- بخش اول: نتایج و خروجی نرم­افزار با نتایج به دست آمده از فرمول­ها و روابط موجود در منابع معتبر مکانیک خاک مقایسه می­گردد. در این بخش یک سری تحلیل­های نرم­افزاری بر روی مدل­های پی واقع بر روی خاک بکر (بدون حضور المان­های فولادی) انجام شد و تنش­ها و نشست­های به دست آمده از آنالیزهای نرم­افزار با نتایج حاصل از روابط و فرمول­های معتبر موجود در کتب فنی مقایسه گردید.
- بخش دوم: در این قسمت جهت کالیبراسیون مدل اجزاء محدود، آزمون بارگذاری بر روی مدل آزمایشگاهی متشکل از پی بر روی بستر ماسه­ای انجام گردید، از طرفی مدل کامپیوتری مشابه با مشخصات مدل آزمایشگاهی فوق الذکر ساخته شد و نتایج اخذ شده از هر یک از روش­ها با یکدیگر مقایسه گردید.
شرح و نتایج کالیبراسیون­های انجام شده در فصل بعد ارائه می­گردد.
فصل چهارم
نتایج تحلیل­ها
( نرم­افزاری و آزمایشگاهی)
۴-۱ مقدمه
مجموعه تحلیل­های انجام شده در این پژوهش شامل دو بخش عددی و آزمایشگاهی می­باشد. نرم­افزار مورد استفاده جهت انجام آنالیزهای عددی که پیشتر در فصل ۳ تحقیق حاضر معرفی و تشریح گردید، در ابتدا به کمک نتایج آزمون­های آزمایشگاهی و فرمول تئوری کالیبره شده و سپس آنالیز حساسیتی با تغییر پارامترهای قطر (D)، طول (L) و فاصله مرکز به مرکز المان های فولادی (S)، میزان فاصله المان­های اطراف از بر پی ® انجام شد و تأثیر پارامترهای مذکور بر ظرفیت باربری و نشست زیر پی مورد ارزیابی قرار گرفت. از طرف دیگر جهت تدقیق نتایج تحلیل عددی، آزمون­های آزمایشگاهی با بهره گرفتن از دستگاه بارگذاری بر روی پی واقع بر خاک ماسه­ای مسلح صورت گرفت. در ادامه این فصل ابتدا نتایج اعتباریابی نرم­افزار و سپس نتایج تحلیل­های نرم­افزاری و آزمایشگاهی ارائه و شرح داده خواهد شد.
۴-۲ اعتبارسنجی مدل
در ابتدا صحت مدل­های اجزاء محدود ساخته شده و دقت نتایج استخراج گردیده، مورد سنجش قرار گرفت. بدین منظور نتایج تحلیل نرم­افزار از دو طریق: الف- مقایسه با نتایج به دست آمده از فرمول­های تئوری و ب- مقایسه با نتایج آزمون­های انجام شده بر روی مدل آزمایشگاهی مورد بررسی قرار گفت و درصد خطای موجود محاسبه و مورد قضاوت قرار گرفت. بررسی­های انجام شده بر روی مدلی از خاک و پی که در شکل (۴-۱) به صورت شماتیک نشان داده شده است، صورت گرفت. شرح جزئیات کار در ادامه ارائه می­گردد :

شکل ۴- ۱ : شکل شماتیک مدل مورد استفاده در اعتبار سنجی نرم افزار
۴-۲-۱ استفاده از فرمول تئوری جهت اعتبارسنجی نرم­افزار
برای مشخصات خاک ارائه شده در جدول (۳-۳) و پی به عرض های متغیر ۵/۰ ، ۱ و ۵/۱ متری نشست­ها و تنش­ها با بهره گرفتن از فرمول­های تئوری و تحلیل نرم­افزاری محاسبه شدند که نتایج آن در جداول (۴- ۱) و (۴- ۲) و نمونه ­ای از کانتورهای نشست و تنش به ترتیب در شکل (۴-۳ ) و (۴- ۴) ارائه گردیده است. در ادامه مقایسه هر یک از نتایج نشست و تنش ها در خاک به تفکیک آورده شده است:

۴-۲-۱-۱ مقایسه نشست خاک حاصل از تحلیل دستی و نرم­افزاری
نشست آنی پی سطحی واقع بر روی خاک دانه­ای ماسه­ای را می­توان از رابطه زیر محاسبه نمود[۸]:
(۴- ۱)
که در رابطه فوق:
S_e: نشست الاستیک خاک
B: عرض پی
q₀: فشار خالص وارد بر خاک
_sμ : ضریب پواسون
: E_s مدول الاستیسیته خاک
α : ضریب بی­بعد که بستگی به ابعاد پی دارد و از طریق شکل (۴- ۲) بدست می ­آید
شکل ۴- ۲ : نمودار تعیین مقادیر α با توجه به نسبت ابعاد پی

شکل ۴-۳۰: تاخیر بدون تونل‌کرم.
اما همان‌طور که در شکل زیر مشاهده می‌کنیم هر گاه تونل‌کرم وجود داشته باشد تاخیر به صورت زیر خواهد بود.
شکل ۴-۳۱: تاخیردر حضور تونل‌کرم.]۳۱[.
(۲-۴)
r : حداکثر محدوده‌ی انتقال v : سرعت گذر رسانه‌ی بی‌سیم : حداکثر زمان پردازش در هر گره
L_w : طول لینک تونل‌کرم V_w: سرعت انتقال در لینک تونل‌کرم _w: زمان پردازش در گره‌های مهاجم
مقدار تاخیر tr-ts از فرمول زیر محاسبه می‌شود:
_w
که از مقدار فرمول قبلی تجاوز نخواهد کرد. بنابراین با بررسی این که آیا مقدار (tr-ts) از محدوده‌ی فرمول )۴-۲( تجاوز کرده است یا نه، گره‌ها در OLSR قادر به تشخیص حمله‌ی تونل‌کرم خواهند بود.

۴-۱۱ سرباری پروتکل OLSR ]31[ : برای محاسبه‌ی سرباری به صورت زیر عمل می‌کنیم:
اگر N تعداد گره‌ها در شبکه و M تعداد گره‌های MPR یعنی تولیدکننده‌ی TC و NB_2k تعداد گره‌هایی که در فاصله‌ی دوگامی گره K قرار گرفته‌اند و AVERAGE (NB2) میانگین تعداد همه‌ی همسایگان دو گامی گره تولیدکننده‌ی TC باشد، که این مقدار ازN کمتر خواهد بود، سرباری از فرمول زیر محاسبه می‌گردد:
(۴-۴)
از آن‌جا که ، بنابراین این روش امنیت را برقرار می‌کند. علاوه بر این سایز Ack ارسال خیلی کم بوده و همچنین با افزایش سایز شبکه مقدار N نیز افزایش پیدا خواهد کرد، یعنی N. پس این روش مقیاس‌پذیر است.
۴-۱۲ مزایای پروتکل OLSR : مزیت اصلی این روش عدم وابستگی به سخت‌افزارهای خاصی همچون GPS و همچنین عدم‌نیاز به آگاهی از کل شبکه برای محافظت از انواع حمله می‌باشد.
فصل پنجم
ارزیابی
۵-۱ ارزیابی گذردهی و تاخیر: در ادامه گذردهی^[۹۱] و تاخیر end-to-end را در این دو پروتکل با هم مقایسه می‌کنیم. پارامتر اول گذردهی می‌باشد که عبارت است از کل مقدار داده‌ای که از فرستنده به گیرنده می‌رسد در مدت‌زمانی که طول می‌کشد که گیرنده آخرین بسته یا بیت داده را دریافت کند.
واحد گذردهی بیت بر ثانیه یا بسته بر ثانیه می‌باشد. پارامتر بعدی تاخیر است که عبارت است از مدت زمانی که طول می‌کشد تا بسته به مقصد برسد. برای ارزیابی دو شبکه با ۲۰ و ۴۰ گره در نظر گرفته‌ایم و پارامترهای کارایی را برای دو پروتکل AODV و OLSR آن را بررسی می‌کنیم.
شکل ۵-۱: گذردهی شبکه ای با ۲۰ گره.
شکل ۵-۲: گذردهی شبکه ای با ۴۰ گره.
بر طبق شکل ۵-۱ و ۵-۲ گذردهی OLSR نسبت به AODV بالاتر است. زیرا در AODV فرستنده‌ی بسته منتظر پیام RREP گیرنده می‌ماند و گره متخاصم بلافاصله RREP را برای گیرنده ارسال می‌کند، سپس فرستنده داده را برای گره متخاصم ارسال می‌کند که همین امر باعث کاهش گذردهی شبکه می‌شود. اما OLSR هنگام ارسال بسته منتظر جواب گیرنده نمی‌ماند. در هر دو شبکه گذردهی OLSR بالاتر است، اما با افزایش تعداد گره‌ها و متراکم شدن شبکه میزان گذردهی این پروتکل نیز افزایش می‌یابد.
شکل ۵-۳: تاخیر end-to-end با ۲۰ گره.
شکل ۵-۴: تاخیر end-to-end با ۴۰ گره.
انتظار می‌رود که AODV تاخیر بیشتری داشته باشد اما می‌بینیم در حضور حمله گاهی تاخیرش به طور ناگهانی افزایش چشمگیری داشته که نشان دهنده‌ی این است که بسته از طریق تونل منتقل شده است. با افزایش تعداد گره‌ها تاخیر OLSR کاهش یافته است. اگر بخواهیم هریک از پارامترهای فوق را در شبکه‌‌ی نرمال با شبکه‌‌ی تحت حمله مقایسه کنیم ، نمودارهای زیر را خواهیم داشت.
شکل ۵-۵: مقایسه گذردهی دو پروتکل در شبکه ای با ۲۰ گره.
شکل ۵-۶: مقایسه گذردهی دو پروتکل در شبکه ای با ۴۰ گره.
در هر دو شبکه گذردهی OLSR بیشتر است. در هر دو پروتکل زمانی که شبکه در حالت نرمال قرار دارد نسبت به حالت تحت حمله، میزان گذردهی شبکه بیشتر خواهد بود. زیرا گره‌های متخاصم با تغییر مسیر انتقال داده و انحراف بسته‌ها از مسیر اصلی بر روی گذردهی تاثیر می‌گذارند.
برای مقایسه‌ی میزان تاخیر پروتکل‌ها در فواصل زمانی دو دقیقه‌ای تاخیر حالت نرمال و حالت تحت حمله‌ی هر پروتکل را محاسبه کرده و سپس نمودارهای مقایسه‌ای را در شبکه‌هایی‌ با ۲۰ گره و ۴۰ گره ترسیم نموده‌ایم.
شکل ۵-۷: مقایسه تاخیر end to end دو پروتکل در شبکه ای با ۲۰گره.
شکل ۵-۸: مقایسه تاخیر end to end دو پروتکل در شبکه ای با ۴۰ گره.
در هر دو شبکه تاخیر AODV در شبکه‌ی نرمال بیشتر است. اما زمانی که حمله وجود دارد با افزایش ناگهانی تاخیر مواجه می‌شویم یعنی بسته از طریق تونل ایجاد شده منتقل شده است و مسیری با طول ظاهری دو و شامل گره‌هایی که فاصله بسیار زیادی با هم دارند را طی کرده که نشانه‌ی ضعف پروتکل در برابر حمله است. در صورتی که در OLSR در حالت نرمال تاخیر بسیار کم می‌باشد و همچنین میزان افزایش تاخیر از حالت نرمال به غیرنرمال بسیار ناچیز است. بر اساس نمودارهای به دست آمده می‌توان گفت: پروتکل OLSR هم در حالت نرمال شبکه و هم هنگام مقابله با حمله‌ی تونل‌کرم گذردهی بالاتری نسبت به AODV دارد و نیز میزان تاخیر AODV در حالت نرمال بسیار بالاتر از OLSR است و هنگام ایجاد تونل‌کرم در شبکه افزایش ناگهانی تاخیر را به دنبال دارد که این نشانه‌ی ضعف در برابر این حمله است.
فصل ششم
نتیجه‌گیری و پیشنهادات
۶-۱ نتیجه‌گیری:
بر اساس مطالب گفته شده در فصل‌های قبل دیدیم که امروزه اکثر شبکه‌ها از جمله شبکه‌های موردی در برابر حمله‌ی تونل‌کرم ضعیف هستند. برای مقابله با این حمله پروتکل‌های مختلفی پیشنهاد شده بود که هر یک به نحوی می‌کوشیدند که مانع از تحمیل این حمله به شبکه شوند. همان‌طور که دیده شد پروتکل OLSR بالاترین میزان گذردهی را در انتقال بسته‌های داده به سمت مقصد و جلوگیری از انحراف آن‌ها از مسیر اصلی داشت و حداقل افزایش ناگهانی تاخیر از شبکه‌ی نرمال به شبکه‌ی تحت حمله را داراست. و در نتیجه مسیریابی بر اساس این پروتکل از امنیت بیشتری برخوردار بود .
۶-۲ پیشنهادات:

