست آمد.
بخش دوم
حذف رنگ کونگورد
فصل اول
مقدمه و تئوری
۲-۱-۱-مایعات یونی:
مایعات یونی علاقه­ رو ­به ­افزایشی را در دهه­های گذشته در میان محققان داشته اند. مایعات یونی به­ طور کلی به نمک­هایی که در دمای ۱۰۰ درجه یا زیر ۱۰۰ درجه ذوب می­شوند گفته می­ شود [۵۵] . ساختار این مایعات با ساختار دیگر حلال­های آلی معمولی که از مولکول­ها ساخته شده ­اند متفاوت است. مایعات یونی شامل هر مولکولی نیستند، آنها از یون­ها ساخته شده ­اند.
خواص حلال­هایی که از مولکول ساخته شده ­اند بستگی به برهم­کنش بین مولکول­ها دارد. اگر برهم­کنش قوی بین مولکول­های حلال وجود داشته باشد، حلال قطبی نامیده می­ شود مثل آب، متانول، اتانول. اگر برهم­کنش بین مولکول­های حلال ضعیف باشد حلال غیرقطبی نامیده می­ شود، مثل هپتان، هگزان. ویژگی­های ساختاری اصلی مایعات یونی این است که آن­ها از مولکول ساخته نشده­اند. یون­ها با تعداد برابر از بارهای مثبت و منفی در مایع حضور دارند، به­ طوری که مایع از لحاظ الکتریکی کاملا خنثی است.
مایعات یونی عموما مایعات بی رنگ با ویسکوزیته بالا هستند [۵۶]. در برخی موارد مایعات یونی در دمای اتاق شل و روان هستند که در این صورت می توان آن­ها را مایعات یونی دمای اتاق^[۲۰] نامید.
این مایعات دارای مزیت­هایی بیش از نمک­هایی با نقاط ذوب بالا هستند. مایعات یونی دمای اتاق نمک­هایی هستند که نقطه ذوب آنها زیر ۳۰ درجه­سانتی ­گراد باشد. اولین مایع یونی اتاق اتیل آمونیوم نیترات با نقطه ذوب ۱۲ درجه سانتی گراد بود که در طول جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴ کشف شد [۵۷].
مایعات یونی عموما شامل کاتیون­های آلی نامتقارن و بزرگ مثل ایمیدازولیوم، پیریدینیوم، پیرولیدینیوم، آمونیوم یا فسفونیوم وآنیونهای آلی یا معدنی مختلف مثل تترافلوروبورات، هالیدها، هگزا فلوروفسفات می­باشند [۵۶ و۵۸].
ساختار برخی کاتیون­ها و آنیون­هایی که به طور متداول درسنتز مایعات یونی استفاده می­شوند در شکل (۲-۱) آمده است.
شکل (۲-۱) کاتیون­ها وآنیون­های متداول که در سنتز مایعات یونی به کار می روند.
مایعات یونی به واسطه ویژگی­هایی که دارند به عنوان حلال سبز^[۲۱] شناخته شده ­اند. ویژگی­هایی از قبیل فشار ­بخار پایین و غیر ­فرار بودن،­ غیر قابل اشتعال بودن و اثرات کم این مایعات بر روی محیط زیست وسلامت انسان سبب شده که این مایعات به عنوان حلال­هایی برای شیمی سبز شناخته شوند [۵۹ و ۶۰]. ­مایعات یونی در خواص­شان بسیار انعطاف­پذیرند، ویژگی­های مایعات یونی بستگی به نوع کاتیون و آنیونی دارد که ساختارشان را تشکیل می­دهد. امکان ترکیب کردن کاتیون­ها و آنیون­ها برای سنتز مایعات یونی بسیار گسترده است.
ویژگی­هایی مثل پایداری حرارتی و امتزاج­پذیری اساسا بستگی به آنیون دارد. در حالی که دیگر خواص مثل وسیکوزیه و کشش سطحی و دانسیته بستگی به طول زنجیره آلکیل در کاتیون یا شکل و تقارن کاتیون دارد [۶۳-۶۱].
