• محتاج بزرگان به تو چون دهر به خورشید ممتاز کریمان به تو چون کِشت به باران

(همان: ۶۸)
ابیاتی در رابطه با این صنعت در دیوان ازرقی وجود دارد که شماره های این ابیات در ذیل آمده است:
۱۱۳-۱۳۸-۱۷۱-۱۸۹-۲۶۸-۵۰۵-۵۳۱-۵۳۸-۶۷۸-۷۶۵-۷۷۴-۷۷۶-۸۶۰-۹۱۷-۹۷۲-۱۰۴۶-۱۱۰۱-۱۱۵۳-۱۲۱۷-۱۲۷۳-۱۶۳۲-۱۶۴۶-۱۶۵۸-۱۶۷۰-۱۶۹۹-۱۷۹۰-۱۸۴۰-۱۸۴۱-۱۸۴۲-۱۴۲۶-۱۵۵۶-۱۵۵۴-۱۵۶۵-۱۵۸۰-۱۶۰۳-۱۸۸۷-۱۸۹۲-۱۹۰۴-۱۹۰۹-۱۹۱۰-۱۹۱۱-۱۹۱۳-۱۹۴۵-۱۹۴۸-۱۹۵۱-۱۹۵۲-۱۹۵۳-۱۹۶۰-۱۹۶۱-۱۹۶۲-۱۹۶۴-۱۹۸۴-۲۰۰۹-۲۰۱۰-۲۰۱۷-۲۰۳۶-۲۰۷۶-۲۰۹۹-۲۱۳۶-۲۱۷۵-۲۱۹۳-۲۱۹۴-۲۱۹۶-۲۱۹۸-۲۲۱۲-۲۲۱۷-۲۲۳۱-۲۲۳۳-۲۴۶۶-۲۵۶۸
۵-۱-۳- اَنواع تشبیه به اعتبار تعدد طرفین
۵-۱-۳-۱- تشبیه ملفوف:
میرجلال الدین کزازی در تعریف تشبیه ملفوف آورده است:
«آن است که تشبیه ها آنچنان در سخن آورده شوند که مانندگان در گروهی، و مانستگان در گروهی دیگر جای گرفته باشند».(کزازی،۱۳۶۸ : ۸۰)
اما استاد علامه جلال الدین همایی در صفحه ی ۲۳۸ کتاب فنون بلاغت و صناعات ادبی در تعریف تشبیه ملفوف آورده است:
«آن است که چند مشبّه و چند مشبّهً به بیاورند، بدین ترتیب که اوّل همه ی مشبّه ها و بعد از آن همه ی مشبّهً به ها را ذکر کنند».(همایی، ۱۳۸۴: ۲۳۸)
حافظ آورده است :

• زروی دوست دل دشمنان چه در یابد چراغ مرده کجا شمع آفتاب کجا

در این بیت ، روی دوست و دل دشمنان مشبه هستند و چراغ مرده و شمع آفتاب مشبه به هستند که لف و نشر مشوش اند.
در بیت زیر از ازرقی هروی ابتدا چهار مشبّه به ترتیب ذکر شد سپس چهار مشبّهٌ به برای هر یک آمده است:

• به چشم و به موی و به سم و سرین گه چو جزع و چو مشک و چو پولاد و مرمر

(ازرقی، ۱۳۳۶: ۱۳)
آسمان و زمین در بیت زیر مشبّه هستند که به پر طاووس و پشت پلنگ مانند شده اند و تشبیه ملفوف ایجاد کرده اند:

• از گــــل و ابر، آسمان و زمین پر طاووس گشت و پشت پلنـــگ

(همان: ۴۵)
ابیاتی در رابطه با این صنعت در دیوان ازرقی وجود دارد که شماره های این ابیات در ذیل آمده است:
۷۶۷-۲۱۵۱-۲۱۸۱
۵-۱-۳-۲- تشبیه مفروق:
«آن است که تشبیه ها چنان در سخن آورده شوند که هر ماننده، در کنار مانسته خود جای گرفته باشد». (کزازی، ۱۳۶۸ : ۸۰)
آن است که دارای چند مشبه و مشبه به می باشد اما هر مشبّه با مشبهٌ به خود همراه است. (شمیسا، ۱۳۷۹ : ۴۸)
«تشبیه مفروق در مقابلِ تشبیهِ ملفوف، آن است که چند مشبّه و چند مشبّهً به باشد و هر مشبّهً بهی را تالی مشبّه خود قرار دهند». (همایی، ۱۳۸۴: ۲۳۸).
در بیت زیر از خاقانی تشبیه من به حسین و نا اهلان به یزید و شروان به کربلا، تشبیه مفروق دارد.

• من حُسین وقت و نا اهلان یزید و شمر، من

روزگارم جمله عاشورا و شروان کربلا
(خاقانی، ۱۳۸۵ : ۲)
تشبیه لاله به شنگرف و برف به سیماب در بیت زیر تشبیه مفروق بوجود آورده است:

• شگفت نیست که از برف لاله ساخت زمین

که هست لاله چو شنگرف و برف چون سیماب
(ازرقی، ۱۳۳۶: ۳)
همچنین در ابیات زیر از ازرقی هروی تشبیه از نوع مفروق وجود دارد:

• در سخاوت آفتابی در توانش روزگار

در کفایت چون سپهری در سعادت چون قمر
(همان: ۱۵)

• از بس بنفشه، چون کف نیل است جویبار

وز بس شکوفه چون تل سیم است آبدان
(همان: ۸۱)

اما باید بدانیم اغلب کدام مشتری سود بیشتری عاید می‌کند. معمولا ۲۰% از مشتریان ۸۰% سود شرکت را تامین می‌کنند. شرکت‌ها باید ابتدا مشتریانی که سود بیشتری را عاید می‌سازند، حفظ نمایند. باید بدانید OI کاربرد بسیاری در این بخش نیز دارد. گام بعدی تجزیه و تحلیل رفتار بازار، فروش و مشتریان پرسودده هستند. این دانش به مدیران کمک می‌کند تا چگونه مشتریان خود را مدیریت نمایند. برای جلب نظر مشتریان ممکن است پارامترهای کانال‌های هزینه‌ای، فروش عمده به مشتریان و یا تغییر در حاشیه سود و… مدنظر قرار گیرد. نکته مهم اینست که رفتارها با مشتریان یکسان نیست و هر مشتری یا گروهی از مشتریان روابط خاص خود را خواهند داشت.