• • برای مقابله با حمله‌ی تونل‌کرم پروتکلی با بالاترین میزان گذردهی را انتخاب کنیم.

• • برای مقابله با حمله‌ی تونل‌کرم پروتکلی با حداقل شکست در برابر مهاجمان را انتخاب کنیم.

• • پروتکلی که حداقل افزایش تاخیر از شبکه‌ی نرمال به تحت حمله را دارد می‌تواند در مقابل تونل‌کرم بهتر عمل کند.

• • ما با توجه به نتایج ارزیابی‌ها برای برقراری امنیت مسیریابی در شبکه‌های موردی در برابر حمله‌ی تونل‌کرم، در شبکه‌های متراکم پروتکل OLSR را پیشنهاد می‌دهیم.

۶-۳: کارهای آتی
با این‌که پروتکل OLSR تا حدود زیادی امنیت مسیریابی را در شبکه‌های موردی برقرار می‌کند اما باز هم در برابر حمله‌ی تونل‌کرم ضعیف است، پس به دست آوردن پروتکلی که کلا مانع از ایجاد تونل‌کرم در شبکه‌ی موردی گردد، امنیت مسیریابی در آن ۱۰۰% باشد و گره‌های متخاصم را از شبکه حذف نماید و به نحوی بتواند علاوه بر پارامترهای فوق بار و ترافیک شبکه را نیز کاهش دهد به عنوان کار آتی محسوب خواهد شد.
References
[۱] Prayag Narula, Sanjay Kumar Dhurandher, Sudip Misra, Isaac Woungang. “Security in mobile ad-hoc networks using soft encryption and trust-based multi-path routing”, in computer communication 31, 2008 , pp 760-769
[۲] A.A.A. Radwan, T.M. Mahmoud , E.H. Houssein. “Evaluation comparision of some ad hoc networks routing protocols”, ۱۲^th Egyption Informatics Journal, 2011, pp 95-106
[۳] Hoang Lan Nguyen,uyon Trang Nguyen,"A study of different types of attacks on multicast in mobile ad hoc networks",in ad hoc networks volume 6, issue 1, January2008

عدالت سازمانی اصطلاحی است برای توصیف نقش عدالت با موقعیت های شغلی. یکی از انواع عدالت های سازمانی، عدالت توزیعی است که به عادلانه بودن پیامدها و نتایجی که کارکنان دریافت می کنند اشاره می کند این عدالت سازمانی ریشه در نظریه برابری آدامز دارد این نظریه به نحوه پاسخ دهی افراد نسبت به مداخله ها و رفتارهای ناعادلانه مدیران و سرپرستان در توزیع امکانات و پاداش ها در سازمان ها توجه دارد. احتمالاً محققان سازمانی بیشترین آشنایی را با این نظریه دارند. علاوه بر عدالت توزیعی، مفهوم دیگری که اخیراً در بحث عدالت سازمانی مطرح شده است، عدالت رویه ای است. در حالی که عدالت توزیعی، عادلانه بودن پیامدهای دریافت شده توسط کارکنان را توصیف می کند، عدالت رویه ای عادلانه بودن روش های مورد استفاده برای تعیین این پیامد ها را بیان می کند به عبارت دیگر عدالت توزیعی به عادلانه بودن منابع و امکانات توجه دارد، اما عدالت رویه ای به عادلانه بودن روش های مورد استفاده برای تصمیم گیری در مورد نحوه توزیع امکانات و منابع اشاره می کند. تحقیقات جدید در مورد عدالت رویه ای نشان می دهند که روش های توزیع منابع و امکانات یک عامل تعیین کننده مهم عدالت در سازمان ها محسوب می شود. لونتال معتقد است که رویه های عادلانه به وسیله خصوصیات زیر مشخص می شود : توزیع امکانات برای همه افراد در طول زمان یکسان و بدون سوءگیری باشد، براساس اطلاعات صحیح و دقیق انجام گیرد، قابل تصحیح باشد و بر اساس هنجارهای اخلاقی و معنوی استوار باشد. سومین عدالت، عدالت تعاملی است که نوعی عدالت رویه ای است و اشاره به برخورد عادلانه ای دارد که در مورد یک فرد شاغل در قالب روش های رسمی تصویب شده اعمال می شود.