علاوه بر بر­هم­کنش­هایی که در حلال­های آلی عمومی وجود دارد، مایعات یونی دارای برهم­کنش یونی هم هستند. (جاذبه الکترواستاتیک متقابل یا دافعه ذرات باردار) که آنها را بسیار امتزاج­پذیر با مواد قطبی می­سازد. حضور زنجیره آلکیل روی کاتیون حلالیت مایعات یونی را در مایعات با قطبیت کمتر تعیین می­ کند. خواص مایعات یونی به طور قابل توجهی با تغییر طول گروه ­های آلکیل که در کاتیون و انواعی از آنیون­ها وجود دارد تغییر می­ کند [۶۴ و ۶۵].
۲-۱-۱-۱-ویژگی­های مشترک مایعات یونی

• غیر قابل اشتعال­اند و فشار بخار ناچیز وکمی دارند.

• مایعات یونی می­توانند طیف گسترده­ای از مواد معدنی، آلی و پلیمری را در خود حل کنند که در حلال­های آلی متعدد غیر قابل امتزاج­اند.

• پایداری حرارتی بالایی دارند ودر رنج گسترده ای از دما (بالاتر از ۲۰۰ درجه سانتی گراد) مایع هستند.

• نقاط ذوب پایینی دارند.

• پایداری الکتروشیمیایی بالا و رسانندگی الکتریکی خوب وتحرک یونی بالایی دارند.

۶) مایعات یونی از دو بخش کاتیونی و آنیونی تشکیل شده ­اند که با تغییر این دو بخش می­توان مایعات یونی مختلف را ساخت که دارای ویژگی­های مختلف هستند [۶۶].
۲-۱-۱-۲-کاربردهای مایعات یونی
الف ـ فرایندهای شیمیایی
مایعات یونی در تعدادی از واکنش­های آلی مثل واکنش دیلز-آلدر، بایلز-هیلمن و واکنش هک و واکنش­های ایزومریزاسیون وتعدادی واکنش­های جفت شدن به عنوان حلال عمل می­ کنند [۷۰-۶۷].
ب ـ وسایل الکتروشیمیایی
مایعات یونی در وسایل الکتروشیمیایی مثل خازن­ها، باتری­های یون لیتیوم، سل­های سوختی الکترولیت-پلیمر^[۲۲] و سل­های خورشیدی حساس به رنگ^[۲۳] به کار می­روند. در این وسایل مایعات یونی به عنوان الکترولیت عمل می­ کنند [۷۴-۷۱]. مایعات یونی در مقابل اکسیداسیون وکاهش شیمیایی پایدارند غیر فرار بودن مایعات یونی سبب شده که زمانی که به عنوان الکترولیت عمل می­ کنند الکترولیت خشک نشود وپنجره الکتروشیمیایی گسترده مایعات یونی سبب افزایش کاربرد این مایعات در الکتروشیمی شده است [۷۵].
ج ـ تکنولوژی استخراج
مایعات یونی در جداسازی یون­های فلزی سمی و مولکول­های آلی مورد استفاده قرار گرفته­اند، این مایعات به عنوان حلال­های استخراجی در جداسازی یون­های فلزی توسط اترهای تاجدار استفاده می­شوند ضریب توزیع برای سیستم­های استخراجی با مایعات یونی بیشتر از سیستم­های استخراجی با حلال­های آلی می­باشد [ ۷۶ و ۷۷].