سرانجام، اینکه علاوه بر مشخصه‌ های اطلاعاتی فوق سایر اطلاعات مدیریتی برای تصمیم‌گیری در سازمان‌ها نیز وجود دارد که نیاز به تحلیلی برای تصمیم‌گیری دارد، مثل اطلاعاتی در حوزه ماموریت اصلی سازمان و یا شرکت، اطلاعات منابع انسانی، اطلاعات تولید و ساخت، اطلاعات خدمات ارائه شده و … تکنولوژی OI راه‌حلی برای بکارگیری این اطلاعات و ایجاد هوشمندی در مدیران می‌باشد که آگاهانه تصمیم‌گیری نمایند و تصمیم آنان مبنی بر واقعیات و درک آگاهانه آنان از تغییرات فعلی و آتی و استفاده از سوابق در سازمان باشد.
۲-۱-۵-هوش سازمانی به عنوان یک فرایند
هوش سازمانی و هوش ماشینی یا مصنوعی نشان دهنده فرایند معینی در درون یک سازمان می باشند که با سه ویژگی مشخص می شوند:
ویژگی تعامل
ویژگی اجماع
ویژگی همکاری یا تشریک مساعی.
بنابر این از نظر ماتسودا هوش سازمانی بطور کلی مجموعه ای است تعاملی –اجماعی و تشریک مساعی بین هوش انسانی و هوش ماشینی.
ویژگی تعامل:
تعامل درون سازمان شامل انواع مختلف عوامل انسانی و ماشینی می باشد که برای اهداف متفاوتی همانند انتقال اطلاعات و دانش برای استفاده و کاربرد از راه دور، هماهنگی فعالیت های مربوط به هم و غیره بکار برده می شود.در سازمانهایی که دارای عامل انسانی و عامل ماشینی هوشمند هستند سه نوع تعامل باید برقرار بشود:
هوش انسانی در مقابل هوش انسانی
هوش انسانی در مقابل هوش ماشینی
هوش ماشینی در مقابل هوش ماشینی
ویژگی اجماع یا تراکم:
فرایند مجموعه ای از اعضاء می باشد که از یک فرد به سمت کل سازمان از طریق گروه های مختلف سازمانی به پیش می رود. بنابراین دانش فردی بطور مکرر به دانش گروهی بصورت مذاکره و گفتگو و یا راه های دیگر انتقال داده می شود.
ویژگی همکاری یا تشریک مساعی:
ابزاری برای کنترل تعامل و همچنین اجرای فرایند اجماع فراهم می سازد بنابر این همکاری شامل همش انسانی و هوش ماشینی یک سازمان می باشد و هدف آن افزایش سرعت فرایند سازمانی تا سرحد ممکن است.
ماتسودا هوش فرآیندی سازمان را به پنج جزء تقسیم می کند:
شناخت سازمانی
حافظه ی سازمانی
یادگیری سازمانی
ارتباط سازمانی
استدلال سازمانی
این پنج فرایند فردی مجموعه ای از ابزارهای قوی و پر قدرت برای تجزیه و تحلیل و بهبود فرایند تصمیم گیری در سازمان فراهم می سازد.
۲-۱-۶- فرایند OI در سازمان‌ها و شرکت‌ها
فرایند OI در سازمان‌ها و شرکت‌ها یک فرایند پویا و تعاملی است. این فرایند با یک سوال شروع می‌گردد و پاسخ‌های سئوالات در یک حلقه تکرار فراهم می‌شود. این پاسخ‌ها امکان تصمیم‌گیری برای مدیران را فراهم می‌کند.
برنامه‌ریزی و هدایت
مرحله برنامه‌ریزی و هدایت در ابتدا و انتهای فرایند OI عمل می‌کند. در شروع متعاقب درخواست‌های مدیران تصمیم‌گیر و سئوالات از سیستم با فرمول کردن سئوالات، برنامه‌ریزی برای پاسخ به سئوالات شروع خواهد شد.
مرحله اخذ اطلاعات از پایگاه اطلاعاتی
در این مرحله اطلاعات از کلیه پایگاه‌های اطلاعاتی ( منابع اطلاعاتی) جمع‌ آوری خواهند شد. داده‌های جمع‌ آوری شده از داده‌های خام هستند و آگاهی یا دانشی را به استفاده‌کننده اضافه نخواهند کرد. این داده‌ها می‌بایست پردازش و پالایش شوند در غیر اینصورت هیچ نقطه روشنی در آنها دیده نمی‌شود.
پردازش اطلاعات
در این مرحله داده‌های جمع‌ آوری شده مجتمع خواهند شد، روابط بین آنها شناسایی و آنالیز شده و در نهایت قابل استفاده خواهند گردید. این مرحله شامل مراحل استخراج اطلاعات، تبدیل اطلاعات و بارگذاری اطلاعات (Load) می‌شود.
آنالیز و تولید اطلاعات
در این مرحله با بهره گرفتن از تکنیک‌های پیشرفته از داده‌های مجتمع شده، هوشمندی ایجاد می‌گردد. سیستم در انتهای این مرحله پاسخ هوشمندانه‌ای به سئوالات مدیران خواهد داد. این پاسخ در قالب ارائه گزارشات، جداول و نمودارها منتشر می‌گردد و امکان تغییر سئوال و یا بررسی موضوع از زوایای دیگر منجر به تکرار چرخه فرایند فوق خواهد شد.
۲-۱-۷-کاربست هوش سازمانی در نظام آموزشی
تحقیقات یکی از بزرگترین سازمان های اجتماعی که هم به لحاظ منبع وسیع و عظیم انسانی و هم به لحاظ دارا بودن تجهیزات و امکانات آموزشی نسبت به سایر سازمان ها تفاوتی چشمگیر دارد سازمان های آموزشی اعم از آموزش و پرورش و آموزش عالی کشور می باشد.
از یک سو نظام آموزشی ما انسانهای فراوان هم در بخش یادگیری و هم در بخش یاد دهی به خدمت گرفته است و هم از سویی دیگر ماشین آلات و ابزارهای الکترونیکی و پیشرفته ی امروزی در فرایند عملکرد خود در اختیار دارد.
نظام آموزشی نیز برابر آنچه که ماتسودا یا آلبرشت از هوش سازمانی تعریف هایی ارائه کردند ترکیبی از انسان های هوشمند و ماشین آلات و وسایل آموزشی و کمک آموزشی هوشمند است که با تعامل یا ترکیب این دو عامل هوشمند در فرایند تصمیم گیری و یا اقدامات مهم برآیند قابل قبولی مطابق آنچه که جامعه ی امروزی انتظار دارد از خود بر جای خواهد گذاشت.
برای این کار دو گام اساسی لازم است آگاهانه و با برنامه برداشته شود. نخست اینکه در جذب و پذیرش نیروهای انسانی به عنوان هوش انسانی سازمان دقت کافی به خرج داده شود و سپس برای نگهداشت و روزآمد دانش این نیرو ها و تقویت حافظه و هوش سازمانی آنها آموزش های مداوم و مهارت های لازم طراحی شود و دوم اینکه ابزارها و وسایل آموزشی و کمک آموزشی هوشمندی که امروزه هم به لحاظ تعدد کمیت و تنوع کیفیت کم نیستند استفاده شود.
بی گمان استفاده توآمان و بکار گیری عامل هوش انسانی و هوش ماشینی که برآیند بی تردید آن هوش سازمانی خواهد بود نتیجه ی مطلوب برابر هدف از نظام آموزشی خواهیم گرفت (رحیمی و وظیفه، ۱۳۸۹).
۲-۱-۸-رهبری سازمانی و هوش سازمانی
رهبران طنین‌افکن به بهترین شکل از هوش هیجانی در جهت پیشبرد امور بهره می برند. طنین‌افکنی، تنها در حالات خوب رهبر و مدیریا توانایی گفتن چیزهای درست ریشه ندارد،بلکه علاوه بر آن در تمام مجموعه فعالیتهای هماهنگی ریشه دارد که با شیوه های خاص رهبری سازمانی همخوانی دارند. معمولاتأثیرگذارترین و بهترین مدیران و رهبران سازمانی از یک یا چند نوع از شش رویکردی که در پی خواهد آمد و بسته به موقعیت و شرایط مورداستفاده قرار می گیرد ، بهره می‌برند.
چهار مورد از این رویکردها ، یعنی شیوه تصوری ، تعلیمی ، پیوند جویانه و دموکراتیک ،‌ نوعی طنین ایجاد می کنند،‌که کارآیی را افزایش می‌دهد ، در حالیکه دو روش دیگر ، یعنی روش پیشتازی و روش آمرانه گرچه در برخی موقعیتهای کاملاً ویژه مفید هستند اما بهتر است با احتیاط بیشتری به کار بسته شوند.
برای درک این موضوع که شیوه‌های خاص رهبری و مدیریت چگونه بر یک سازمان و فضای هیجانی آن تاثیر می‌گذارند، به نتایج تحقیقات دانیل گولمن و همکارانش در مورد ۳۷۸۱ مدیر عامل می‌پردازیم.
موضوع مورد تحقیق این بود که چطور فضایی که از شیوه های متفاوت مدیریت و رهبری ناشی می‌شود، بر روی نتایج مالی ، همچون رشد سود سهام و در آمد حاصل از فروش تاثیر می‌گذارد. نتایج نشان داد که اگر همه عوامل دیگر یکسان باشند، مدیرانی که از شیوه هایی با تاثیر هیجانی مثبت استفاده می کنند، قطعاً نسبت به دیگران عواید مالی بهتری دارند. شاید مهمترین مسئله این باشد که رهبرانی که بهترین نتایج را گرفتند تنها از یک شیوه عملی استفاده نکردند، بلکه در هرروز یا هفته ، تعدادی از شش رویکردمتفاوت را بسته به موقعیت و شرایط کاری مورد استفاده قرار می‌دادند. می‌توان هر کدام از این شیوه ها را همچون ابزار بخصوصی درنظر گرفت که یک مکانیک در جعبه ابزار خود دارد تا در مواقع لازم از هرکدامشان استفاده کند. شاید گاهی لازم باشد در انتخاب این ابزار‌ها ژرف اندیشی کند ، امامعمولاً این کار را به طور اتوماتیک انجام می دهد. مکانیک چالش پیش رو را حس می کند ، به سرعت ابزارمناسب را بیرون می کشد وبه زیبایی خاصی آن را به کار می‌گیرد. مدیرانِ بسیار اثر بخش نیز این چنین عمل می کنند (رحیمی و وظیفه، ۱۳۹۱).
در تحقیقات دانیل گولمن و همکارانش تلاش شده تا به درک بیشتری از قابلیت‌های هوش هیجانی نیز زیربنایی که هر کدام از این شش رویکرد به آن احتیاج دارند دست پیدا کرده و همچنین تاثیر هر کدام را بر فضای سازمان و عملکردمورد بررسی قرار دهند.
ابتدا به طور خلاصه این شش رویکرد از نظر نحوه ایجادطنین ، چگونگی تاثیر بر فضاو زمان مناسب به کارگیری آن معرفی شده سپس جداگانه به تشریح هرکدام پرداخته می شود.
۲-۱-۹-شیوه های رهبری سازمانی به طور خلاصه:
تصوری:
نحوه ایجاد طنین: افراد را به سمت رویاهای مشترک حرکت می‌دهد.