تصویر ۵-۲ انواع عدالت سازمانی
۵-۲-۲ عواملی که شهروندی کارکنان را ارتقاء و پرورش می‌‌دهند:
۱- رضایت شغلی
تئوری کسب و کار سنتی پیشنهاد می‌کنند که «کارکنان شاد» شهروندان خوب و بهره‌ورتری هستند و ارگان ایده و نظراتی را در خصوص روابط بین رضایت شغلی و آنچه که تحت عنوان رفتارهای ماواری وظایف رسمی نامیده می‌شود، تبیین ساخته است. بسیاری از اسناد و مدارک معتبر گویای این حقیقت است که شاخص‌های رضایت شغلی تأثیرات شاخص‌های ذهنی بهره‌وری کارکنان را کاهش می‌دهند.
۲- رهبری تحول آفرین
رهبران کریزما افراد جذابی هستند که زیردستان شان را به لحاظ عاطفی واحساسی شناسایی می‌کنند و کارکنان زمانی به افزایش تلاشها و کوششهای فوق العاده (اضافی) مبادرت خواهند کرد در صورتی که آنها با رهبران حمایتی و تحول آفرین کار بکنند. به علاوه رهبران تحول آفرین یک چشم‌انداز هدفمند و آرمانی را به شرکتی که کارکنان را برای اجرای اهداف موفقیت‌آمیز از طریق تأکید و علاقه‌مندی به سازمان بیش از افراد کنار هم گرد می‌آورد، ابلاغ می‌کنند.
کارکنانی که برای رهبران تحول آفرین کار می‌کنند اغلب فراتر از وظایف رسمی برای منفعت رساندن به سازمان انگیزش پیدا می‌کنند، در ضمن کارکنان در صورتی که آنها روابط نزدیک، صمیمانه، حمایتی و توسعه یافته را پرورش دهند در آن صورت کارکنان برای درگیری در شهروندی سطوح بالای ارتقاء یافته تمایل خواهند داشت. به طور کلی سرپرستانی که با کارکنان شان پیوند و روابط ضعیفی را به وجود می‌آورند و با آنها دیر آشنا ‌شوند و نیز هنگامی که کارکنان سرپرستان شان را ناآگاه و بی مطلع تلقی کنند احتمالاً کمتر در رفتار سازمانی درگیر می‌شوند.
۳- درگیری شغلی و شغل‌ها و مأموریتهای جذاب
درگیری شغلی یعنی ایجاد فرصت و مجالهایی برای تکمیل وظایف و مأموریت های جذاب به طوری که کارکنان در کارشان بیشتر غوطه‌ور و غرق شوند. بررسیها و مطالعات قبلی در خصوص رضایت شغلی روشن ساخت که درگیری شغلی با شاخص‌های سنتی عملکرد یا بهره‌وری پیوند ضعیف و محدودی را نشان می‌دهد. هر چند افرادی که به طور گسترده در کارشان درگیر هستند آنها در واقع بیشتر رفتار شهروندی سازمانی را از خود بروز می‌دهند ضمناً‌ وظایف و مشاغلی که بازخورد کافی را برای افراد فراهم می‌کند در صورتی که آن وظایف روتین، تکراری و مشخص باشند رفتار شهروندی به طور قابل ملاحظه پایین‌تری را نشان می‌دهند. خط مشی‌های بروکراتیک و رویه‌هایی که عمدتاً‌ طرق انجام کارکنان را محدود و مسدود می‌کنند می‌تواند نیز به عنوان موانع عملکرد رفتار شهروندی سازمانی عمل کنند.
۴- حمایت سازمانی
کارکنانی که احساس می‌کنند که سازمان شان به آنها توجه و رغبت کاملی را نشان می‌دهند کسانی هستند که سطوح بالایی از رضایت را از خود نشان می‌دهند و آنها احتمالاً رفتار شهروندی را در سازمان ارتقاء و پرورش می‌دهند، ضمناً‌کارکنان هنگامی به طور واقعی در رفتار شهروندی سازمانی درگیر می‌شوند که سازمان به اهداف، ارزش، شأن و منزلت و اعتقادات آنها توجه بکنند. به نظر می‌رسد ثبات وسازگاری بین مفاهیم مهیا کردن منافع حیات شغلی و انواع رفتارهایی که کارکنان از خود بروز می‌دهند از رفتار شهروندی اقتباس می‌گردد. برای نمونه کارکنانی که تمایل و رغبت بیشتری برای بروز رفتارهای فراتر از وظایف رسمی داشته باشند آنها بیشتر قادر به تعادل و ثبات بین مسئولیت‌های شغلی، خانوادگی، شرایط و موقعیت‌های مختلفی که تحت آن می‌خواهند به دیگران کمک ارائه بدهند خواهند شد. مؤسسه SAS اغلب در بلند مدت به آنهایی که تمایل و گرایش به بروز رفتارهای فراتر از وظایف رسمی داشته باشند پرداخت مجدد شرکت در خصوص طرح‌های بهداشتی، مشکلات و مسائل خانوادگی ارائه خواهند کرد (یعنی تکمیل تقاضاهای پروژه و توجه مدیران ارشد به والدین).
۵- تحقق قراردادهای روانشناختی، عدالت سازمانی و اعتماد
شهروندی احتمالاً زمانی رخ خواهد داد که کارکنان قابل اعتماد و منصف بتوانند حیات شغلی‌شان را با تعهد ارتقاء و بهبود ببخشند و ضمناً کارکنانی که به سرپرستان شان اعتماد می‌کنند سطوح بالایی از رفتار شهروندی را ابراز می‌کنند.
انصاف یکی از پیش‌بینی کننده‌های رفتار شهروندی به همان میزان می‌باشد به ویژه تحقیقات نشان می‌دهند که کارکنان برای اجرای رفتارهایی که تحت عنوان فراتر و ماواری وظایف رسمی نامیده می‌شوند اعلام آمادگی خواهند کرد در صورتی که آنها اعتقاد داشته باشند:
پیامدهای مهم یعنی ارتقاء و افزایش پرداخت‌ها به شکل منصفانه‌ای از طرف سازمان توزیع و انتشار پیدا کرده باشد.
رویه‌های مورد استفاده برای تصمیم‌گیری عادلانه باشد یعنی «عدالت رویه‌ای».
سرپرستان مستقیم در صورتی که اعتماد آفرین باشند و دیدگاه های کارکنان را در نظر بگیرند بنابراین تا حد زیادی کارکنان سطوح بالای رفتار شهروندی را از خود نشان می‌دهند.
ایده و تفکرات عدالت سازمانی به مفاهیم قراردادهای روانشناختی که بین کارکنان و سازمانها وجود دارد بر می‌گردد، قراردادهای روانشناختی شامل تعهدات دو جانبه می‌باشد بدین معنی که کارکنان معتقدند که سازمان شان مدیون و بدهکار آنها است و تعهداتی که کارکنان بر این باورند آنها مدیون سازمانشان هستند. به علاوه تحقق قراردادهای روانشناختی وقتی رخ می‌دهند که سازمانها تعهداتشان را در قبال آنچه به کارکنان مرتبط می‌گردد برآورده سازند. در صورتی که کارکنان احساس کنند که قراردادهای روانشناختی نقص و خدشه‌دار گردیده است، اغلب از طریق نزول رفتارهای شهروندی عکس العمل نشان خواهند داد.
۶ )خصوصیات و خصلت‌های شخصی کارکنان
محققان خاطر نشان ساختند کارکنانی که وظیفه‌شناس، آگاه، با وجدان، خوش‌بین، مثبت‌نگر، برون گرا و نسبت به دیگران ابراز همدلی و همدردی می‌کنند و در همان حال گروه گرا و تیم محور هستند، رفتار شهروندی را بیشتر ابراز می‌کنند. به نظر می‌رسد افرادی که سطوح بالایی از رفتارهای وظیفه‌شناسی را داشته باشند، بیشتر در رفتار شهروندی درگیر می‌شوند. (مارک بولینو^[۴۷]، ویلیام ترنلی^[۴۸]، به نقل از (توره، ۱۳۸۳).
۵-۲-۲ سیاست و اقدامات سازمانی که رفتار شهروندی را تشویق و ترغیب می‌کنند:
۱) استخدام و جذب
برخی از پژوهشگران به طور ذاتی استدلال می‌کنند افرادی که علائم شهروندی خوب را در حوزه زندگی‌شان بروز می‌نمایند به همان اندازه تمایل دارند، شهروندان خوب سازمانی باشند. از میان ابزارهای انتخاب و گزینش کارکنان که ممکن است برای تشخیص و شناسایی شهروندان خوب سازمانی مورد استفاده قرار گیرند رویه‌های مصاحبه‌ای بیشتر بر روی رفتارهای همکارانه تمرکز می‌کنند و احتمال انتخاب کارکنانی که برای درگیری در شهروندی مستعدتر هستند را افزایش می‌دهد. بدین ترتیب است که مصاحبه‌ها بیتشر بر روی مؤلفه‌های کلیدی تأکید می‌کنند و آن منتهی به شناسایی کارکنان بالقوه‌ای می‌گردد که رفتار شهروندی را به خوبی بروز داده‌اند. به طور مشابهی اکثر مصاحبه‌ها ممکن است برای سنجش و اندازه‌گیری علاقه متقاضیان در کارهای گروهی طراحی شده باشد البته حداقل بررسی ها و مطالعات نشان می‌دهند که مصاحبه‌های اقتضائی می‌توانند در شناسایی شهروندان خوب مفید و سازنده باشد مصاحبه‌های اقتضائی سناریوهای مربوط به کار و در خواست متقاضیان و کاربران در خصوص آنچه که تحت شرایط و موقعیت‌های مختلف در نظر دارند انجام بدهند، ارائه می‌دهد. برخی از ویژگیها نظیر، وظیفه‌شناسی که با رفتار شهروندی روابط و پیوند مثبتی دارند به واسطه ویژگیهای شخصیت برای تکمیل فرایند انتخاب می‌تواند گمراه کننده باشد، البته در صورتی که سازمان ها از آزمون ویژگیهای شخصیت استفاده می‌کنند نیازمند اطمینان بخشیدن در خصوص اعتبار و روایی این گونه آزمونها هستند.
در نهایت در حالی که سازمانها می‌توانند شهروندان خوب سازمانی را در فرایند انتخاب شناسایی کنند آنها بایستی به یاد داشته باشند که رفتارهای شهروندی عموماً‌ جایگزینی برای عملکرد شغلی های سنتی نمی‌باشد. بنابراین در این خصوص اولاً‌ شرکت‌ها بایستی تعیین کننده‌های نسبتاً مؤثر عملکرد شغلهای سنتی را تشخیص دهند و ثانیاً کارکنان لایق را با بهره گرفتن از متدودهای ارزیابی چندگانه براساس نیاز به درگیری در رفتار شهروندی سازمانی شناسایی کنند.
۲) آموزش و توسعه
سازمانها ممکن است به تنهایی قادر به شناسایی مؤثر شهروندان خوب حال و سابق برای جذب و تصمیم‌گیری در خصوص به کارگیری آنها در سازمان نباشند اما سازمانها ممکن است قادر به اجرای آموزشی باشند که می‌تواند بر ایجاد رفتار شهروندی در میان کارکنان موجود مفید و سازنده باشد، متأسفانه کانون تمرکز برخی از سازمانها بیشتر بر روی موفقیت فردی استوار می‌باشد و اغلب کارکنان برای نشان دادن رفتارهای فداکارانه و ایثارگرانه که هم به کارکنان و هم به سازمانها و منفعت می رساند شرطی می شوند و در همان حال برخی از شرکتها و سازمانها قادرند گرایشات و سوگیریهای فردی را از طریق برنامه‌های آموزش شخصیت کاهش دهند و در مقابل همکاری کار تیمی، ابتکارپذریری و رفتارهای فراتر از وظایف تعیین شده و رسمی را در سازمان تعلیم و آموزش می‌دهند. برای نمونه برخی از شرکت‌ها نظیر signacost به شکل متنوعی تغییر و تحول پیدا کرده‌اند، شرکت بوینگ برروی اجرای برنامه‌ها و موضوعاتی تأکید می‌کنند که برجستگی تیم کاری را برای افزایش میزان سطوح همکاری در میان همکاران نشان می‌دهد، فرودگاه جنوب غربی آمریکا به ویژه بر روی آموزش جهت ایجاد تعاملات سازنده برای کار گروهی به خاطر اعتماد سازی در میان همکاران تأکید می‌کنند.
استفاده و کاربرد برنامه‌های آموزشی سبب می‌شود کمک‌های بین فردی اشخاص تسهیل گردد به علاوه در سازمان ها برای توسعه مهارت های کارکنان از برنامه‌های آموزش میانی و چرخش شغلی استفاده می‌کنند.