دـ استخراج و بازیافت رنگ­ها

شکل ۱-۲: ساختار مولکولی ۴ گروه مهم از فلاونوئیدها ۱۱
نمودارها
نمودار ۳-۱: محتوای فنل کل (mgGAE/100GFW) بخش‌های مختلف ۲۷
نمودار ۳-۲: محتوای فلاونوئیدی کل (mgQE/100GFW) بخش‌های مختلف ۳۰
نمودار ۳-۳: درصد ظرفیت جاروب کنندگی رادیکال‌های آزاد DPPH بخش‌های مختلف ۳۱
نمودار ۳-۴: قدرت احیا (جذب در ۵۹۵ نانومتر) بخش‌های مختلف ۳۴
نمودار ۳-۵: فعالیت شکستگی زنجیر بخش‌های مختلف مختلف ۳۶
نمودار ۳-۶: درصد مهار رادیکال نیتریک اکسید بخش‌های مختلف مختلف ۳۷
نمودار ۳-۷: پراکسیداسیون چربی بخش‌های مختلف مختلف ۴۰
نمودار ۳-۸: درصد مهار رادیکال سوپراکسید بخش‌های مختلف مختلف ۴۱
نمودار ۴-۱: منحنی استاندارد گالیک اسید ۴۵
نمودار ۴-۲: منحنی استاندارد کوئرستین ۴۵
نمودار ۴-۳: منحنی استاندارد FESO₄ برای آزمایش FRAP 46

چکیده
انگور (Vitis vinifera L.) به خانواده‌ی Vitaceae تعلق دارد که حاوی عناصر غذایی مختلف از جمله ویتامین‌ها، مواد معدنی، کربوهیدرات‌ها، فیبرها، اسیدهای آلی و اسیدهای فنولیک می‌باشد که برای آن خواص درمانی فراوانی از جمله ضد سرطان، ضد التهاب و خواص ضد میکروبی ذکر کرده‌اند. رادیکال‌های آزاد به عنوان عامل اصلی انواع مختلف بیماری‌های مزمن و تخریب کننده شناخته شده‌اند. ترکیبات فنولی دارای فعالیت پاداکسایشی زیادی می‌باشند که اکسیداسیون ترکیبات زیستی ضروری را مهار می‌کنند. در این مطالعه انگور رقم کشمشی قرمز از روستای امامزاده شهر ارومیه جمع آوری شدند. استخراج ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی، از برگ، میوه نارس، میوه رسیده و میوه خشک شده توسط دو حلال اتانول و متانول انجام شدند. محتوای کل ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی با بهره گرفتن از روش اسپکتروفتومتری بررسی شد. میزان توانایی آنتی اکسیدانی عصاره‌ها با بهره گرفتن از روش‌های DPPH ، فعالیت شکستگی زنجیر، سوپراکسید و نیتریک اکسید تعیین شد. میزان قدرت احیاء عصاره‌ها توسط آزمون FRAP و توانایی مهار پراکسیداسیون لیپیدها با روش TBA اندازه‌گیری شد. نتایج نشان داد که از بین اندام‌های مختلف انگور، کشمش در حلال اتانولی بیشترین ترکیبات فنولی و در حلال متانولی بیشترین ترکیبات فلاونوئید را دارا بود. بالاترین میزان درصد جمع آوری رادیکال DPPH و میزان پراکسیداسیون چربی مربوط به عصاره اتانولی برگ بود. بیشترین درصد مهار رادیکال نیتریک اکسید در عصاره متانولی برگ مشاهده شد. بیشترین فعالیت شکستگی زنجیر و درصد مهارکنندگی رادیکال سوپراکسید در عصاره متانولی غوره مشاهده شد. بیشترین قدرت احیاء در عصاره اتانولی غوره مشاهده شد. بررسی نتایج نشان داد که در فرایند استخراج و عصاره‌گیری، اتانول بهتر از متانول عمل کرده است. بنابراین بخش‌های مختلف میوه انگور، به عنوان یک منبع غنی از پاداکساینده‌های طبیعی است.