شاید به سبب همین میان رشته‌ای بودن است که کارهای مهم در این زمینه، در جهان انگشت‌شمار است.
ریشه‌های جامعه‌شناسی ادبیات را باید در فلسفه بویژه فلسفه کلاسیک آلمان جست. چرا که بسیار از اصول و مبانی این رشته با توجه به عقاید فلسفی کانت، هگل، مارکس و شیلر شکل گرفته است.
آن چه جامعه‌شناسی ادبیات را از همه دیگر شکل‌های نقد ادبی جدا می‌کند، این حکم نظری است که در آفرینش هنری، یک فرد به تنهایی مورد نظر نیست، بلکه اثر، بیان نوعی آگاهی جمعی است که هنرمند با شدتی بیش از اکثر افراد، در تدوین آن شرکت می‌ورزد.
۳-۳ جامعه‌شناسی ادبیات و جامعه‌شناسی ادبی
“جامعه‌شناسی ادبیات” که بخشی از جامعه‌شناسی عمومی است، به ” فرامتن” و بهتر بگویم هر آن چه خارج از خود متن است، می‌پردازد. در این حوزه تولید و توزیع کتاب، خوانندگان، نویسندگان، منتقدان، نهادهای ادبی و …. قرار می‌گیرند و اما “جامعه‌شناسی ادبی” که یکی از شاخه‌های علوم ادبی است، توجه خود را به ” متن و معنای متن” معطوف می‌کند و به دنبال گسترش درک متن و تاویل آن است و با رویکردی زبان‌شناسانه از دیدگاه‌های واج‌شناسی، آواشناسی، دستور زبان، نشانه‌شناسی و معنا‌شناسی به بررسی متن، معنا و تفسیر آن می‌پردازد(تیموری اسفچی، ۱۳۹۳).
در نظرگاه جامعه‌شناسی ادبیات، تشریح اثر ادبی با تکیه بر مؤلفه‌های اجتماعی - تاریخی، به هیچ رو نافی ویژگی‌های زیبایی‌شناختی ذاتی آن نیست. بنابراین، مابین خصلت فردی و شخصی در اثر ادبی، با معنای اجتماعی آن، در مقام صورتی از بیان یک جهان نگری، هیچ تضادی دیده نمی‌شود.

در این چارچوب، نویسنده برجسته و نابغه کسی است که حساسیت‌ها و ادراک عاطفی او با یک جنبش عظیم اجتماعی و تاریخی مقارن است و برای سخن گفتن از ملموس‌ترین و بی‌واسطه‌ترین مسائل خود، عام‌ترین و کلی‌ترین مسائل زمانه و طبقه خود را به طور ضمنی منعکس می‌کند. او مسائل اساسی زمانه و گروه اجتماعی خود را به چشم باورهای انتزاعی نمی‌نگرد، بلکه آن‌ها را واقعیت‌های زنده‌ای می‌داند که به نحوی بی‌واسطه در احساسات و نگرش‌هایش بیان شده‌اند(جلالی، ۱۳۸۹: ۱۴).
خمیرمایه‌ی انسان هنرمند در خلق اثر هنری، تجربه‌ی زندگی است و ازین روست که ارسطو هنر را به معنای«محاکات» و نمایش والای تجربه تعریف می‌کند. از آن جایی که هنرمند در گردآوری مواد لازم برای خلق اثر خود نمی‌تواند به عامل تصادف اکتفا کند، لذا در انتخاب از انبوه تجارب، از نظام ارزش‌ها تبعیت خواهد کرد و در این معنا، یک اثر خلاق از لحاظ گزینش تجارب ویژه، به منزله‌ی نقد زندگی نیز به شمار می‌آید.
ادبیات در انجام رسالت ناقدانه‌ی خود از مسائل زندگی، ارزش‌های افکار کلی و فرضیه‌هایی را که در اعصار مختلف بر زندگی اجتماعی اثر می‌گذارند، در قالب عباراتی ملموس بیان می‌دارد و برای پی بردن به ارزش‌های فراگیر جامعه‌ی بشری در ادوار مختلف لازم است نسبت به دیدگاه آن جامعه در مورد طبیعت آدمی آگاهی حاصل کرد. ادبیات ما را در ارزشیابی این گونه انگاره‌های اساسی جامعه یاری می‌رساند و بر روی صفحه‌ی آینده ادبیات است که مفاهیم مورد بحث دانش‌هایی چون فلسفه، تاریخ و علوم را هم چون تجارب عینی مشاهده می‌کنیم(جی گریس، ۱۳۸۸: ۵۰).
اگر جامعه‌شناسی عمومی به مطالعه‌ی قوانین اجتماعی و اصول و روش‌ها و حیات اجتماعی به طور کلی می‌پردازد، جامعه‌شناسی تخصصی، از جمله جامعه‌شناسی هنر، زمینه‌ی ویژه‌ای از زندگانی اجتماعی را مورد مطالعه و بررسی قرار می‌دهد. در تعریف دقیق‌تر جامعه‌شناسی هنر به شناخت محتوای اثر هنری و جوهر اجتماعی آن می‌پردازد. می‌توان گفت جامعه‌شناسی هنر روابطی را که هنر را با جامعه و مظاهر گوناگون زندگی اجتماعی پیوند می‌دهند با روشی علمی مطالعه می‌کند؛ کنش و واکنش هنرمند و جامعه، جهان‌بینی و موضع فکری و فرهنگی هنرمند، اثر و خلاقیت هنری او را در پیوند با مظاهر گوناگون حیات اجتماعی مورد مطالعه قرار می‌دهد.
اگر جامعه‌شناسی هنر زمینه‌ی خاصی از حیات اجتماعی را مطالعه می‌کند، جامعه‌شناسی ادبیات این وظیفه‌ی بررسی را در محدوده‌ای باز هم مشخص‌تر و تخصصی‌تر دنبال می‌کند؛ و پژوهشگر این دانش، ادبیات را نه به عنوان موضوعی تفننی، بل به عنوان بخشی بسیار مهم از شعور اجتماع و بازتاب درخور توجهی از فرهنگ و خرده فرهنگی مورد بررسی قرار می‌دهد؛ و محقق، خود، نه به عنوان یک سخن‌شناس زیباپسند محض بلکه به عنوان یک جامعه‌شناس واقع‌گرا با اثر و آفریننده‌ی آن و با فکر و فرهنگ و شخصیت فرهنگی شاعر و نویسنده و روابط هنرمند و اجتماع رو به رو می‌شود. به طور خلاصه، جامعه‌شناسی ادبیات، به عنوان دانشی اجتماعی، به بررسی ادبیات، این بخش از شعور اجتماع می‌پردازد؛ و با روشی علمی جوهر اجتماعی آثار ادبی، شرایط و مقتضیات محیط اجتماعی دربرگیرنده و پرورنده‌ی شاعر و نویسنده، جهان بینی و موضع فکری و فرهنگی آنان، مباحث و موضوعات و سفارش‌های اجتماعی مورد توجه در آثار ادبی را مورد مطالعه قرار می‌دهد(ترابی، ۱۳۷۶: ۴).
«پس از خواندن اثر ادبی به کشف جدیدی می‌رسیم که ما را به ژرف‌اندیشی و تفکر درباره زندگانی وادار می‌سازد. ژرف‌اندیشی درباره‌ی اثر ادبی ممکن است خاستگاه حرکت یا جنبشی باشد که در سرنوشت افراد دیگر تأثیر بگذارد. بشر موجودی ست که پایبند جسم و زندگی خاکی خویش است، لیکن روح او میل پرواز به بیکران‌ها دارد و می‌خواهد بر همه‌ی کائنات محیط شود. در این کشمکش جانفرسای بشر به قوه‌ی تخیلش دنیای مورد تمنایش را می‌سازد و لاجرم، ادبیات که مولود این نیاز روحی است هم از دنیای آرمانی سخن می‌گوید و هم از زشتی‌ها و واقعیت‌های تلخ و شیرین دنیای ملموس وجود و جهان اطرافش.
انسان موجودی است که از دریچه‌ی حواس به پیرامون خویش نظر می‌افکند و به مدد عقل می‌اندیشد. جهان ادراکی انسان بسی عظیم‌تر از محیط مادی پیرامون اوست. او می‌تواند از وجوه گونه گون محسوسات خویش و به روش استنتاج استقرایی به تجربه برسد. تجربه‌ی او که بر پایه‌ی قوه‌ی دراکه قرار دارد با عواطف انسانیش درمی‌آمیزد و محمول ادبیات واقع می‌شود… قلم توانای نویسنده صحنه‌های هستی را آن چنان با مهارت و هنرمندی بازسازی می‌کند که خواننده با او در احساسش شریک می‌شود و به عبارتی بهتر با او یکی می‌شود، مثل او عشق می‌ورزد، احساس نفرت می‌کند، امیدوار می‌شود، نومید می‌گردد و خلاصه آن که خواننده در قالب احساس و اندیشه‌ی نویسنده، زندگی دیگری را با معنا و صورتی دیگر آغاز می‌کند(گریس، ۱۳۸۸: ۸).
بازبستگی هنرمند به محیط اجتماعی که درآن بالیده است، از چند جهت قابل بررسی است:

1. 1. «نخست آنکه هراثرهنری به هنرپذیرانی متکی و متوجه است و هنرمندبرای تداوم و بقای هنرورزی به لحاظ مادی و معنوی به حمایت افراد جامعه نیازمند است.هیچ هنرمندی نیست که فرزند زمان خودبه شمار نرود. حتی اگر هنرمند ظاهراً ازجامعه‌ی روزگار خود دور باشد، به واقع هنر خود را موافق مقتضیات اجتماعی به فراخور طبقه یاگروهی از جامعه می‌آفریند. به عبارت دیگر به سفارش اجتماعیبه هنرآفرینی می‌پردازد، این مسئله درخصوص هنرمندی که آثارش پس ازمرگ او اهمیّت می‌یابد نیز صادق است. حتی اونیز تابع زمان خویش است و ازبرخی گروه‌های جامعه الهام گرفته است. بنابراین موقعیت شغلیهنرمند به مناسبات اجتماعی او بستگی تام دارد و از زمره‌ی عواملی است که درجهان‌بینی اجتماعی و سبک هنری او منعکس می‌شود(همان: ۷-۶). رولان بارت(Roland barthes) نیز در این‌باره صاحب آرای ارزشمندی است. او بر این باور است که: «منزوی‌ترین شاعر یا نویسنده، یعنی آن که بیش ازهمه به حدیث نفس متوسّل می‌شود و هرگز نگاه پرسش‌آمیز خودرا به سوی جامعه نمی‌افکند و ادبیات را ذات مجردی ازفعل و انفعالات اجتماعی می‌پسندد، باز هم دست کم ازحیث نگارش به جامعه‌ی خود بستگی تام دارد. عصردرهنرنویسنده همیشه جایی می‌جوید»(مباشری، ۱۳۸۹: ۱۱).