یکی دیگر از رویه‌های امید بخش اجرای برنامه‌های آموزشی، برنامه‌های توسعه است که رفتار شهروندی را به طور مستقیم سبب می‌گردد. مطالعات و بررسیها نشان می‌دهد که آموزش سرپرستان بر پایه اصول عدالت سازمانی با افزایش میزان درگیری رفتار شهروندی در میان زیردستان مرتبط است به عبارت دیگر کارکنانی که سرپرستان شان آموزش عدالت را دریافت یا طی کرده باشند بیشتر تمایل به اجرای رفتارهایی که تحت عنوان آنچه ماورای وظایف رسمی نامیده می‌شود، از کارکنانی که سرپرستان شان این گونه آموزش ها را طی نکرده باشند، می‌شود، بنابراین آموزش باعث بهبود روابط ما بین همکاران و سرپرستان و زیردستان می‌گردد و احتمالاً سطوح رفتار شهروندی را در سازمان ارتقاء می‌دهد.
۳)ارزیابی عملکرد و جبران پرداخت
سازمانها ممکن است رفتار شهروندی را تا حد زیادی تسهیل بکنند در صورتی که آنها از رفتارهایی نظیر، ارائه پاداشها به کارکنان و امثال آن به صورت سیستمی منظم و منطقی حمایت کنند.
تحقیقات پیشین خاطر نشان می‌سازد که کارکنان احتمالاً در رفتارهایی که احساس می‌کنند که پاداشهایی را دریافت و کسب می‌کنند بیشتر درگیر می‌شوند. به نظر می‌رسد انواع سیستم‌های پاداش در شکل دهی مستقیم شهروندان خوب مؤثر باشند و سازمانها برای اینگونه رفتارها ارزش زیادی قائل هستند. برای نمونه شرکت ASDS که تحت مالکیت دولت می‌باشد بیان می کند در صورتی که کارکنان تمایل داشته باشند به دیگران بر اساس رویکردهایی که فراتر و ماورای آنچه وظایف رسمی نامیده می‌شود، کمک بکنند پاداشهای بیشتری دریافت می‌کنند. در کشت‌زارها، کارخانه‌ها و مؤسسات حسابداری پاداش های سالیانه به کارکنانی که بهترین ضرب المثل را از روحیه تیمی و رفتارهای صادقانه ارائه کنند داده می‌شود. بنابراین اکثر سازمانها پاداش‌های سالیانه را به کارکنانی می‌دهند تا حدی که در این گونه رفتارها درگیر شوند به جای این که ویژگیهای مثبت شخصیت را داشته باشند (مانند علاقه توجه به دیگران).
ارزیابی عملکرد نشان می‌دهد که این گونه سیستم‌ها کاملاً قابل رؤیت بوده و در برابر ویژگیهای شخصیت بیشتر دقیق و واضح هستند پاداش‌های نظیر: ارتقاء، افزایش دستمزد اغلب با ارزیابی عملکرد پیوند قوی ایجاد می‌کنند و ارائه پاداش‌ها به کارکنان بر اساس این رویکردها امکان‌پذیر می‌باشد.
هرچند امروزه ارائه پاداشها برای درگیری مستقیم در رفتار شهروندی سازمانی از طرف سازمانها به طور بالقوه‌ای در حال نزول می‌باشد و به طور سطحی کارکنانی که رفتارهای شهروندی را انجام می‌دهند ممکن است به لحاظ فردی توجه و رغبت کمتری به مقررات و رویه‌های مسئولیت وظایف و مشاغل شان داشته باشند یعنی در صوتی که سازمانها اهمیت برابر و یکنواختی برای عملکرد شهروندی قائل باشند کارکنان احتمالاً برای درگیر شدن بیشتر در رفتارهای شهروندی انگیزش پیدا می‌کنند و در همان حال حمایت از هنجارهای طبیعی وظایف شان کاهش پیدا می‌کند.
ارزیابی پاداش‌های سیستمی از طرف سازمان برای سنجش و ارزیابی برنامه‌های جبران خدمت بر اهمیت بروز رفتارهای شهروندی تأکید می‌کند. در نهایت سازمانها پی بردند که اهداف و پاداش پولی که با پیامدهای فردی مرتبط هستد به شدت رفتار شهروندی را دلسرد و مانع می گردند و در عوض پادشهایی که مرتبط با پیامدهای سطوح سازمانی یا گروهی هستند تمایل بیشتری به تشویق رفتار شهروندی دارند. دست کم سازمانها باید این اطمینان را ایجاد کنند که تنبیه و مجازات برای ایجاد تمایل در افراد جهت کمک و همیاری به همکاران در وظایف یا پروژه‌های خاص که منافعی برای کل سازمان در بر دارد، غیر مؤثر و غیر کارآمد است و در همان حال مدیران بایستی این اطمینان را ایجاد کنند که دادن پاداشها به کارکنانی که در رفتارهای رقابتی و فاقد همکاری درگیر می‌شوند (یعنی عدم قبول کمک به همکاران و عدم اقدام جهت مشارکت در پروژه‌های خاص) با مفاهیم رفتار شهروندی خوب ناسازگار است.
البته وجود خط مشی‌های کاری منعطف، خانوادگی و دوستانه ابزار دیگری است که می‌تواند رفتار شهروندی را سبب گردد و این گونه خط مشی‌ها رفتار شهروندی را براساس دو رویکرد تسهیل می‌کنند:
سازمانها را تشویق می‌کنند تا کارکنانی که می‌خواهند به آنها توجه و رغبت نشان دهند و ضمناً برای آنها ارزش قائل باشند، شناسایی کنند.
این خط مشی‌ها برای کارکنان حمایت‌های مورد نیاز جهت اجرای رفتار شهروندی را فراهم می کند.
برای مثال کارکنانی که برای درگیری طولانی مدت و فشرده در رفتار شهروندی سازمانی مستعدتر هستند کارفرمایان شان لازم است برای آنها تسهیلات پزشکی، بهداشتی و مراقبتی روز مره را ایجاد کنند.
۶-۲-۲ سیستم‌های غیر رسمی رفتار شهروندی را تشویق و ترغیب می‌کنند
علاوه بر اقدامات و عملکردهای رسمی سازمان که کوشش های آنان در جهت تقویت رفتار شهروندی مؤثر می‌باشد سازمانها می‌توانند فرآیندهای غیر رسمی که اینگونه رفتارها را بیشتر توسعه و پرورش می‌دهند، ایجاد کنند. شماری از روانشناسان اجتماعی استدلال می‌کنند که فشارهای اجتماعی و هنجارهای گروهی غالباً بیانگر تعیین کننده‌های قویتر رفتار فردی در برابر مکانیسم‌های رسمی می‌باشند و به همین علت توسعه مکانیسم‌های غیر رسمی نظیر، فرهنگ مشارکتی یک رکن اساسی و محوری در تقویت رفتار شهروندی در محیط کار است. فرهنگ مشارکتی نرمها، اعتقادات و ارزشهای یک سازمان راتوصیف می‌کنند و سازمانهای اثربخش بایستی اعتبار و روایی لازم را برای فرهنگ مشارکتی پدید آورند به این جهت که به رفتارهای شهروندی ارزش می‌بخشد.
بنابراین تأکیدات بیشتر بر اجرای تلاشها و کمک های فوق العاده یعنی extramile (پیمودن فاصله‌های اضافی) نسبت به شرکت، مشتریان و دیگر کارکنان احتمالاً شهروندی خوب را در محیط کاری پرورش می‌دهند. ظهور و ترویج فرهنگ مشارکتی از طریق فرایند جامعه‌پذیری مؤثر صورت می‌گیرد. جامعه‌پذیری فرآیندی است که اعضای تازه سازمانها در مورد آنچه که از نظر دیگر اعضای سازمان، پسندیده و مورد قبول است یاد می‌گیرند و آموزشهای لازم را در این خصوص طی می‌کنند.
مدیران و رهبران در رفتارهای کمکی درگیر می‌شوند تا نمونه و الگویی برای زیردستانشان باشند، مدیران از کارکنانشان انتظار رفتارهای فراتر و ماورای آنچه که وظایف رسمی نامیده می‌شود، دارند. برای نمونه در شرکت Jetblue CEO دیوید نیلیمن اغلب به عنوان خلبان هواپیمایی پی برد که بایستی به همکارانش و مشتریان در تمیز کردن هواپیما کمک کنند تا زمان پرواز را کاهش دهند.
در صورتی که سازمانها رفتارهای فداکارانه و ایثارگرانه را از کارکنان شان انتظار داشته باشند آنها بایستی طرقها و رویه‌هایی که متناسب با ارتقا دهنده اینگونه مشارکت‌ها است، به وجود آورند. که در واقع اینگونه رویه‌ها روابط قراردادی نامیده می‌شود براساس روابط قراردادی تعهدات دوجانبه‌ای بین مدیران و کارکنان وجود دارد (مارک بولینو^[۴۹]، ویلیام ترنلی^[۵۰]، به نقل از (توره، ۱۳۸۳).
۷-۲-۲ عوامل کلیدی تأثیرگذار بر رفتار شهروندی سازمانی یا OCB
اخیراً محققان برخی از عوامل نهفته و پنهانی که تأثیراتی کلیدی بر روی OCBدارند را شناسایی کرده‌اند و درک و شناسایی این عوامل مؤسسات را قادر به بهبود و ارتقاء همیاری و کمک‌های داوطلبانه می‌سازد. اولین عامل کلیدی تأثیرگذار بر OCBفرهنگ سازمانی است.
۱) فرهنگ سازمانی
مدارک و شواهد گویای این حقیقت است که فرهنگ سازمانی یک پیش شرط بنیادی برای تقویت و پرورش رفتار شهروندی سازمانی محسوب می گردد. (ارگان و راین). کارکنان احتمالاً زمانی از مسئولیتهای شغلی پا را فراتر می‌گذارند، در صورتی که آنها از شغل شان راضی و خرسند باشند و سرپرستان شان را حمایت کننده و با ملاحظه تشخیص دهند، ارتباط بین عاملین و عناصر سازمانی و OCBبه شکل یک تبادل مجسم شده است و تلاشها وکوششهای کارکنان در رابطه مبادلاتی به منظور منافع پیش‌بینی شده مالی و اجتماعی گشترش پیدا می‌کنند.
۲) شخصیت و وضعیت روحی^[۵۱]
شخصیت و شرایط روحی برروی کانون فردی و گروهی OCBتأثیر می‌گذارند. محققان خاطر نشان ساختند که شخصیت و حالات روحی خوب به فاکتورها و عناصر شخصیت بستگی پیدا می‌کند برخی افراد به سادگی کمک و همیاری بیشتری به همکاران بدون ملاحظه متغییرهای محیط سازمانی ارائه می‌کنند (میدلی^[۵۲]، کجلیمر^[۵۳]، پنر^[۵۴]، (توره، ۱۳۸۳).
شخصیت افراد نسبتاً خصوصیات و ویژگیهای ثابتی را در بر می‌گیرند اما شرایط روحی افراد دایماً در حال تغییر و دگرگونی است. شرایط روحی خوشایند شانس و فرصت همیاری و همکاری افراد به همکاران را ارتقاء می‌دهند از آنجا که شرایط روحی افراد پیوسته به وسیله شخصیت تحت تأثیر قرار می‌گیرد در مقابل شرایط روحی افراد از طریق موقعیت نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد بنابراین اگر مدیران برای کارکنان یک شرکت ارزش قائل باشند و با آنها منصفانه برخورد کنند در آن صورت گروه های کاری ثابت و منسجمی شکل می‌گیرند و احتمالاً بیشتر کارکنان وضعیت روحی خوب و مطلوبی خواهند داشت و آنها احتمالاً طرق هایی را برای کمک به افراد انتخاب می‌کنند.
انتخاب و گزینش کارکنان نیز یک رویکرد برجسته‌ای برای بهبود شهروندی سازمانی است (موتووایدلو، لاتهم). ارتباط و وابستگی بین متغیرهای شخصیتی مفید است. دیدگاه و چشم‌انداز کارکنان می‌تواند تمایل و گرایش آنها را به منظور ایجاد کمک‌های برون نقش فراهم کند، البته این یک نوع رویکرد بلند مدت می‌باشد در واقع یک استراتژی مؤثر برای تعادل مجدد شرکت، ایجاد فرهنگی است که رفتار شهروندی را حمایت می‌کنند. (سکرلیکین^[۵۵]، لاتهم^[۵۶] به نقل از (توره، ۱۳۸۳).
۸-۲-۲ تعادل رهبری و فرهنگ سازمانی