کلمات کلیدی : ترکیبات فنولی، فعالیت پاداکسایشی، انگور کشمشی قرمز
فصل اول
کلیات
۱- مطالعات بیوشیمیایی (آشنایی با پاداکساینده‌ها)
۱-۱- مطالعات بیوشیمیایی
۱-۲- رادیکال‌های آزاد
هر گونه مولکولی دارای یک الکترون جفت نشده در اوربیتال اتمی باشد به عنوان رادیکال آزاد شناخته می‌شود. تولید رادیکال‌های آزاد در سیستم‌های، با آسیب متابولیکی و سلولی، پیر شدن سریع، سرطان، بیماری‌های قلبی-عروقی، بیماری‌های تخریب سیستم عصبی و التهاب همراه است. بسیاری از رادیکال‌های آزاد به شدت واکنش‌پذیر هستند و می‌توانند یک الکترون را از مولکول‌های دیگر بگیرند یا به مولکول‌های دیگر بدهند. بنابراین رفتار آنها بصورت اکساینده یا احیاکننده در نتیجه‌ی این واکنش‌پذیری بالا است. اگرچه در سیستم‌های بیولوژیکی بسیاری از رادیکال‌های آزاد دارای دوره‌ی عمر طولانی هستند، اما اکثر رادیکال‌های آزاد دوره‌ی عمر کوتاهی دارند (Young et al., ۲۰۰۱). رادیکال‌های آزاد در طول فرایند اکسیداسیون در سیستم‌های زیستی تشکیل می‌شوند و باعث پراکسیداسیون مواد از جمله لیپیدها و تشکیل موادی از جمله مالون دی آلدهید می‌شوند که در نتیجه‌ی آن ساختار غشایی آسیب‌پذیر می‌شود و باعث از بین رفتن سلول می‌شود که در این گونه موارد ضداکساینده‌ها نقش حفاظت‌ کننده دارند. ضداکساینده‌های مصنوعی سنتز شده نیز به هر حال می‌توانند منجر به ایجاد عوارض خاصی در سیستم‌های زیستی شوند، بنابراین تلاش محققان برای کشف و استفاده از ضداکساینده‌های طبیعی موجود در میوه‌ها و سبزی‌ها افزایش یافته است (Senevirathne et al., ۲۰۰۶). رادیکال‌های آزاد، مولکولهای ناپایدار و بسیار واکنش‌پذیری هستند که شامل گونه‌های فعال اکسیژن(^[۱]ROS) و گونه‌های فعال نیتروژن (RNS^[2]) هستند که شامل رادیکال‌های آزاد مثل آنیون سوپراکسید، هیدروکسیل و رادیکال اکسید نیتریک و نیز گونه‌های غیر رادیکال آزاد مثل پراکسیدهیدروژن و اسید نیتروز(HNO3) می‌باشند (Halliwel et al.,1995). زمانی که سازوکارهای ضداکسایشی طبیعی غیر موثر می‌شوند، دریافت ترکیبات ضداکساینده از طریق رژیم غذایی، داروهای مصنوعی یا داروهای گیاهی ضرورت پیدا می‌کند. بهترین راه مقابله در مقابل رادیکال‌های آزاد مصرف کافی مواد پاداکساینده مثل ویتامین E و ویتامین C است (شکل۱-۱). مطالعات اخیر نشان می‌دهد که مصرف میوه‌ها و سبزیجات با کاهش خطر بروز بیماری‌های مزمن مثل بیماری‌های قلبی، سرطان بیماری‌های سیستم عصبی از جمله پارکینسون و آلزایمر، التهاب و پیری پوست همراه می‌باشد (Nychas et al., ۱۹۹۵). بطور کلی، رادیکال‌های آزاد به وسیله شکستگی یک پیوند در یک مولکول پایدار و به وجود آمدن دو قطعه، که هر یک از آن‌ها حاوی یک الکترون جفت نشده است تشکیل می‌شوند (Karlsson and Alexandria, 1997). این ترکیبات مولکول‌های فعال شده‌ای هستند که به طور طبیعی در سلول‌های بدن تولید می‌شوند، لیکن تولید آن‌ها ممکن است تحت شرایط خاص مانند بیماری یا در پاسخ به صدمات خارجی افزایش یابد (Visioli, 1997).