1. 1. «دوّمی‌ آنکه شخصیت هنرمندکه مهم‌ترین عامل هنرآفرینی اوست و خواه ناخواه درآثاراومنعکس می‌شود، تابعی ازمحیط اجتماعی اوست؛ چرا که هنرمند ازآسمان نازل نشده است و درخلأ نیز نمی‌زید و درآغوش جامعه که سازمان بسیار دامنه‌داری است و عناصر و نهادهای گوناگونی رادربرمی‌گیرد، پرورده می‌شود. شخصیت هنرمند به مثابه‌ی میانجی واقعیت و اثر هنری است؛ چراکه هنرمند واقعیت راجذب می‌کند و به صورت هنر درمی‌آورد»(همان: ۷-۶).

ادیبات منعکس کننده‌ی شکل ویژه‌ی زندگانی و فرهنگ هر جامعه است. این هنر نوعی کار فرهنگی و اجتماعی است که در آن سیر کمال یابنده‌ی ادراکات فرد و تحول اجتماع منعکس می‌شود. در آثار مورد بحث در این تحقیق شرایط سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی حاکم بر کشور در هر دوره زمانی به شکل کاملا ملموسی منعکس شده است.
ازگذشته تابه حال، نویسندگان و شاعران برای خود کم و بیش رسالتی اجتماعی قایل شده‌اند و کوشیده‌اند تا در برابر بحران‌های اجتماعی، سوگیری‌های اجتماعی، نقش‌ها و طیف‌های اجتماعی، قوانین و ساختار اجتماعی متناسب با شرایط و اوضاع و احوال جامعه واکنش نشان دهند. به همین جهت «درجامعه‌ای که ناگزیربه طبقات گوناگون تقسیم شده است، اگر هنرمندحسّاس درمقابل جریانات و جنبش‌های اجتماعی بی‌اعتنا بماند، اغلب اوقات کارش بدانجا می‌ انجامد که به تنهایی مطلق گرفتار می‌آید و هرگونه پیوندی را میان خود و جامعه‌ی خویش می‌بُرد و بی‌تکیه‌گاه می‌ماند. فرد را بیرون از اجتماع نباید و نمی‌توان مطالعه کرد. هنگامی‌که هنر از خود پیوند می‌گسلاند، رسالت عظیم خویش را نیز به عنوان وسیله‌ای برای نزدیکی و آشتی روحی و معنوی انسان‌ها از دست می‌دهد. زیرا هنگامی‌که آفتاب قهر کند و از آب گریزان باشد، سبزینه به زردی می‌گرایدو طراوتش به خشکی مبدل می‌گردد و تقدیرش به بی­بار و بری می‌ انجامد(تبریزی، ۱۳۵۶: ۶۹). روشن است که هنرمند باید پیوند خودرا با جامعه، قشرها و طبقات اجتماعی و توده‌ی مردم نگسلاند و اثرسازنده‌ی خودرا برجامعه به جای بگذارد و درجهت اعتلای روح انسانی بکوشد. هنرمند باید همانجا باشد که زندگی هست، نه دربرج عاج و نه درپناهگاهی استوار(همان: ۱۱۴).
۳-۴ زمینه‌ها و بسترهای شکل‌گیری جامعه شناسی ادبیات
مفهوم ادبیات، آن گونه که در ذهن ما وجود دارد، به واپسین سالهای قرن هجدهم برمی گردد. در اصل، ادبیات کار تلقی نمی‌شده، بلکه در جان نویسنده بوده است. ادبیات نشان تعلق نویسنده به قشر باسوادان بوده است. برای کسی که در عصر ولتر زندگی می‌کرده ادبیات در برابر عامه که همان مردم باشند قرار می‌گرفته است. در واقع نوعی اشرافیت فرهنگی وجود داشته و اگر چه این پدیده، پدیده‌ای اجتماعی بوده، رابطه‌ی ادبیات با جامعه به نحوی آگاهانه مطرح نمی‌شده است.
از ابتدای قرن شانزدهم تحولی پدید آمد که از قرن هجدهم شتاب می‌گیرد. از یک سو دانش‌ها تخصصی می‌شوند، کارهای علمی و فنی رفته رفته از ادبیات به معنای واقعی کلمه فاصله می‌گیرند و دایره ادبیات کوچک می‌شود و به سوی محدود شدن به یک فعالیت سرگرم کننده به پیش می‌رود. از این زمان به تبع ادبیات که گرفتار بیهودگی اجتماعی شده است در صدد برمی‌آید تا پیوندهای زنده و جدیدی با جامعه برقرار کند.
از سوی دیگر همان پیشرفت‌های فرهنگی و فنی که بیهودگی ادبیات را تسریع می‌کردند، در میان جماعات مصرف کننده نیاز به ادبیات را دامن می‌زدند و وسایل مبادله را افزایش می‌دادند. کتاب که امتیاز خاص اعیان باسواد بود، در پی اختراع چاپ و رشد صنعت کتاب و کاهش بی‌سوادی و بعدها پیدایش تکنیک‌های دیداری –شنیداری به مشغله فرهنگی گروهی نسبتا گسترده از نخبگان شهرنشین بدل می‌شود و پس از اندک زمانی وسیله‌ای برای ارتقای فکری توده‌های مردم می‌گردد.
فرایند تخصصی شدن از یک سو و پخش گسترده آثار ادبی از سوی دیگر، در حدود سال ۱۸۰۰ به نقطه بحرانی خود می‌رسند. در این هنگام است که ادبیات، آگاهی‌یابی از ابعاد اجتماعی خود را آغاز می‌کند و مادام دوستال کتابی به نام «ادبیات از منظر پیوندهایش با نهادهای اجتماعی» منتشر می‌سازد که بی‌شک نخستین کوششی است در کشور فرانسه که مفاهیم ادبیات و جامعه را در یک بررسی منظم به هم پیوند می‌دهد(اسکارپیت، ۱۳۷۴: ۱۱).
از آنجا که علم جامعه‌شناسی به معنای مدرن آن مولود اروپای غربی بوده، بدیهی است که زیرشاخه‌های مرتبط با آن نیز در زمینه و بستری همسان نشو و نما داشته باشد. اروپای غربی در قرون جدید دچار تحولات تاریخی متعددی شد که به سه حوزه‌ی مهم آن از جهت ارتباط با این بحث اشاره می‌شود. یکی از آن‌ها گرایشی در حوزه‌ی دین مسیحیت و پیدایش آیین پروتستان بود که از چند قرن قبل به تدریج تأثیر خود را بر روی جامعه می‌گذاشت. یکی از تعالیم آن حسابرسی روزانه‌ی افراد از خود و یادداشت‌ برداری مداوم از کردارهای روزمره زندگی می‌تواند درخور تأمل باشد، چراکه برخی از صاحب‌نظران این آموزه‌ی مذهبی را بی‌تأثیر در شکل‌گیری ژانر ادبی یعنی رمان در اروپای مدرن نمی‌دانند. از طرف دیگر انقلاب‌های سیاسی، اجتماعی بزرگ در اروپا و به تبع آن تغییر مناسبات سیاسی، اجتماعی موجب شد تا فیلسوفان و متفکران زیادی آرا و ایده‌های خود را در سطحی وسیع در جامعه علمی و فضای عمومی منتشر سازند و با رشد نهضت‌های علمی فزاینده، این آثار خوانندگان و نقادان بسیاری را به خود جلب کنند. این امر با تحولی دیگر یعنی انقلاب صنعتی همراه شد تا بازار کتاب و کتابخوانی با صنعت چاپ و نشر و افزایش ارتباطات گوناگون موجب اشاعه و ترویج تولیدات فرهنگی و هنری، افزایش شخصیت‌ها و جریان‌های فکری، رشد فعالیت‌های آکادمی‌های علمی و فضاهای غیردانشگاهی شود. بنابراین نقش مخاطبان و خوانندگان این آثار و منتقدینی که به رشد و پویایی این بسترهای آگاهی بخش ضرب آهنگی پرشتاب بخشیده بودند، مهم بوده و این عوامل در نظام‌مند شدن علوم جدید خصوصاً از قرن نوزده میلادی به بعد در علوم انسانی، فلسفه و ادبیات تأثیر شگرفی بر جای گذاشت. بنابراین تاریخچه‌ جامعه‌شناسی ادبیات معطوف به تغییرات مذهبی، انقلاب‌های سیاسی، اجتماعی و تحولات صنعتی می‌شود.
«نمی‌توان از جامعه‌شناسی ادبیات صحبت کرد و به بستر‌ها و زمینه‌های شکل‌گیری فلسفی آن اشاره‌ای نداشت. ریشه‌های جامعه‌شناسی ادبیات را باید در فلسفه به ویژه فلسفه کلاسیک آلمان جست، چرا که بسیاری از اصول و مبانی این رشته با توجه به عقاید فلسفی هگل، کانت ، مارکس و… شکل گرفته است، خصوصا هگل و مارکس که اصلی‌ترین جامعه‌شناسان ادبیات در قرن بیستم متأثر از آرای آن‌ها هستند. فلسفه کلاسیک آلمان در میان تمام نظریه‌ها، مسأله رمان را با بیشترین ژرفا و صحت مطرح ساخته و دستاورد و شایستگی زوال ‌ناپذیر زیبایی‌شناسی هگل در مورد نظریه‌ی رمان و کشف رابطه‌ی ژرف میان نوع هنری رمان به جامعه‌ی بورژوایی تردیدناپذیر است»(پوینده، ۱۳۸۱: ۴۰۵).
هگل همزمان و در‌‌ همان سیاق با ویکو به این موضوع پرداخت که چگونه روح یک فرهنگ، خود را در آثار تولیدی‌‌ همان فرهنگ تجلی می‌دهد(قصی الحسین، ۱۳۸۸: ۶۳). از نظر ویکو هر فرهنگی دارای شیوه خاص خویشتن است و ادبیات به منزله‌ی روح جامعه است. بنا براین آثار ادبی نتیجه‌ی ذوق و سلیقه‌ی فردی نیست، بلکه در آن آداب و رسوم گروه و جامعه نمایان است.
نخستین نظریه پردازان مارکسیست در باره‌ی مسائل ادبی تا حدی زیاد سکوت اختیار کردند. تنها مجلدی که از نوشته‌های مارکس وانگلس تحت عنوان «درباره‌ی ادبیات وهنر» فراهم آمد و تا حدودی یاس‌آور بود، آموزه‌های جامعه‌شناختی جدیدی ارائه کرده وجامعه را به زیرساختار اجتماعی –اقتصادی و روساختار فرهنگی تقسیم‌بندی کرده بودند. تحلیل‌گران مارکسیست سنتی با تأسی به این نگاه، آثار ادبی را دارای خصلت ایدئولوژیک دانسته و شکل‌گیری آن را مستقیماً تحت تأثیر زیرساختار می‌دانستند. پلخانف در ابتدای قرن بیستم یک نظریه مارکسیستی حقیقی درباره ادبیات ارائه داد که البته در اساس، جامعه‌شناختی بود. از آن پس توجه به کارایی سیاسی باعث شد که نقد ادبی شوروی (و همراه با آن، نقد ادبی کمونیستی) بر مسائل و نکات اجتماعی مطرح در آثار ادبی تاکید ورزد.
ولادیمیر ژادانف در سال ۱۹۵۶ این گرایش رسمی را با عبارات زیر توصیف کرد:” ادبیات را باید در پیوند جدایی‌ناپذیر با زندگی اجتماعی، بر پایه زیربنای عوامل تاریخی و اجتماعی‌ای که بر نویسنده تاثیر گذاشته‌اند، در نظر گرفت.” او این دیدگاه را که هر کتاب را واحدی مستقل و منفرد می‌داند، ذهنی و خودسرانه خواند و آن را رد کرد(اسکارپیت، ۱۳۷۴: ۲۱۳ ).
با طرح ایده‌های ماکس وبر مبنی بر اهمیت فرهنگ و نقش تأثیرگذار آثار ادبی در تمدن غربی، نحله‌های جدید مارکسیسم به غنای تحلیلی بیشتری دست یافتند.با تلاش‌های آگوست کنت و امیل دورکهایم جامعه‌شناسی در فرانسه به رشته‌ای دانشگاهی تبدیل شد ولی علوم میان‌رشته‌ای مانند جامعه‌شناسی ادبیات با تأخیری طولانی، در دهه‌ های اخیر به رسمیت شناخته شد. تا قبل از قرن نوزدهم میلادی زمینه‌ها و بسترهای اجتماعی، آمادگی تولید و ارائه گسترده تفکرات اجتماعی در ادبیات را نداشت. از اوایل این قرن آگاهی ازابعاد اجتماعی ادبیات و هنر آغاز می‌شود و توجه به عوامل و عناصر و نهادهایی خارج از حوزه‌ی ادبیات که موجب تأثیر و تأثر برآن می‌شود، به تدریج شکل می‌گیرد.