مدیریت زمان پروژه دربرگیرنده ی فرایند های مورد نیاز جهت حصول اطمینان از تکمیل به موقع پروژه است . شکل ۲-۸ دیدی کلی از فرایند های اصلی ذیل را در تکوین برنامه ی زمانی پروژه ارائه
می دهد.

• • تعریف فعالیت - شناسایی فعالیت های خاصی که باید به منظور تولید دستاوردهای مختلف پروژه انجام شوند.

• • تعیین توالی فعالیت - شناسایی و مستندسازی وابستگی های بین فعالیتی.

• • • برآورد مدت زمان فعالیت - برآورد تعداد دوره های زمانی کار ی که برای تکمیل هر یک از فعالیت ها مورد نیاز می باشند.

  

• • تکوین زمان بندی - تحلیل توالی های فعالیت، مدت زمان های فعالیت و منابع مورد نیاز به منظور تهیه ی زمان بندی پروژه.

• • کنترل زمان بندی - کنترل تغییرات زمان بندی پروژه.

این فرایندها با یکدیگر و همچ نین با فرایندهای سایر حوزه های دانش تعامل دارند . ممکن است هر فرایند بر مبنای نیاز های پروژه تلاش یک یا تعدادی بیشتر از افراد یا گروه هایی از آنان را دربرداشته باشد . معمولاً هر فرایند حداقل یک بار در هر مرحله ی پروژه به وقوع می پیوندد.
اگر چه فرایندها به ص ورت عناصری مجزا با وجوه اشتراک معین نمایش داده شده اند، ممکن است در عمل به شیوه هایی که در اینجا تشریح نشده، هم پوشانی و تعامل داشته باشند .
در برخی پروژه ها خصوصاً پروژه های کوچک تر تعیین توالی فعالیت، برآورد مدت زمان فعالیت و تکوین زمان بندی به قدری مرتبط می باشند که به عنوان یک فرایند منفرد نگریسته می شوند (مثلاً، ممکن است که تنها توسط یک نفر در یک دوره ی زمانی نسبتاً کوتاه انجام شوند .( این فرایندها در اینجا به عنوان فرایند هایی مجزا ارائه شد ه اند، زیرا ابزارها و تکنیک های هر یک متفاوت می باشد.
شکل ۲-۱۶- دیدی کلی از مدیریت زمان پروژه
۱-۳-۴ مدیریت هزینه پروژه
مدیریت هزینه ی پروژه دربرگیرنده فرایندهای مورد نیاز برای حصول اطمینان از تکمیل پروژه با بودجه ی مصوب می باشد . شکل ۱۶-۲ دیدی کلی از فرایندهای اصلی زیر ارائه می دهد:

• • برنامه ریزی منابع تعیین منابع )افراد، تجهیزات، مواد ( و مقداری از هر یک که می بایست برای تکمیل فعالیت های پروژه مصرف شوند.