شکل ۱-۱- ویتامین‌ها و مقابله با رادیکالهای آزاد
۱-۲-۱- انواع رادیکال‌های آزاد
۱-۲-۱-۱- هیدروژن پراکسید
هیدروژن پراکسید (H₂O₂) خود یک رادیکال نیست، اما جز ROSها محسوب می‌شود. خاصیت مهم زیستی آن این است که بصورت آزادانه از غشا عبور می‌کند که سوپراکسید این خاصیت را ندارد (Young et al., ۲۰۰۱).
۱-۲-۱-۲- رادیکال هیدروکسیل
رادیکال هیدروکسیل (OH˚) یا گونه‌های مرتبط با آن احتمالاً واسطه‌های نهایی اکثر رادیکال‌های آزاد هستند. سوپر اکسید و هیدروژن پر اکسید می‌توانند بطور مستقیم برای تولید رادیکال هیدروکسیل با هم واکنش دهند، اما سرعت ثابت برای انجام این واکنش در محلول آبی صفر است. ولی اگر فلزات واسطه حضور داشته باشند واکنش می‌تواند در سرعت بالایی پیش رود Young et al., ۲۰۰۱)).
Fe^2+. + O₂^- Fe²⁺ + O₂
Fe²⁺ + H₂O₂ Fe²⁺ + OH + OH^-
Net result:
O^2- + H₂O₂ OH^- + OH + O₂
۱-۲-۱-۳- رادیکال نیتریک اکسید
این رادیکال دارای فعالیت دوگانه است یعنی هم به عنوان ضداکساینده و هم به عنوان اکساینده عمل می‌کند. این نقش دوگانه نیتریک اکسید بستگی به غلظت آن در محیط دارد. توانایی این رادیکال در به‌کارگیری عملکرد حفاظتی در برابر تنش اکسایشی به وسیله‌ی عوامل زیر ایجاد می‌شود:
۱- نیتریک اکسید با رادیکال‌های چربی واکنش داده و از طریق انتشار اکسیداسیون را متوقف می‌کند.
۲- نیتریک اکسید باعث فعال‌سازی آنزیم‌های پاد اکسایشی (کاتالاز، سوپراکسید دیسموتازو پراکسیداز) می‌شود.
۳- نیتریک اکسید باعث جاروب کردن رادیکال‌های آنیون سوپر اکسید و تشکیل پر اکسی نیتریت (Peroxynitrie) (ONOO˚) شده که این ماده یک اکساینده‌ی قوی است، اما به‌وسیله آسکوربات و گلوتاتیون خنثی می‌شود.
نقش اکسایشی آن به این صورت است که واکنش نیتریک اکسید ((NO^˚ با آنیون سوپر اکسید (O₂^-) منجر به تشکیل اکسنده‌ی قوی پراکسی نیتریت (ONOO˚) می‌شود که اثرات زیان‌باری بر روی پروتیین، چربی‌ها و لیپیدها دارد که در pH فیزیولوژیک پراکسی نیتریت در تعادل با ONOOH است که به سرعت به NO₂ و OH˚ تجزیه می‌شود (Cooper et al., ۱۹۹۴).
۱-۲-۱-۴- اکسیژن منفرد
امروزه ثابت شده است که اکسیژن منفرد (O^-) می‌تواند با بسیاری از مولکول‌های زیستی مثل پروتیین‌ها، چربی‌ها و DNA واکنش دهد. در واکنش‌های O^- اغلب پیوندهای دو گانه کربن- کربن که در بسیاری از مولکول‌های بیولوژیکی مثل کاروتن، کلروفیلb و اسیدهای چرب غیراشباع وجود دارد، درگیر می‌باشند. طی این واکنش oxetane تشکیل می‌شود که به صورت ناپایدار است و به ترکیبات کربونیلی تجزیه می‌شود (Zhao, 2001).