دراواخرقرن، به تدریج مطالعاتی جدی برای توجه به ابعاد اجتماعی ادبیات انجام می‌شود. ازاوایل قرن بیستم میلادی حوزه اندیشه‌ی مارکسیستی با تحلیل رابطه‌ی میان آثار ادبی و مسائل اجتماعی جایگاه خاصی می‌یابد. نظریات مارکسیستی با دامنه‌ای وسیع در بخش‌های زیادی از جهان گسترش یافت و همین موجب شد تا متفکران جدید مارکسیست در شرح و بسط افکار و فلسفه‌ اجتماعی مارکس همراه با به کارگیری نقدهای وارد بر آن نقش مهمی در شکل گیری نظام‌مند جامعه‌شناسی ادبیات داشته باشند(اسکارپیت، ۱۳۷۴: ۱۱).
۳-۴-۱ بنیان‌ گذاران جامعه‌شناسی ادبیات:
اولین کسی که تلاش گسترده و وسیعی را برای بررسی پیوند جامعه و ادبیات کرد، هیپولت تن ( Hepolit Taine1893-1828) است؛ وی را بنیان‌گذار علم جامعه‌شناسی ادبیّات دانسته‌اند. «تن، دو مفهوم روح زمان و روح قومی را از محافل دوستان آلمانی خود گرفته و در یک نظریّه‌ی سه وجهی نژاد، محیط و زمان ارائه می‌دهد. آثار ادبی از نظر او بسیار شبیه سنگ‌واره‌اند. همان‌گونه که قالب یک سنگ‌واره نشان آن موجود را بر خود دارد، اثر ادبی نیز نشان نویسنده را به همراه دارد. همان‌طور که جانورشناسی قالب سنگ‌واره را می‌شکافد تا به خود جانور برسد، تحلیل‌گر ادبیات هم اثر ادبی را در پیوند با عوامل سازنده‌ی آن لحاظ می‌کند، چرا که ادبیات چیزی فراتر از بازی خیال یا دمدمه‌های مزاج و تلوّن ذهنی اسیرهیجان است؛ ازدیدگاه تِن ادبیّات بازتاب آداب و رسوم و رفتار و خلقیّات عصر نویسنده است و آثار ادبی نتیجه‌ی تعامل سه دسته از عوامل زیستی، فرهنگی و تاریخی است، که عوامل زیستی در نژاد، فرهنگی در محیط و تاریخی در زمان بروز می‌کند(افشاری، ۱۳۸۹: ۹۹).
هیپولیت تن درک روشنی از “مفهوم علوم انسانی” نداشت. نیم قرن بعد ژرژ لانسن به همین سبب به او ایراد می‌گیرد و می‌نویسد:"تحلیل نبوغ شاعرانه هیچ وجه اشتراکی جز در نام با تحلیل قند و شکر ندارد.” الگوی سه بخشی تن (نژاد، محیط و زمان) سترون‌تر از آن است که تمام جنبه‌های واقعیت بی‌نهایت پیچیده‌ی کار ادبی را دربرگیرد. به ویژه روش‌هایی که تن پیشنهاد می‌کند با ویژگی پدیده ادبی مطابقت ندارد؛ به این معنا که سوای اسلوب‌هایی که به نحوی نسنجیده از علوم طبیعی به عاریت گرفته شده‌اند، او برای بررسی ادبیات جز ابزارهای سنتی تاریخ و نقد ادبی (شرح حال و تفسیرمتون) در اختیار دارد.
با این همه اساس آموزه‌های تن استوار باقی می‌ماند و پس از او مورخان ادبیات با منتقدان ادبی دیگر نمی‌توانند به خود اجازه دهند که عوامل تعیین کننده اوضاع بیرونی و به ویژه عوامل اجتماعی را که بر فعلیت ادبی سنگینی می‌کنند، نادیده بگیرند؛ گو این که گاهی در این زمینه دچار غفلت می‌شوند.
در قرن نوزدهم، منتقدانی چند از جمله مادام دواستال و فیلسوفانی چون هگل و مارکس مباحثی را مطرح کردند. مادام دواستال برآن بود که «تاثیر دین، آداب و رسوم و قوانین را بر ادبیات و متقابلا تاثیر ادبیات را بر آن‌ها بررسی کند»(اسکارپیت، ۱۳۷۴: ۱۲). در اوایل قرن بیستم در کنار کارهای دورکیم، لانسون در باره‌ی تاریخ ادبیات و جامعه‌شناسی می‌اندیشد. دیری نمی‌گذرد که در زمینه‌ی مباحثه‌ای که مارکسیست‌ها بر آن احاطه دارند، کتاب‌های بسیاری نوشته می‌شود و جامعه‌شناسی ادبیات به چندین شاخه تقسیم می‌شود که نام جرج لوکاچ بر تمامی آن‌ها غالب است. اصلی‌ترین بنیان‌گذاران این رشته سه شخصیت مهم بودند: این علم بین رشته‌ای با اندیشه‌ها و آثار فیلسوف مجارستانی به نام جورج لوکاچ (۱۸۸۵_ ۱۹۷۱) به نقطه عطف خود رسید. او بر تمام عرصه‌ی جامعه‌شناسی ادبیات در قرن ۲۰ مسلط است. انقلاب راستین او توانست جامعه‌شناسی ادبیات را به علمی اثباتی تبدیل کند. مهم‌ترین شایستگی وی برقراری پیوند میان جامعه‌شناسی ادبیات با زیبایی‌شناسی کلاسیک و دیالکتیک فلاسفه آلمان است و از این رو مکتب وی عنوان زیبایی‌شناسی دیالکتیکی نام دارد. لوسین گلدمن(۱۹۱۳_۱۹۷۰) را می‌توان متفکری در مسیر اندیشه‌های هگل، مارکس و لوکاچ دانست. آثار او بیشتر در مسیر تکامل اندیشه سوسیالیستی قرار دارند. حوزه‌های کاری گلدمن به نوعی به دو شاخه اصلی فلسفه و جامعه‌شناسی ادبیات تقسیم می‌شوند. کانون تمرکز وی بررسی شرایط و فرآیندهای اجتماعی وابسته به خلق ادبیات می‌باشد.
در اروپای دهه شصت، با کارهای لوسین گلدمن بر روی رمان‌های آندره مالرو جامعه‌شناسی ادبیات وارد حوزه‌های آکادمیک می‌شود.گلدمن رمان را حماسه‌ای ذهنی می‌داند که در آن نویسنده خواستار ترسیم جهان به شیوه خاص خود است. حماسه در واقع بر آن است که هماهنگی تام جهان را بیان کند و دنیایی را عرضه می‌دارد که در آن همه پاسخ‌ها، حتی پیش از طرح پرسش‌ها، داده شده‌اند، جهانی که در آن، معنا، در دل همه جلوه‌های زندگی نهفته است و فقط باید آشکارا بیان شود.
گلدمن و گروه پژوهشی او، برای اولین بار در کاری سیستماتیک با بهره گرفتن از جامعه‌شناسی بر پایه ساخت‌گرایی تکوینی، قالب‌ها و درون‌مایه‌ها را بررسی کردند. حاصل کار این پژوهش در مجموعه‌ای به نام «دفاع از جامعه‌شناسی رمان» منتشر شد. بی شک نظریه ساختگرایی تکوینی در تاریخ ادبیات، به عنوان یکی از مهم‌ترین نظریات در حوزه جامعه‌شناسی ادبیات امروزه از اهمیت بالایی برخوردار است که لوسین گلدمن در پرورش و رشد آن تاثیر زیادی داشت.خاستگاه ساختگرایی تکوینی این فرضیه است که هر رفتار انسانی، کوششی است برای دادن پاسخی معنادار به وضعیتی خاص، و از همین رهگذر، گرایش به آن دارد تا تعادلی میان فاعل عمل و موضوعی که عمل به آن مربوط می‌شود، یعنی جهان پیرامون آدمی، برقرار کند. تعادلی که خصلتی گذرا و ناپایدار دارد، زیرا هرگونه تعادل میان ساختارهای ذهنی فاعل عمل و جهان بیرونی به وضعیتی می‌ انجامد که در درون آن، رفتار انسان جهان را دگرگون می‌کند و این دگرگونی نیز تعادل قدیمی را بر هم می‌زند و گرایش به برقراری تعادل جدیدی را که به نوبه‌ی خود بعدها پشت سر گذاشته خواهد شد، ایجاد می‌کند(جلال،۱۳۸۸.).
میخائیل باختین(۱۸۹۵_ ۱۹۷۵) آثار گسترده‌ای دارد که نمی‌توان آن‌ها را به جامعه‌شناسی صرف تقلیل داد. دیدگاه وی مکمل لوکاچ است و ترکیب آن‌ها پیشرفتی مهم در تکامل جامعه‌شناسی رمان است. در نگرش باختین به جامعه‌شناسی ادبیات، بخش ساختار چند آوایی رمان بسیار مهم می‌باشد. تفسیر باختین از رمان‌های داستایفسکی این است که چند آوایی این رمان‌ها، سرچشمه‌ی کارناوالی دارند و این برای جامعه‌شناسی ادبیات بسیار مهم است. کارناوال در نظر وی نوعی خرده‌فرهنگ انتقادی است که آیین‌ها و آداب آن، اخلاق و هنجارهای رایج را به پرسش می‌گیرند.
۳-۴-۲ جامعه‌شناسی ادبیات در ایران:
در سرزمین ادب‌پرور ایران، قبل از آن که نسیم بهشتی این رشته‌ حیات بخش و روشنگر وزیدن بگیرد و ما را از خواب سنگین بی خبری بیدار کند، هوشمندانی وجود داشته‌اند که وزش آن را حس کرده‌اند و زمینه‌ی کار را کاویده اند و با همت شخصی برای نمایاندن اجتماعیات در وادی ادبیات به راه افتاده‌اند. تاریخ را در قصه‌ها، رنج را در شعرها، زندگی رادر متل‌ها و مثل‌ها، سیاست و کیاست را در لابه لای خطوط ادیبانه‌ی خود گفته‌اند. عشق و کینه، خوشی و ناخوشی، حمله و دفاع، شکست و پیروزی، قهر و آشتی مردم ما را به رشته‌ تحریر کشیده‌اند و از ادبیات آینه‌ی تمام قدی از زندگی ما، تاریخ و فرهنگ و جامعه و خانواده و شخصیت و خلاصه اجتماعیات ما به دست داده اند(اسکارپیت، ۱۳۷۴: ۳).
“اجتماعیات در ادبیات ایران” به طور عمده به تلاش جامعه‌شناسان و نیز ادبیان علاقمند به مسائل اجتماعی، در باره‌ی فهم عناصر اجتماعی در ادبیات ایران، و به ویژه شعر و متن‌های ادبی مربوط می‌شود. این درس از سال ۱۳۴۸در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و نخست توسط دکتر غلامخسین صدیقی تدریس می‌شده است(جوادی یگانه، مقاله: تحشیه‌ای بر جامعه‌شناسی ادبیات).
استاد فقید دکتر صدیقی در واقع بنیان‌گذار جامعه‌شناسی در دانشگاه تهران بودند و نخستین کتاب منظم جامعه‌شناسی درباره‌ی ادبیات با عنوان «اجتماعیات در ادبیات فارسی» توسط ایشان نوشته شد(سلیم، ۱۳۷۷: ۱۱). سپس مباحث جامعه‌شناسی هنر و ادبیات توسط امیرحسین آریان‌پوردر سال ۱۳۴۱ دردانشگاه تهران مطرح شده، وحاصل این سخنرانی‌ها در اثری تحت عنوان جامعه‌شناسی هنر منتشر شد و بعدازآن، جمشید مصباحی‌پور، باکتاب واقعیت اجتماعی و جهان داستان به رشد این رشته‌ پژوهشی کمک کرد. ایشان با تسلطی که بر مباحث نظری و تئوریک جامعه‌شناسی ادبیات دارند، نمونه‌ی اعلای این شیوه‌ی پژوهشی را درباره‌ی رمان فارسی ارائه می‌دهند»( پناه علی، ۱۳۹۲: ۲۰، افشاری، ۱۳۸۹: ۱۶).
اجتماعیات در ادبیات را می‌توان در دوگسترده‌ی بنیادی بررسی کرد:
بازنمود اجتماع و مسائل اجتماعی در آثار ادبی
تاثیر آثار ادبی بر وقایع و تحولات اجتماعی که به ویژه از دوران مشروطه به بعد اهمیت بیش‌تری پیدا کرده است.
ادبیات سیاسی دوره‌ی مشروطه، از نمونه‌های خوبی است که ورود ادبیات به عرصه‌ی اجتماع و تاثیرگذاری بر وقایع اجتماعی را نشان می‌دهد.
یکی از بهترین منابع اجتماعیات در ادبیات فارسی، نوشته‌ی دکتر روح‌الامینی(۱۳۷۵. تهران: آگه) است که با بهره گرفتن از درس‌های دکتر غلامحسین صدیقی با نام “اجتماعیات در ادب فارسی” نوشته شده است.