• • برآورد هزینه تهیه ی یک تخمین )برآورد ( از هزینه های منابع لازم برای تکمیل فعالیت های پروژه.

• • بودجه بندی هزینه تخصیص برآورد هزینه ی کلی به تک تک فعالیت های کار.

• • کنترل هزینه کنترل تغییرات در بودجه ی پروژه.

این فرایندها با یکدیگر و همچنین با فرایندهای سایر حوزه های دانش تعامل دارند . ممکن است هر فرایند بر مبنای نیاز های پروژه، تلاش یک یا تعداد بیشتری از افراد یا گروه هایی از آنان را دربرداشته باشد. معمولاً هر فرایند حداقل یک بار در هر مرحله ی پروژه به وقوع می پیوندد.
اگر چه در اینجا فرایندها به صورت عناصری مجزا با وجوه اشتراک معین نمایش داده شده اند، ممکن است در عمل به شیوه هایی که در اینجا تشریح نشده، هم پوشانی و تعامل داشته باشند .
مدیریت هزینه ی پروژه در درجه ی اول به هزینه ی منابع مورد نیاز برای تکمیل فعالیت های پروژه مربوط می باشد . هرچند که مدیریت هزینه ی پروژه همچنین می بایست اثر تصمیمات پروژه را بر هزینه ی استفاده از محصول پروژه مورد ملاحظه قرار دهد . به عنوان مثال محدود کردن تعداد بازنگری های طراحی می تواند به بهای افزایش هزینه های عملیاتی مشتری، هزینه ی پروژه را کاهش دهد . این دید وسیع تر به مدیریت هزینه ی پروژه اغلب هزین هیابی چرخ هی حیات نامیده می شود .
هزینه یابی چرخه ی حیات به همراه تکنیک های مهندسی ارزش برای کاهش هزینه و زمان، در بهبود کیفیت و عملکرد و بهینه سازی تصمیم گیری مورد استفاده قرار می گیرند.
در بسیاری از حوزه های کاربردی، پیش بینی و تحلیل عملکردهای مالی آتی محصول پروژه در خارج از پروژه انجام می پذیرد . در سایر موارد )مثلاً پروژه های تسهیلات سرمایه ای ( مدیریت هزینه ی پروژه این کار را نیز شامل می شود . هنگامی که این چنین پیش بینی ها و تحلیل هایی مدنظر می باشند، مدیریت هزینه ی پروژه دربرگیرنده ی فرایندهای بیشتر و تکنیک های مدیریت عمومی بسیاری همچون بازگشت سرمایه، ارزش تنزیلی جریان نقدی، تحلیل بازدهی و غیره می باشد.
مدیریت هزینه ی پروژه می بایست نیازهای اطلاعاتی ذی نفعان پروژه را مدنظر قرار دهد ممکن است ذی نفعان مختلف هزینه های پروژه را به روش های متفاوت و در زمان های مختلف اندازه گیرند . به عنوان مثال ممکن است هزینه ی یک قلم تدارکاتی با ملاحظات حسابداری در زمان تعهد، سفارش، تحویل، پرداخت یا ثبت اندازه گیری شوند.
در مواردی که هزینه های پروژه به عنوان جزئی از سیستم پاداش و تشویق مورد استفاده قرار می گیرند، هزینه های قابل کنترل و غیرقابل کنترل می بایست به صورت جداگانه برآورد و بودجه بندی شوند تا اطمینان حاصل گردد که پاداش نمایانگر عملکرد واقعی است.
در بعضی پروژه ها، خصوصاً پروژه های کوچک تر برنامه ریزی منابع، برآورد هزینه و بودجه بندی هزینه آن چنان سخت به هم مرتبط شده اند که به عنوان یک فرایند منفرد دیده می شوند ) برای مثال ممکن است توسط یک نفر و در یک دوره ی زمانی نسبتاً کوتاه انجام پذیرد) . اینها در اینجا به عنوان فرایندهایی مجزا ارائه شده اند، زیرا ابزارها و تکنیک های هر کدام متفاوت اند . قابلیت اثرگذاری بر هزینه در مراحل اولیه ی پروژه بیشتر است و به همین دلیل تعریف اولیه ی محدوده همچون شناسایی دقیق الزامات و اجرای یک برنامه ی صحیح حیاتی است.
شکل ۲-۱۷- دیدی کلی از مدیریت هزینه ی پروژه
۱-۳-۵ مدیریت کیفیت پروژه
مدیریت کیفیت پروژه دربرگیرنده ی فرایندهای موردنیاز برای حصول اطمینان از برآورده شدن نیازهایی است که پروژه به خاطر آنها تعهد شده است . مدیریت کیفیت پروژه (( کلیه ی فعالیت های کارکرد مدیریت عمومی را که خط مشی، اهداف و مسؤولیت های کیفیت را تعیین نموده و آنها را به وسیله ابزارهایی چون برنامه ریزی کیفیت، تضمین کیفیت، کنترل کیفیت و بهبود کیفیت در قالب سیستم کیفیت اجرا می نماید )) شامل می شود (۱) . شکل ۲-۱۰ کلیات فرایند های اصلی مدریت کیفیت پروژه را که در ادامه آمده ارائه می دهد:

• • برنامه ریزی کیفیت - شناسایی استانداردهای کیفیتی مرتبط با پروژه و تعیین چگونگی تحقق آنها.

• • تضمین کیفیت - ارزیابی عملکرد کلی پروژه براساس یک مبنای منظم، به منظور حصول اطمینان از اینکه پروژه استانداردهای کیفیت مرتبط را محقق خواهد ساخت.

• • کنترل کیفیت - نظارت بر نتایج مشخص پروژه، به منظور تعیین انطباق آنها با استانداردهای کیفیت مرتبط و شناسایی راه هایی برای حذف علل عملکرد ناخوشایند.

این فرایندها با یکدیگر و همچنین با فرایندهای سایر حوزه های دانش تعامل دارند . ممکن است هر فرای ند بر مبنای نیازهای پروژه تلاش یک یا تعداد بیشتری از افراد یا گروه هایی از آنان را دربرداشته باشد . هر فرایند به طور معمول حداقل یک بار در هر مرحله پروژه به وقوع می پیوندد.
اگرچه در اینجا فرایندها به صورت عناصری مجزا با وجوه اشتراک معین نمایش داده شده اند، ممکن است در عمل به شیوه هایی که در اینجا تشریح نشده، هم پوشانی و تعامل داشته باشند . تعاملات فرایندی به تفصیل در فصل ۳ مورد بحث قرار گرفته است.
در این بخش سعی شده تا رویکرد اصلی به مدیریت کیفیت با در مجموعه (ISO) آنچه سازمان بین المللی استانداردسازی استاند اردها و رهنمون های ایزو ۹۰۰۰ و ۱۰۰۰۰ تفصیل نموده، سازگار باشد. همچنین این رویکرد عمومی بایستی با الف ) رویکردهای اختصاصی به مدیریت کیفیت، مانند آنچه توسط دمینگ، جوران، کرازبی و سایرین توصیه شده و ب ( رویکردهای بهبود مس تمر و ،(TQM) عمومی مانند؛ مدیریت کیفیت فراگیر غیره، سازگار باشد. مدیریت کیفیت پروژه باید هم به مدیریت پروژه و هم به محصول پروژه بپردازد . واژه ی عمومی محصول، بعضاً در ادبیات مربوط به کیفیت هم برای ارجاع به خدمات و هم برای ارجاع به کالاها مورد استفاده قرار می گیرد. هر اندازه ناکامی در تحقق الزامات کیفیت، می تواند پی آمدهای منفی جدیی را برای هر یک یا تمامی ذی نفعان پروژه به دنبال داشته باشد. برای مثال:

• • تحقق الزامات مشتری از طریق اضافه کاری تیم پروژه، ممکن است پی آمدهای منفی به شکل تضعیف فزاینده کارمندان به دنبال داشته باشد.

• • تحقق اهداف زمان بندی پروژه با انجام عجولانه بازرسی های کیفی برنامه ریزی شده، ممکن است هنگامی که خطاها تشخیص داده نشوند پی آمدهای منفی به دنبال داشته باشد.

کیفیت عبارت است از :
(( تمامیت مشخصه های یک مقوله که به قابلیت آن برای تحقق نیازهای تصریحی و تلویحی مرتبط می باشد .((
شکل ۲-۱۸- دیدی کلی از مدیریت کیفیت پروژه
نیازهای تصریحی و تلویحی ورودی هایی برای تکوین الزامات پروژه می باشند. یک جنبه ی حیاتی مدیریت کیفیت در زمینه پروژه، لزوم تبدیل نیازهای تلویحی به الزامات از طریق مدیریت محدوده ی پروژه می باشد.
تیم مدیریت پروژه باید مراقب باشد که کیفیت و درجه را با یکدیگر اشتباه نگیرد . درجه عبارتست از : دسته یا رده ی اطلاق شده به مقوله هایی که کارکردهای یکسان اما مشخصه های فنی متفاوتی دارند . کیفیت پایین همواره یک معضل است اما ممکن است این امر در مورد درجه ی پایین همواره صادق نباشد . به عنوان مثال، یک محصول نرم افزاری ممکن است دارای کیفیت بالا ) عاری از اشکالات آشکار، دارای راهنمای خوانا ( ولی درجه ی پایین ) تعداد محدود ویژگی ها) ، یا دارای کیفیت پایین ) اشکالات فراوان، مستندات نامنظم کاربر ( و درجه ی بالا (تعداد فراوان ویژگی ها ( باشد. تعیین و تحویل سطوح مورد ن یاز کیفیت و درجه از مسؤولیت های مدیر پروژه و تیم مدیریت پروژه می باشد.
همچنین، گروه مدیریت پروژه می بایست آگاه باشد که مدیریت کیفیت نوین مکمل مدیریت پروژه می باشد . برای مثال هر دو دیسیپلین بر اهمیت موارد زیر اذعان دارند:

همچنین (مِن) در (من النبیین) بیانیه نیست بلکه برای تبعیض است در این صورت معنی این می شود آنها بعضی از انبیاء هستند که صفت اول (انعم الله علیهم) است صفت دوم بعضی از ذریه آدم و صفت سوم آنهایی که با نوح همراه بودند صفت سوم ذریه ابراهیم و یعقوب (اسرائیل) هستند.