۱-۲-۱-۵- رادیکال سوپراکسید
رادیکال سوپراکسید(O₂^-) با اضافه شدن یک الکترون به اکسیژن ایجاد می‌شود. فعالیت آنزیم‌های گوناگون مانند آنزیم‌های درگیر در سنتز هورمون آدرنالین و سیتوکروم اکسیداز در کبد منجر به جریانی از الکترون‌ها به داخل فضای سیتوپلاسم و افزایش تشکیل سوپر اکسید می‌شود. مولکولهای مختلفی مانند آدرنالین، نوکلئوتید فلاوین، ترکیبات دارای گروه تیول و گلوکز در حضور اکسیژن یونیزه شده و منجر به تولید سوپر اکسید می‌شوند (Whitehead et al., 1983) از مواد پاد اکسایشی این رادیکالهای آزاد می‌توان به ویتامین ث، گلوتاتیون، فلاوونوئیدها و سوپر اکسید دیسموتاز اشاره کرد (Percival, 1998).
غشاهای زیستی از محتوای فسفولیپید به همراه نسبت بالای اسیدهای چرب غیراشباع برخودارند و از این رو به فشار اکسایشی بسیار حساسند و به شدت به واکنش‌های زنجیره‌ای کمک می‌کنند. از دیگر اجزای سلول که رادیکال آزاد باعث تخریب در آنها می‌شوند، می‌توان به تخریب DNA و RNA سلول (به‌ویژه DNA موجود در میتوکندری)، آنزیم‌های پروتئینی فعال و غیر فعال در سلول، پروتئین‌های ساختاری و لیزوزوم‌ها اشاره کردBaea and Suh, 2007) ). تولید رادیکال‌های آزاد در سیستم‌های زنده، با آسیب متابولیکی و سلولی، پیر شدن سریع، سرطان، بیماری‌های قلبی-عروقی، بیماری‌های تخریب سیستم عصبی و التهاب همراه است (Ames et al., ۱۹۹۳). رادیکال‌های آزاد موجب پراکسیداسیون لیپیدی در غذاها نیز می‌شوند در نتیجه باعث تخریب و فساد آن‌ها می‌گردند. ROS و RNS می‌توانند موجب تغییر در بیان ژن‌ها و القای پروتئین‌های غیر طبیعی نیز گردند (Pada et al., ۲۰۰۶).
آسیب به غشای فسفولیپیدی سلول موجب پر اکسیداسیون لیپیدهای غشا و سخت شدن دیواره سلول‌ها می‌شود. در این صورت سلول نمی‌تواند به صورت مناسب مواد غذایی مورد نیاز و نیز سیگنال‌هایی که از دیگر سلول‌ها برای اجرای یک عمل صادر می‌شود(نظیر تکانه‌های عصبی) را دریافت کند و بدین ترتیب بسیاری از فعالیت‌های سلول تحت تاثیر قرار می‌گیرد. این موضوع حتی می‌تواند به بیماری پارکینسون منجر شود (Ames et al., ۱۹۹۳).
اولین جایی که به وسیله رادیکال آزاد تخریب می‌شود، DNA میتوکندری (جایی که اکثر رادیکال‌های آزاد تولید می‌شوند) است. DNA موجود در قسمت‌های دیگر سلول نیز ممکن است به وسیله رادیکال‌های آزاد آسیب ببینند. از آنجایی که DNA مواد ژنتیکی سلول‌هاست، آسیب به آنها ممکن است باعث مرگ و یا جهش در آنها شده و آن‌ها را سرطانی کند. از این رو رادیکال‌های آزاد ممکن است موجب سرطان‌های ریه، پوست، معده، پروستات و… شوند (Ames et al., ۱۹۹۳).