نمایشگر۲۱-۴ آزمون میانگین ویژگی های رقابتی محصول…………………………………………………………….۱۶۷
نمایشگر۲۲-۴ آزمون میانگین رضایت از ویژگی های محصول………………………………………………………..۱۶۸
نمایشگر۲۳-۴ آزمون میانگین سوالات متغییر تناسب ادراک شده………………………………………………….۱۶۹
نمایشگر۲۴-۴ آزمون میانگین سوالات متغییر کیفیت ادراک شده………………………………………………….۱۷۱
نمایشگر۲۵-۴ آزمون میانگین سوالات متغییر نگرش…………………………………………………………………….۱۷۲
نمایشگر۲۶-۴ آزمون میانگین ابعاد متغییر های تحقیق…………………………………………………………………۱۷۳
نمایشگر۲۷-۴ آزمون بارتلت و KMO متغییر تناسب ادراک شده……………………………………………………۱۷۴
نمایشگر۲۸-۴ کل واریانس تبیین شده متغییر تناسب ادراک شده…………………………………………………۱۷۵
نمایشگر۲۹-۴ ماتریس چرخش یافته عاملی متغییر تناسب ادراک شده………………………………………….۱۷۶
نمایشگر۳۰-۴ آزمون بارتلت و KMO متغییر کیفیت ادراک شده…………………………………………………..۱۷۸
نمایشگر ۳۱-۴ کل واریانس تبیین شده متغییر کیفیت ادراک شده………………………………………………..۱۷۸
نمایشگر۳۲-۴ ماتریس چرخش یافته عاملی متغییر کیفیت ادراک شده…………………………………………۱۷۸
نمایشگر۳۳-۴ آزمون بارتلت و KMO متغییر نگرش مصرف کننده…………………………………………………۱۷۹
نمایشگر۳۴-۴ کل واریانس تبیین شده متغییر نگرش مصرف کننده……………………………………………….۱۸۰
نمایشگر۳۵-۴ ماتریس چرخش یافته عاملی متغییر نگرش مصرف کننده……………………………………….۱۸۰
نمایشگر۳۶-۴ مدل اندازه گیری متغییر تناسب ادراک شده در حالت استاندارد………………………………۱۸۲
نمایشگر۳۷-۴ مدل اندازه گیری متغییر تناسب ادراک شده در حالت ضرایب معناداری……………………۱۸۳
نمایشگر۳۸-۴ مدل اندازه گیری متغییر کیفیت ادراک شده در حالت استاندارد………………………………۱۸۴
نمایشگر۳۹-۴ مدل اندازه گیری متغییر کیفیت ادراک شده در حالت ضرایب معناداری……………………۱۸۵
نمایشگر۴۰-۴ مدل اندازه گیری متغییر نگرش مصرف کننده در حالت استاندارد…………………………….۱۸۶
نمایشگر۴۱-۴ مدل اندازه گیری متغییر نگرش مصرف کننده در حالت ضرایب معناداری………………….۱۸۷
نمایشگر۴۲-۴ مدل ساختاری تحقیق در حالت استاندارد………………………………………………………………۱۸۸
نمایشگر۴۳-۴ مدل ساختاری تحقیق در حالت ضرایب معناداری……………………………………………………۱۸۹
نمایشگر۴۴-۴ مدل تاثیر ۴ عامل مربوط به متغییر تناسب ادراک شده بر متغییر نگرش درحالت استاندارد…………………………………………………………………………………………………………………………………….۱۹۰
نمایشگر۴۵-۴مدل تاثیر ۴ عامل مربوط به متغییر تناسب ادراک شده بر متغییر نگرش درحالت ضرایب معنادار………………………………………………………………………………………………………………………………………..۱۹۱
نمایشگر۴۶-۴ مقادیر ضرایب بتا و t برای هر یک از فرضیه ها………………………………………………………..۱۹۲