پس وقتی که (مِن) در (من النبیین) را برای تبعیض باشد اولئک اشاره به انبیاء علیهم السلام است.
مرحوم علامه در ذیل این آیه می فرماید :خداوند متعال انبیاء علیهم السلام را در این آیه به چهار قسم تقسیم کرده است . قسم اول ذریه حضرت آدم علیه السلام قسم دوم کسانی که همراه حضرت نوح علیه السلام بودند قسم سوم ،ذریه حضرت ابراهیم علیه السلام قسم چهارم ذریه حضرت یعقوب علیه السلام است.در حالی که همه ذریه حضرت آدم علیه السلام هستند و دیگر احتیاجی به ذکر بقیه نیست در جواب می فرماید:ذکر این چهار نفر و بیان اینکه ذریه از این انبیا علیهم السلام ،شاید به خاطر اینکه بفرماید:خداوند متعال در دوره های مختلف راه سعادت و برکت نبوت را از انسان قطع نکرده بلکه همیشه و در دوره های مختلف این نعمت خدادادی شامل حال انسان می شد)^[۲۷۷]
ولی می توان وجه دیگری برای علت بیان این انبیا و ذریه آنها گفت .به این صورت که انبیاء علیه السلام از بیوتات خاص هستند از ذریه آدم هستند البته نه همه ی کسانی که از ذریه آدم علیه السلام هستند بلکه کسانی که با نوح در سفینه بودند سپس نه همه ی کسانی که با نوح بودند بلکه آن کسانی که از ذریه ابراهیم علیه السلام و سپس بعد از آن از ذریه حضرت یعقوب علیه السلام است که ذریه حضرت یعقوب معروف به آل عمران هستند این تقسیم بندی در آیات دیگر با تعابیر متفاوت آمده است در مورد حضرت موسی علیه السلام فرمود: ذُرِّیَّهَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کانَ عَبْداً شَکُوراً)^[۲۷۸] در مورد حضرت نوح و ابراهیم علیهم السلام می فرماید : وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَ إِبْراهیمَ وَ جَعَلْنا فی‏ ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّهَ وَ الْکِتابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ)^[۲۷۹] مرحوم علامه می فرماید ضمیر (فمنهم) و (فمنهم) للذریه)^[۲۸۰] خداوند متعال در این آیه به صراحت بیان می کند که ما در ذریّه این دو پیامبر نبوت و کتاب را قرار دادیم بعضی هدایت شدند و بعضی از دین خارج شدند یعنی دین دار بودند و از دین خارج شدند .کلمه فاسقون از فسق به معنای خارج شدن است.
پس همه ی ذریه نوح و ذریه ابراهیم هدایت یافته نبودند همان طوری که ذریه آدم همه شان هدایت یافته نبودند بلکه مانند قابیل که از ذریه آدم علیه السلام بوده ودین پدر را داشت ولی از دین خارج شد و اگر بعضی از ذراری انبیا هدایت یافتند و صاحب نبوت و کتاب بودند یعنی این علم الهی که در انبیاء علیه السلام است از کانال خاصی عبور می کند . کسانی که لیاقت دارند و از انبیا علیهم السلام تبعیت می کنند. و کسانی که فاسق و ضال و مضل بودند. لیس نافیه شامل حال او می شود (لیس من اهلک )پس مراد ما از ذریه انبیا کسانی هستند که در بیوت انبیاء بودند و اهل انبیاء علیهم السلام بودند.ذریه حضرت نوح انبیای پس از نوح علیه السلام بودند تا می رسد به حضرت ابراهیم علیه السلام که فرمود: وَ إِنَّ مِنْ شیعَتِهِ لَإِبْراهیمَ)^[۲۸۱] مرحوم علامه درباره حضرت نوح علیه السلام می فرماید :و هو علیه السلام أبو الانبیاء المذکورین فی القرآن ماعدا آدم و ادریس)^[۲۸۲]
سپس در مورد حضرت ابراهیم علیه السلام می فرماید : وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ جَعَلْنا فی‏ ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّهَ وَ الْکِتابَ وَ آتَیْناهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَهِ لَمِنَ الصَّالِحینَ)^[۲۸۳] سپس می فرماید منظور از جعل نبوت و کتاب در ذریه حضرت ابراهیم از طریق اسحاق و یعقوب علیهما السلام است تا انبیا همچون داوود، سلیمان، ایوب،یوسف، موسی و هارون علیهم السلام است.فرمود : وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنا وَ نُوحاً هَدَیْنا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسى‏ وَ هارُونَ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنینَ)^[۲۸۴] پس معلوم شد ذراری انبیاء علیهم السلام انبیاء و بیوتات و اهل انبیاء است به عنوان مثال حضرت یعقوب که پسران زیادی داشت (أحد عشر کوکبا) یازده پسر داشت ذریه یعقوب به معنای قرآنی نیستند بلکه یوسف ذریه یعقوب است البته در اصطلاح قرآن
.مرحوم علامه همین مطلب را در ذیل آیه سوره آل عمران می فرماید :در قول خداوند( بعضُها من بعضٍ) دلالت است بر این فرض که ابتداء و انتهای هر بعض از ذریه به آن بعض منتهی می شود و لازمه این است که همه ی اعضا به صورت با هم متشابه هشتند و هیچ فرقی نه در اوصاف و نه در حالات دارند.)^[۲۸۵] سپس می فرماید: چون در آیه مبارکه سخن از اصطفاء است. پس در صفات فضیلت باهم برابرند که به خاطر آن برسایر بندگان برگزیده شدند. پس اولاً اصطفاء به ذریه سرایت کرده است.ثانیاً این سرایت بخاطر تشابه در فضائل است.ثالثاً خداوند متعال سمیع و علیم است (یسمع أقوالهم و یعلم ما فی قلوبهم ) رابعاً:کار خداوند متعال بر اساس علم و حکمت است )^[۲۸۶]
سپس علامه در بحث روایی تاکید می کند که اصطفاء به خاطر اتصال سلسله انبیاء علیهم السلام به یکدیگر است.ایشان بعد از نقل حدیث امام محمد باقر علیه السلام که راوی که فرمود : انه تلا هذه الایه فقال :‌ نحن منهم و نحن بقیه تلک العتره) یعنی امام این آیه را تلاوت فرمودند سپس فرمود ما بقیه همان عترت هستیم می فرماید: از این حدیث برداشت می شود که امام از این آیه استفاده کرده است (ذریه بعضها من بعض) به این صورت که این ذریه عترت محفوظ شده از حضرت آدم تا حضرت نوح تا آل ابراهیم تا آل عمران و از این آیه مشخص می شود که ذکر کردن آدم و نوح در کنار آل ابراهیم و آل عمران به جهت اتصال این سلسله در برگزیده شدن است ^[۲۸۷]) پس این اتصال ذریه نزد علامه مسلم است و وجه ذکر حضرت آدم و نوح و ابراهیم و ال عمران همین است که ایشان فرمودند .
نمونه ی بارز این اتصال سلسله و جعل کتاب و نبوت در ذریه افراد مبعوث ،‌ سلسله امامان دوازده گانه شیعه است . به عبارت دیگر ائمه معصومین علیه السلام ذریه ی که( بعضها من بعض) است و امامت در افراد خاص و نزد بیوتات خاص بود و مانعی ندارد که از فرزندان آنها کسی امام نشود یا خلاف مسیر اهل بیت باشد .
پس این اصل مسلّم است که اگر صفتی برای نبی از انبیاء ذکر می شود برای باقی انبیاء علیهم السلام ثابت است . گرچه اختصاصاتی در روش تربیت و منهج تادیب وجود دارد ولی خطوط کلی و اصول حاکم بر همه افراد انبیاء صادق است . البته رسل و انبیاء علیهم السلام درجاتی دارند فرمود : تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى‏ بَعْض)^[۲۸۸] و در مورد انبیاء علیهم السلام فرمود :‌ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلى‏ بَعْض ^[۲۸۹] ) ولی همه انبیاء علیهم السلام در عصمت از خطا و خطئیه هیچ فرقی ندارند چون رُسُلاً مُبَشِّرینَ وَ مُنْذِرینَ لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّهٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ کانَ اللَّهُ عَزیزاً حَکیماً) ^[۲۹۰] و وقتی حجت برای خدا است و بر مردم تمام است که مردم با اصناف گوناگون ،‌ خواص و عوام هیچ بهانه ای برای شرک و ظلم و گناهان بصورت اعم ندارند پس قرآن به این حقیقت گویا است که تمام انبیاء و رسل بر مردم حجت هستند و زمانی حجت هستند که معصوم باشند نظیر این آیه اتباع از رسل است که بیان می کند وَ أَنْذِرِ النَّاسَ یَوْمَ یَأْتیهِمُ الْعَذابُ فَیَقُولُ الَّذینَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى‏ أَجَلٍ قَریبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَکُمْ مِنْ زَوالٍ) ^[۲۹۱] وقتی در دنیا خداوند متعال به وسیله انبیاء خود حجت را بر مردم تمام کرد در روز قیامت خطاکاران اقرار می کنند که ما آمده ایم در هر صورت از انبیاء‌تبعیت کنیم و تبعیت کامل زمانی محقق می شود که شخص یقین کند که شخص متبوع مصون از خطا و خطئیه و قول او لازم الاتباع است و این برای خطاکاران در قیامت ثابت می شود.
تعداد قابل توجهی از آیات قرآن انبیاء را در عصمت مشترک می داند ولی قرآن نسبت به بعضی از انبیاء‌علیهم السلام شرح این عصمت و شکل گیری علم لدنّی را با بیان جزئیات می پردازد در این بخش سعی داریم شخصیت تعدادی از انبیاء علیهم السلام را در قرآن و روایات بیان کنیم تا فضای شکل گیری این شاکله علمی بیش از پیش نمایان بشود و حیات طیبه آنها را در این بیوتات مبارک ملموس تر بشود.
۴-۱-۱-۳-۱- حضرت موسی علیه السلام:‌
بیان منزلت اللهی حضرت موسی علیه السلام
حضرت موسی علیه السلام از انبیاء اوالعزم است . خداوند متعال برخی از انبیاء را اولوالعزم می داند در آیه سوره احقاف وقتی خداوند متعال پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را امر به صبر می کند می فرماید همانند که این پیامبران صبر کردند شما صبر کن فرمود :‌ فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُل) ^[۲۹۲]
این عزم نسبت به عهد و پیمانی که خداوند متعال از انبیاء علیهم السلام می گیرد کما اینکه در مورد حضرت آدم علیه السلام قبل از اینکه به نبوت برسد خداوند فرمود : وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلى‏ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً^[۲۹۳]‌ ولی حضرت موسی علیه السلام از جمله کسانی که میثاق غلیظ گرفته شده است در حالی که خداوند متعال عزم به این عهد را از حضرت موسی علیه السلام نفی نکرده است فرمود: وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِیِّینَ میثاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْراهیمَ وَ مُوسى‏ وَ عیسَى ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ میثاقاً غَلیظاً ^[۲۹۴] ) مرحوم صدوق روایتی را از امام رضا علیه السلام ناظر به همین نقل می کند ، امام رضا علیه السلام فرمود: اولوالعزم نامیده شدند چون دارای شرائع و عزائم بودند به این صورت که هر نبی بعد از نوح علیه السلام بود طبق شریعت و کتاب نوح بود تا زمان حضرت ابراهیم خلیل الله علیه السلام و هر نبی بعد از ابراهیم علیه السلام طبق شریعت و منهاج ابراهیم بود تا زمان حضرت موسی علیه السلام و هر نبی بعد از موسی علیه السلام طبق منهاج و شریعت موسی علیه السلام بود تا زمان حضرت عیسی علیه السلام و همان طور هر نبی بعد از عیسی علیه السلام تابع او بود تا زمان پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و این پنج تن اولوالعزم هستند که افضل انبیاء و رسل علیهم اسلام هستند و شریعت محمد صلی الله علیه و آله منسوخ نمی شود تا روز قیامت و هیچ نبی بعد پیامبر اسلام تا روز قیامت نیست فرمود: (انما سمّی اولوالعزم لانّهم کانوا اصحاب الشرائع و العزائم و ذلک انَّ کل نبی بعد نوح علیه السلام کان علی شریعته و منهاجه و تابعا لکتابه الی زمن ابراهیم الخلیل علیه السلام و کل نبی کان فی ایام ابراهیم و بعده کان علی شریعته و منهاجه و تابعا لکتابه الی زمن موسی علیه السلام و کل نبی کان فی زمن موسی و بعده کان علی شریعه موسی و منها جه و تابعا لکتابه الی ایام عیسی علیه السلام … الی زمن نبینا محمد صلی الله علیه وآله فهولاء الخمسه اولوالعزم فهم افضل الانبیاء و الرسل علیهم السلام و شریعه محمد صلی الله علیه وآله لا تنسخ الی یوم القیامه و لا نبی بعده الی یوم القیامه فمن ادّعی بعده نبوه أو اتی بعد القرآن بکتاب فدمه مباح لکل من سمع ذلک منه) ^[۲۹۵] مرحوم کلینی نظیر همین حدیث با مقداری تفاوت در باب (أن الائمه و رثوا علم النبی و جمیع الانبیاء و الاوصیا الذین من قبلهم)^[۲۹۶] نقل کرده است .
این حدیث (حدیث عیون الاخبار) کتاب و شریعت را برای انبیاء اولوالعزم و حضرت موسی علیه السلام را ثابت میکند که ناظر به این آیه است فرمود : شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً وَ الَّذی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ وَ ما وَصَّیْنا بِهِ إِبْراهیمَ وَ مُوسى‏ وَ عیسى‏ أَنْ أَقیمُوا الدِّینَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فیهِ کَبُرَ عَلَى الْمُشْرِکینَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللَّهُ یَجْتَبی‏ إِلَیْهِ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدی إِلَیْهِ مَنْ یُنیبُ ^[۲۹۷] )
اما اینکه فرمود ما میثاق غلیظ از این انبیاء اولوالعزم اخذ کردیم یعنی ای پیامبر با یادآور که ما میثاق غلیظ از تو و از این انبیاء علیهم السلام اخذ کردیم چون (اذ) منصوب به (اذکر) مقدر است ^[۲۹۸]
و مراد از میثاق غلیظ عبودیت تام و اخلاص تام است مرحوم علامه می فرماید ممکن است . میثاق غلیظ ناظر به این آیه است إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّهً واحِدَهً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ ^[۲۹۹] )
گرچه بعضی مانند مرحوم طوسی در التبیان و مرحوم مجلسی در بحارالانوار فرمودند مراد بار رسالت و محافظت از خود و عصمت نسبت به نفس ولی همه اینها بر می گردد به پیمان (الست بربکم قالوا بلی) گرچه انبیاء علیهم السلام نسبت به همه مقدم ترند در قول بلی ولی دوباره از آنها میثاق گرفته شده است و از این پنج تن میثاق غلیظ نسبت به این پیمان عبودیت گرفته شده است .
همچنین وقتی خداوند متعال به بنی اسرائیل امر فرمود و از آنها عبودیت تام خواست فرمود
(وَ رَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمیثاقِهِمْ وَ قُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَ قُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِی السَّبْتِ وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ میثاقاً غَلیظاً ^[۳۰۰]) از آنها میثاق غلیظ اخذ فرمود .
گر چه این اخذ از آنها به عنوان اینکه نبی هستند تعبیر شده است (من النبیین) ولی این پنج تن را با اسم ذکر کرد تا بفرماید من از خود شما میثاق غلیظ می خواهم به جهتی که عبد من هستید. واین اخذ پیمان نسبت به عبودیت این انبیاء علیهم السلام همه شوؤن آنها را شامل می شود از بار رسالت تا تبلیغ کتاب و شریعت تا تقوای نفس و حفظ و صیانت آن .