نمایشگر۴۷-۴ ماتریس مقایسه وضعیت موجود و اهمیت مربوط به متغییر تناسب ادراک شده………….۱۹۶
نمایشگر۴۸-۴ ماتریس مقایسه وضعیت موجود و اهمیت مربوط به متغییر کیفیت ادراک شده………….۱۹۷
نمایشگر۴۹-۴ ماتریس مقایسه وضعیت موجود و اهمیت مربوط به متغییر نگرش مصرف کننده………..۱۹۷
نمایشگر۱-۵ مقایسه نتایج تحقیق حاضر با سایر تحقیقات انجام شده…………………………………………….۲۰۹
فصل اول
کلیات تحقیق
۱-۱٫مقدمه :
در بسیاری از کشورها، امروزه نام های تجاری در زمره اصلی ترین سرمایه های سازمانی به شمار می آید و به همین جهت مدیریت نام های تجاری یکی از جایگاههای مدیریتی در ساختار سازمان های امروزی بوده و تحت حمایت ویژه مدیریت ارشد است. ولی نام های تجاری پاسخ به تمامی مشکلات بشریت نبوده و قادر نیستند با ایجاد انقلابی در کسب و کارهای در هم شکسته و رو به فنا، آنها را به یکباره به برتری برسانند و هیچ کسب و کاری نمی تواند با بهره گیری از آن یک شبه ره صد ساله طی کند. در گذشته، دنیای نام های تجاری تنها مورد توجه مدیران ارشد بود، در حالی که امروزه این نگرش تغییر یافته و توجه به خلق و توسعه نام های تجاری ارزشمند، اولویت اول تمامی کسب و کارهاست. بسیاری از شرکت ها و سازمان های کوچک و بزرگ فعال در عرصه های گوناگون بازار، استراتژی نام تجاری را به عنوان جوهره اصلی استراتژی کسب و کار خود بنا نهاده و بر آن تکیه می کنند. از طرفی با افزایش پیچیدگی و عدم اطمینان در محیط بازارهای فوق رقابتی امروز، شرکتها برای حفظ بقا و سودآوری خود، به سمت تکنیک های تعمیم نام تجاری روی آورده اند. لذا مدیران بسیاری از شرکتها هنگام ارائه محصول جدید خود نسبت به کسب وفاداری مشتریان به برند خود سرمایه گذاری نموده و از استراتژی نام تجاری خود برای تولید و فروش محصولات فعلی و همچنین محصولات جدید خود در آینده استفاده می­نمایند. محصولات غذایی چیکا ، به عنوان یکی از برندهای پیش رو در امر تولید مواد غذایی و برند شناخته شده نزد مردم، با تأمل و تعمق بیشتری به ارائه محصولات وتوسعه نام تجاری خودنگریسته و با هدف کسب جایگاه در بازارهای جهانی،قصد دارد تا تاثیرتعمیم نام تجاری بر نگرش مصرف کنندگان خود را مورد بررسی قرار دهد.
گزارش این پژوهش در پنج فصل ارائه می شود.
فصل اول شامل بیان مساله، سوالات اصلی و فرعی، اهداف تحقیق، فرضیات تحقیق، روش تحقیق و واژگان تخصصی می­باشد.
فصل دوم ضمن توضیح مباحث نام تجاری و استراتژی­ های نام گذاری تجاری و مزایا و معایب هرکدام و ویژگی های نام های تجاری قدرتمند، به توضیحاتی در مورد نگرش مصرف کننده، نحوه شکل گیری و ابعاد و عناصر آن، همچنین، تصویر ذهنی در مورد یک نام تجاری، فرایند طبقه بندی اشیاء در ذهن مصرف کنندگان و انواع دیدگاه ها در مورد طبقه بندی، دیدگاه های مختلف در رابطه با تعریف توسعه نام تجاری، انواع روش های توسعه، تعریف کامل متغییرهای مورد مطالعه در مدل انتخاب شده و در نهایت معرفی کامل شرکت چیکا پرداخته شده است.
فصل سوم شامل چگونگی گردآوری داده ها(از طریق پرسشنامه)و روش های تجزیه و تحلیل آنهاست.
در فصل چهارم به تحلیل یافته های تحقیق با بهره گرفتن از روش های آماری توصیفی(میانگین و. . . )و استنباطی(مدل معادلات ساختاری و …) پرداخته شده است ونهایتا در فصل پنجم نتایج حاصل از این تحقیق به همراه پیشنهادات ارائه می شوند.
۲-۱٫ بیان مسئله:
هرشرکت درهنگام معرفی یک محصول جدید به بازار، با سؤالات متعددی مواجه است.مهمترین مسئله ای که ذهن عرضه کننده رابه خود مشغول می دارد این است که محصول جدید را با چه موضعگیری مشخصی وارد بازارکند تا بتواند تقاضای کافی ایجاد کند ویا به عبارت دیگر،برای بازارجذابیت داشته باشد.دراین باره موضعی که بنگاه برای محصول خود اتخاذ می­ کند باید باویژگیهای مختلف محصول،از جمله کیفیت محصول،نوع بسته بندی،نام تجاری ونوع تبلیغات،پشتیبانی شود. یک محصول جدید ممکن است با نام تجاری تولیدکننده یا توزیع کننده به بازارعرضه شود. معمولا ًوقتی تولیدکننده امکانات بسته بندی وبازاریابی ندارد،و یااگربخواهدازشهرت نام واسطه استفاده کند،محصولات خودرابانام شرکت واسطه عرضه مینماید. بعضی ازشرکت ها به صورت ترکیبی عمل می­ کنند.یعنی بخشی از تولیدات خود را با نام شخصی وبخش دیگری را با نام شرکت واسطه عرضه می­ کنند. شرکتهای تولیدکننده و همچنین توزیع کننده،برای انتخاب نام تجاری محصولات خود از روش های متفاوتی استفاده می­ کنند. دربعضی مواقع آنهاهریک ازمحصولات خودرابایک نام مستقل به بازارعرضه می­ کنند. مهمترین مزیت برگزیدن چنین روشی این است که عدم موفقیت یک محصول در وجهه دیگرمحصولات شرکت تأثیرمنفی نخواهدگذاشت ویا به عبارت دیگر،بنگاه شهرت خود را به موفقیت یک محصول خاص وابسته نمی­کند .مزیت دیگراستفاده از چنین راهبردی این است که انتخاب یک نام جدید فرصت وانگیزه ای جدید در بازارایجاد میکند وهمچنین موجب انگیزه تلاش برای کارکنان بنگاه نیز می­­گردد. امروزه اغلب تولیدکنندگان، محصولات جدید خود را با استفاده ازنام تجاری محصولات موفق قبلی به بازار عرضه می کنند؛ زیرا یکی از ارزشمندترین داراییهای هرسازمان سابقه واعتبارآن نزد مشتری است. اعتبار وسابقه هرسازمان به عملکرد خود سازمان و استنباط بازار از عملکرد ا و بستگی دارد. نام تجاری موفق می ­تواند اهرمی برای موفقیت دیگر محصولات جدید بنگاه باشد. یک محصول با نام تجاری موفق معمولاً قابل فروش به قیمت بالاتر می­باشد، از وفاداری بیشترمشتری برخوردار است و موجب سهولت انتخاب بین مصرف کننده می­ شود(دُیل ی^[۱]،­ ۱۹۹۰)­. بین سالهای ۱۹۷۷تا ۱۹۸۴میلادی حدود ۴۰درصد محصولات معرفی شده درسوپر مارکت­های ایالات متحده از همین راهبرد یعنی تعمیم نام تجاری محصولات قبلی به محصولات جدید استفاده کرده بودند (آکر^[۲]، ۱۹۹۰). در مقاله­ای ازمجله برنداستراتژی^[۳] (۲۰۰۵) اشاره شده که ۸۲ درصد کالاهای جدید دارای نام تجاری تعمیم یافته­اند. درهمین مقاله به گفته هلنوینگ^[۴]مدیر مرکز علوم بازاریابی^[۵]اشاره می­شودکه شرکتها احساس کرده ­اند می­­­توانند ازارتباطی که بامشتری از طریق نام تجاری خود برقرار می­ کنند، سودبرند. مدیران براین باورندکه اگر بتوانند با بهره گرفتن از نام تجاری محصولات موفق خود محصولاتی جدید از طبقات دیگرکالامعرفی کنند موجب صرفه جویی شده ­اند. مدیران بازاریابی حاضر نیستند ریسک معرفی محصول جدید با یک نام ناشناخته را بپذیرند و براساس تحقیق به عمل آمده، ۸۳ درصد مدیران بازاریابی معتقد به عرضه محصول جدید بانام تعمیم یافته می­باشند و۳درصد مدیران معرفی کالا با یک نام کاملاً جدید را ترجیح می­ دهند و ۱۵ درصد مدیران برای هر دو راهبرد وزن یکسانی قائلند (همان منبع، ۲۰۰۵) درکشور ما نیز شرکت­هایی که محصولات متنوع ارائه می­ کنند به طور آگاهانه یا ناخودآگاه اغلب محصولات جدید را با همان نام تجاری محصولات قبلی روانه بازار می­ کنند.
در این تحقیق محقق با توجه به شناخته بودن برند چیکا در بین جامعه و همچنین شناخت مشتریان این برند نسبت به کیفیت این محصولات، به دنبال بررسی این مهم می باشد که آیا با توجه به نوع نگرش حاکم در بین مصرف کنندگان این برند، نام تجاری می تواند به طبقاتی جدید از محصولات چیکا تعمیم یابد یا خیر؟
۳-۱٫ ضرورت و اهمیت انجام تحقیق:
امروزه در بسیاری از کشورها ، نامهای تجاری در زمره اصلی ترین سرمایه سازمانی به شمار می آیند ویکی از مهمترین وظایف مدیریت نام تجاری ایجاد تصویر مطلوب وماندگاردر ذهن مصرف کننده است. امروزه مدیران برند از نامهای تجاری موفق که تصویر مطلوبی در ذهن مصرف کننده دارند به عنوان سکوی پرتابی برای ارائه محصولات جدید استفاده می کنند.و از استراتژی تعمیم نام تجاری در جهت کاهش ریسک مالی خود بهره می برند.بنابراین همانطور که ملاحظه می شود تمایل شدیدی برای استفاده از این استراتژی وجود دارد. اما استفاده و بکارگیری این استراتژی لزوما همیشه موفق نخواهد بود و عدم توجه به رفتار و نگرش مصرف کننده در این خصوص می تواند منجر به شکست آن شود. لذا به دلیل موفقیت و عدم موفقیت بسیاری از شرکتها در استفاده از این استراتژی، ضرورت انجام پژوهشی در این زمینه، در ایران که مشخص کند نام تجاری می تواند به چه طبقاتی از محصول جدید تعمیم یابد ،ضروری و مفید به نظر می رسد. با توجه به نوپا بودن موضوع پژوهش می توان از آن به عنوان مبنایی برای پژوهش های بعدی استفاده نمود.
استفاده از نتایج پژوهش به مدیران کمک خواهد کرد تا برنامه ریزی صحیحی در راستای دستیابی به اهداف نام تجاری داشته باشند به گونه ای که بدون اتلاف منابع، میزان دستیابی به اهداف، بیشینه شود.
۴-۱٫ پیشینه تحقیق:
تحقیقات داخلی:

۲۱- ایران در خاطرات جیمی کارتر. ترجمه ابراهیم ایران نژاد، طیبه غفاری، تهران: مرکز اسناد
انقلاب اسلامی.
۲۲- بازرگان، مهدی. بازی جوانان با سیاست. تهران: چهره، ۱۳۳۱٫
۲۳- بازرگان، مهدی. یادداشت های روزانه. تهران: قلم، ۱۳۸۶٫
۲۴- بازرگان، مهدی. مدافعات در دادگاه بدوی و تجدید نظر نظامی. تهران: شرکت سهامی
انتشار، ۱۳۸۵٫
۲۵- بازرگان، مهدی. انقلاب ایران در دو حرکت. بی جا: بی نا، ۱۳۶۳٫
۲۶- بازرگان، مهدی. بعثت و دولت. تهران: شرکت سهامی انتشار، ۱۳۵۹٫
۲۷- برزین، سعید. زندگی نامه سیاسی مهندس مهدی بازرگان. تهران: مرکز، ۱۳۷۸٫
۲۸- برینتون، کرین. کالبد شکافی چهار انقلاب. ترجمه محسن ثلاثی، تهران: نشر نو، ۱۳۶۲٫
۲۹- بیل، جیمز. شیر و عقاب. جلد اوّل، ترجمه مهوش غلامی، تهران: کوبه، ۱۳۷۱٫
۳۰- برژینسکی، زیبیگنیو. قدرت و اصول. ترجمه مرضیه ساقیان، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و
بین المللی، ۱۳۷۹٫
۳۱- بهار، محمد تقی. تاریخ احزاب سیاسی ایران. جلد اوّل، تهران: رنگین، ۱۳۲۳٫
۳۲- بختیار، شاپور. یکرنگی. ترجمه مهشید امیرشاهی، بی جا: بی نا، بی تا.
۳۳- بهروز، مازیار. شورشیان آرمانخواه. ترجمه مهدی پرتوی، تهران: ققنوس،۱۳۸۶٫
۳۴- بهنود مسعود. از سید ضیا تا بختیار. تهران: دنیای دانش، ۱۳۸۷٫
۳۵- بصیرت منش، حمید. امام خمینی از هجرت به پاریس تا بازگشت به تهران. تهران: مرکز
اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷٫
۳۶- پارسونز، آنتونی. غرور و سقوط. ترجمه منوچهر راستین، تهران: هفته، ۱۳۶۳٫
۳۷- پهلوی، محمدرضا. مأموریت برای وطنم. بی جا: چاپخانه سازمان سمعی و بصری هنرهای

زیبای کشور، بی تا.
۳۸- پهلوی، محمدرضا. پاسخ به تاریخ. ترجمه حسین ابوترابیان، تهران: مترجم، ۱۳۷۱٫
۳۹- پا به پای آفتاب.گردآوری و تدوین: امیررضا ستوده، جلد دوم، تهران: پنجره، ۱۳۸۰٫
۴۰- پوپر، کارل ریموند. حدس ها و ابطال ها، رشد شناخت علمی. ترجمه احمد آرام، تهران:
شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۳٫
۴۱- «تجلیل کم سابقه از مرحوم سحابی و بازرگان در سیما». روزنامه ابتکار (۲۹/۱۱/۱۳۸۶).
۴۲- تیلور، استن. علوم اجتماعی و انقلاب ها. ترجمه علی مرشدی زاد، تهران: دانشگاه شاهد،
۱۳۸۸٫
۴۳- ترابی، یوسف. روابط ایران و امریکا. تهران: عروج، ۱۳۷۹٫
۴۴- ترنر، استانسفیلد. پنهان کاری و دموکراسی. ترجمه حسین ابوترابیان، تهران: اطلاعات، ۱۳۶۶٫
۴۵- تحریر تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی ایران. به کوشش ع. باقی، تهران: تفکر، ۱۳۷۳٫
۴۶- ترکمان، محمد. یادنامه دکتر یدالله سحابی. تهران: قلم، ۱۳۷۷٫
۴۷- توسلی، محمد. تعامل روشنفکران دینی با روحانیون؛ پیوند ثمربخش. مهرنامه، شماره ۱۱،
اردیبهشت ۱۳۹۰٫
۴۸- تحلیلی پیرامون دانشگاه قبل و بعد از انقلاب. تهران: نهضت آزادی، ۱۳۶۳٫
۴۹- جزنی، بیژن. تاریخ سی ساله ایران. بی جا: بی نا، بی تا.
۵۰- جلیلی، سید هدایت. نهاد مرجعیت و قدرت سیاسی. روزنامه ایران(۱/۹/۱۳۷۷).
۵۱- جعفریان، رسول. جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران. تهران: خانه کتاب، ۱۳۸۷٫
۵۲- جبهه ملی به روایت اسناد ساواک. جلد اوّل، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت
اطلاعات، ۱۳۷۹٫
۵۳- چپ در ایران به روایت اسناد ساواک(کتاب هفتم). تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت
اطلاعات، ۱۳۸۲٫
۵۴- حق جو، ع. تحلیلی بر سازمان مجاهدین خلق ایران. تهران: اوج، ۱۳۸۵٫
۵۵- حسینیان، روح الله. یک سال مبارزه برای سرنگونی رژیم شاه(بهمن ۵۶ تا بهمن ۵۷). تهران:
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷٫
۵۶- حکمی زاده، علی اکبر. اسرار هزار ساله. تهران: بی تا، ۱۳۲۲٫