همان طور که اولین کلام حضرت عیسی علیه السلام (انی عبدالله) است بعد (قالَ إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنی‏ نَبِیًّا)^[۳۰۱] است و هر چه شخص به مقام عند الله نزدیک تر می شود عبودیت بیشتری بر او لازم می آید پیامبر اسلام در معراج به مقام بلند عبد نائل شد فرمود سُبْحانَ الَّذی أَسْرى‏ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذی بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ ^[۳۰۲]) حضرت موسی علیه السلام چنان مورد قرب قرار گرفت که محناجی پروردگار عالم قرار گرفت فرمود : وَ نادَیْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا^[۳۰۳] ) چون قبلا مخلص بوده فرمود : وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ مُوسى‏ إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً وَ کانَ رَسُولاً نَبِیًّا)^[۳۰۴] و این مقام چنان ذو در جات می شود که به مقام تکلیم الهی می رسد وَ کَلَّمَ اللَّهُ مُوسى‏ تَکْلیماً)^[۳۰۵] تا اینکه صاحب منزلت و ذو جاه عندالله می شود وَ کانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجیهاً)^[۳۰۶] و همان طور مابقی القاب مانند إحسان و صلاح و تفضیل و اجتباء و هدایت و إنعام که دلالت بر عظمت حضرت موسی علیه السلام نزد خدا است و دارای چنان نفس با عظمتی می شود که مدهوش تجلی خدا می شود وقتی که بنی اسرائیل در تجلی خدا بر کوه می میرند فرمود: فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسى‏ صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنینَ ^[۳۰۷]) در حالی که هفتاد نفر بنی اسرائیل بی هوش در معرض هلاکت بودند و حضرت موسی علیه السلام برای آنها از خدا طلب مغفرت می کند فرمود : وَ اخْتارَ مُوسى‏ قَوْمَهُ سَبْعینَ رَجُلاً لِمیقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَهُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِیَّایَ أَ تُهْلِکُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِیَ إِلاَّ فِتْنَتُکَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَ تَهْدی مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِیُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ أَنْتَ خَیْرُ الْغافِرینَ)^[۳۰۸]
این مقام عرفانی و شهود ربانی نظیر قول پیامبر صلی الله علیه و آله است که فرمود : لی مع الله وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل^[۳۰۹]) بر هر جهت این طور مطالب، بزرگان از اهل معرفت که در این وادی زحمت ها کشیدند علماً و عملاً، اظهار عجز می کنند چه برسد به امثال ما که شمّه ای از آن را هم نداریم .
مرحوم امام خمینی در شرح دعای سحر می فرماید : وقتی سالک به حضرت الهیه رسید و با چشم بصیرت حضرت وحدانیت را دید و پروردگارش با اَسما و صفات بر او تجلی کرد و به اسماء و صفات توجه کرد به طوری که او را احاطه کردند … پس در این مقام نه سوال نه مسئول و نه سائلی می ماند بکله آنچه می ماند دهشت و اضطراب و مدهوشی ازدیدن جمال یا جلال محبوب به صورت ناگهان)^[۳۱۰]
در این حال حضرت موسی علیه السلام صفات جلالیه بر او تجلی کردند (فلمّا تجلی ربّه للجبل جعله دکاً و خرّ موسی صعقاً ) از کلمه (ربّه) بر می آید که تجلی برای حضرت موسی علیه السلام بودند و حضرت از دیدن این تجلی مدهوش افتاد نه بی هوش بود . چون هوشیاری کامل از آن انبیاء علیهم السلام و هیچ چیزی باعث نمی شود که لجظه ای هوشیاری خود را از دست بدهند . ولی دیگران که با حضرت موسی همراه بودند آنها مردند شیخ طوسی می فرماید : و اکثرهم علی ان موسی لم یمت بالصاعقه کما مات من سأل الرؤیه^[۳۱۱]
مرحوم سید حیدر آملی می فرماید : اینکه فرمود : خرّ موسی صعقاً) به اقتضاء حالت بشری و طبیعت انسانی حضرت موسی علیه السلام است و الّا حضرت موسی حالات تجرد و مناسبات متعدد ی با خداوند سبحان داشت و بهترین شاهد آن وقتی که فرمود : انس من جانب الطور نارا ) که در این صورت هیچ گونه تغییری برای حضرت رخ نداد و با خداوند متعال تکلم می فرمود^[۳۱۲]
ولی کسانی که از حالات تجردی انبیاء علیهم السلام دورند و نسبتهای ناروا به آن ذوات مطهره می دهند که اینها از مکتب اهل بیت طهارت جدا شدند و با عقل کوچک می خواهند چنین حالات را بیان کنند (وَ أَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَکانٍ بَعیدٍ ^[۳۱۳]) چنین کسانی می گویند : سقط مغشیا علیه^[۳۱۴]
اما روایات اهل بیت علیهم السلام که از طریق شاگردان مکتب حق، به ما رسیده انبیاء را از چنین نسبت ها منزه می کنند مرحوم صدوق در علل الشرائع نقل میکند وقتی که مأمون مجلسی را منعقد کرد و در آن مجلس بحث از عصمت انبیاء علیهم السلام شد فرمود : مامون از حضرت ابی الحسن رضا علیه السلام سوال کرد : یا بن رسول الله الیس من قولک : ان الانبیاء معصومون ؟ قال : بلی سپس مامون سوال کرد پس چگونه حضرت موسی علیه السلام از خدا در خواست رویت کرد ؟ آیا ممکن است که حضرت موسی نداند اینکه خدا از مبصرات نیست ؟ (کیف یجوز ان یکون کلیم الله ، موسی بن عمران ان لا یعلم انّ الله تعالی ذکره لا یجوز علیه الرویه حتی یسأله هذا السوال؟)
حضرت جواب داد : کلیم الله حضرت موسی عاِلم است که خداوند متعال منزه است که با چشم دیده بشود ولی خدا با حضرت موسی تکلم فرمود و برای مناجات او را نزدیک کرد سپس به نزد قومش بازگشت و فرمود که خدا با او سخن فرموده و او را مقرب درگاه کرده و با او مناجات کرده است . ولی بنی اسرائیل گفتند : (لن نومن لک حتی نسمع کلامه ، کما سمعته ) سپس هفتاد نفر را برگزید و به سوی طور سیناء آمد و آنها را در پای کوه متوقف کرد و حضرت موسی علیه السلام به طور رفت و از خدا خواست که با او صحبت کند و کلام خود را به گوش اسرائیلیان برساند . خداوند متعال با موسی سخن کرد و انها نیز کلام خدا را شنیدند و از تمام جهات شنیدند نه از جهت خاص. ولی بنی اسرائیل گفتند : لن نومن بانّ هذا الذی سمعناه کلام الله حتی نری الله جهره ) وقتی این حرف را به زبان راندند و استکبار و عتو کردند (بعث الله علیهم صاعقه ) پس به جهت ظلم خودشان مردند حضرت موسی به خدا عرض کرد : خداوندا به بنی اسرائیل چه بگویم وقتی که به من بگویند تو بنی اسرائیل را با خودت بردی و آنها را به هلاکت رساندی پس تو در مناجاتت با خدا دروغ می گفتی . سپس خداوند آنها را زنده کرد و همراه حضرت موسی فرستاد . حضرت موسی به آنها فرمود : یا قوم ان الله لا یری بالابصار ، ولا کیفیه له و انما یُعرف بآیاته و یعلم بأعلامه ولی باز بنی اسرائیل اصرار کردند که از خدا بخواه که او را جهرهً ببینیم . (فقال موسی : یا رب انک قد سمعت مقاله بنی اسرائیل و انت أعلم بصلاحهم . فأوحی الله الیه : یا موسی سِلنی ما سألوک فلن أواخِذُک بجهلهم فعند ذلک قال موسی : رب أرنی انظر الیک … فلمّا افاق قال سبحانک تبت الیک یقول: رجعت الی معرفتی بک عن جهل قومی و انا اول المومنین . قال المأمون : لله درک یا ابالحسن^[۳۱۵]
در این حدیث چند نکته شایان ذکر است :
اول : از آیات قرآن این بر می آید که صاعقه بعد از اینکه، حضرت از خدا بصورت جهره طلب دیدن می کند (وَ لَمَّا جاءَ مُوسى‏ لِمیقاتِنا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنی‏ أَنْظُرْ إِلَیْکَ قالَ لَنْ تَرانی‏ وَ لکِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ فَسَوْفَ تَرانی‏ فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسى‏ صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنینَ) ولی در حدیث بعد از اینکه کلام خدا را شنیدند قبول نکردند و خواستار دیدن به چشم شدند می توان در جمع بین حدیث و قرآن بیان کرد ، وقتی کلام خدا را شنیدند این معجزه را رد کردند و این معجزه را هم قبول نکردند ، از حضرت حضرت موسی درخواست کردن که حضرت موسی را جهرهً ببینند و حضرت موسی هم به خدا عرض کرد و صاعقه بر آنهانازل شد .
دوم : در این حدیث به صراحت امام بیان می کند که درخواست دیدن جهرهً، درخواست حضرت موسی نیست. بلکه آن جاهلان و حس گرایان هستند که بین علم تجربی و تجریدی فرقی قائل نیستند. مرحوم علامه وقتی کیفیت عملکرد قوه باصره را می فرماید می افزاید: آنچه از تعالیم قرآن یاد می گیریم اینکه خداوند متعال (لیس کمثله شیء ) است پس شبیه مبصرات نیست که بتوان با این چشم ظاهری او را دید و بالاولی حضرت موسی که یکی از پیامبران اولی العزم است چنین درخواستی به مقام رفیع او و جایگاه خطیر او لایق نیست (و لا أنّ موسی ذاک النبی العظیم احد الخمسه اولی العزم و ساده الانبیاء علیه السلام ممن یلیق بمقامه الرفیع و موقفه الخطیر ان یجهل ذلک^[۳۱۶]
البته مرحوم علامه در باب سوال رویت و نفی آن از طرف خدای متعال بیانی دیگر دارد که در آخر بحث به آن می پردازیم .
سوم : این حدیث فکر حس گرایانه ی بنی اسرائیل را به خوبی نشان می دهد گرچه قول آنها که از حضرت موسی طلب رویت کردند برای اثبات این مدعی کافی است . فرمود : یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى‏ أَکْبَرَ مِنْ ذلِکَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَهً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَهُ بِظُلْمِهِم ^[۳۱۷]) ولی اینکه کسی کلام خدا را بشنود و باز اعتقاد و یقین پیدا نکند دلالت بر استکبار و عتو آنها دارد
چهارم : در آخر حدیث وقتی امام این آیه را تلاوت می فرماید :( قال سبحانک تبت الیک) می فرماید :( رجعت الی معرفتی بک عن جهل قومی ) این کلام بسیار دقیق و قابل تامل است اول اینکه توبه را به معنای رجوع تفسیر می کند نه درخواست آمرزش از گناه ثانیاً فرمود رجوع کردم به معرفت خودم نسبت به تو از جهل قومی که دارم یعنی حضرت موسی علیه السلام معرفت کامل داشت و این قوم او بودند که جاهل هستند .
این بیان نورانی کجا و آن تعبیری که اجتهاد و خطا را برای حضرت موسی جائز می داند. فخر رازی در تفسیر خود می نویسد وقتی حضرت موسی همراه با قوم خود به سوی میقات آمد خداوند متعال از او سوال کرد : ما أعجلک عن قومک یا موسی^[۳۱۸] ) این سوال برای چه بوده است سپس در جواب می نویسد : ممکن است نصّی در این باره نداشت و از سوی خود اجتهاد کرد ولی در اجتهاد خود خطا کرد که خداوند با او با این لحن عتاب آمیز سخن گفت ( والجواب لعله علیه السلام ما وجد نصا فی ذلک الا انه باجتهاده تقدم فأخطأ فی ذلک الاجتهاد فاستوجب العتاب^[۳۱۹]
ولی اجمالاً می توان اینگونه پاسخ داد : وقتی حضرت موسی علیه السلام این حالت را از قوم خود دید که اصرار می کردند (ارنا الله جهره) خداوند متعال به او وحی کرد (طبق روایت) که ای موسی کلام بنی اسرائیل را بگو. ثانیاً حضرت موسی علیه السلام به شناعت این کلام کاملا آگاه بود و به قول علامه طباطبایی (کان سریع الغضب فی الله) به همین جهت با سرعت خود را به میقات گاه رساند که (عجلت الیک رب لترضی) آری کسانی که در حضیره قدس مقربند و دائما و در هر حال مودب هستند چون همیشه خود را در محضر حق می بینند این سخنان جاهلان بر آنها سخت است .
بیان علامه در مورد (ربّ ارنی انظر الیک)
مرحوم علامه بعد از تبیین علم ضروری که عبارت از بدیهیات و اولیات عقلی و نظیر اینها. به تشریح علم حضوری که در علوم عقلی (منطق و فلسفه) تعریف شده است می پردازد .
ایشان سوال حضرت موسی برای رویت را به معنای علم حضوری می داند می فرماید : (سوال منه علیه السلام للرویه بمعنی العلم الضروری) چون خداوند متعال به حضرت موسی از طریق آیات مخصوصه خود به او علمی خاص عطا کرده است . علاوه بر آن او را به رسالت خود برگزید و با او دائما تکلم می کند سپس می فرماید : این رویت که مورد سوال واقع شده است دیدن با حدقه چشم نیست چون حضرت موسی بزگوارتر است که چنین چیزی بخواهد در حالی که این گونه رویت ممتنع است.
سپس علامه می فرماید : (لن ترانی) درست است که (لن) نفی ابد است ولی این در مورد دار دنیا است نظیر آیه (قالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطیعَ مَعِیَ صَبْراً ^[۳۲۰]) چرا این نفی دار دنیا را شامل می شود ؟ چون انسان دائما در دنیا مشغول است به حوائج دنیوی خود از قبیل تدبیر معیشت و دفع حوائج جسمانی نظیر خوراک و نوشاک و پوشاک درحالی که انقطاع به تمام معنی به سوی حق نمی شود مگر اینکه از همه چیز حتی از بدن و توابع آن منقطع بشود.
و اگر هم این نفی شامل دنیا وآخرت باشد آیه (وجوهٌ یومئذٍ ناضره الی ربها ناظره) قید است برای این نفی ابد است^[۳۲۱]
پس حضرت موسی علیه السلام نه بی هوش شد و نه مانند قومش مُرد بلکه ایشان معجزاتی هولناک تر از اندکاک جبل دید مانند تبدیل عصا به ثعبان مبین (مار بزرگ) غرق فروعنیان و نظیر این گونه موارد باعث نشد دهشت و خوف او را فرا بگیرد ثانیاً حضرت یقین داشت که در حریم امن الهی است (سَلامٌ عَلى‏ مُوسى‏ وَ هارُونَ^[۳۲۲]) یعنی موسی و هارون از همه خطرات به سلامت هستند ولی این صعقه به جهت سوال حضرت موسی که در حال تجرد این سوال برای او متمثل شد و آیات جلال خداوند سبحان را دید . در دعا معصوم می فرماید : (واجعلنی ممن لا حظته فصعق لجلالک^[۳۲۳]) وقتی ملاحظه خدا به سوی عبد می شود عبد به صعقه می افتد .
مخلَص بودن موسی قبل از نبوت
حضرت موسی علیه السلام طبق این آیه مخلَص هستند فرمود : وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ مُوسى‏ إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً وَ کانَ رَسُولاً نَبِیًّا ^[۳۲۴]) حقیقت اخلاص تبریّ جستن از هر چه که غیر خداست^[۳۲۵] و معلوم است که مخلَص به فتح لام اسم مفعول است یعنی اخلاص شده از غیر خدا. پس کسانی که این آیه را به معنای (اخلص نفسه لعباده الله) گرفتند صحیح نیست چون این معنای اسم فاعل است و مرحله ای قبل از مرحله مخلَص است . یعنی شخص اول خود را مخلِص (به کسر لام) می کند سپس خداوند متعال او را مخلَص می کند . مرحوم علامه می فرماید :مخلَصین آن کسانی هستند که خداوند متعال آنها را برای خود خالص گردانیده است پس هیچ مشترک با خدا در آنها نیست مانند تسویل شیطان یا تزیین نفس یا هر دعوت کننده ای غیر از خدا.^[۳۲۶] و در ذیل این آیه می فرماید : هوأعلی مقامات العبودیه^[۳۲۷]
پس مقام مخلَص، مقام عبد به تمام معنای کلمه است چنین شخصی که خداوند سبحان او را از غیر خود پاک کرده است و از هر تمایلی و هر اراده ای که غیر خدا باشد خلاصی یافته و به سوی او منقطع گردیده است .
بدیهی است که شخص در قدم اول با توفیق خدا در صراط مستقیم حرکت می کند ولی در اول سعی میکند که خود را از قیود رها سازد و به ریسمان الهی چنگ بزند و از خداوند متعال بخواهد که کمال الانقطاع به او مرحمت کند در این صورت و با حکمت الهی شخص مخلَص درگاه می شود پس حضرت موسی علیه السلام در تمام عمر از اوائل حیات طیبه اش در مسیر اخلاص بود تا به مقام مخلَص رسید .
نکته قابل توجه در آیه این است که اول صفت مخلَص را ذکر می کند سپس رسالت و نبوت را بیان می کند شاید به جهت اهمیت این مطلب است چون اخلاصِ برای خدا، تا مقامِ خالصِ شده برایِ خدا، تمام شئون و حیثیات وجودی مخصوص به خود را در پی دارد و اخلاص در مقام علت است برای مابقی مقامات همچون رسالت و نبوت و عصمت پس باید حیثیت اخلاص مورد کاوش قرار بگیرد .