۲/۰۷ میلی‌لیتر از اسید غلیظ ۳۷% را در بالن ۲۵ میلی‌لیتری ریخته و سپس با آب مقطر به حجم رسانده شد.
۳-۲-۲-۳- تهیه ۱۰۰ میلی‌لیتر محلول سولفوریک اسید ۱ مولار
بدین منظور ۵/۵۵ میلی‌لیتر سولفوریک اسید آزمایشگاهی با خلوص ۹۶% و چگالی ۱/۸۴ g.mol⁻¹ برداشته و به بالن ژوژه ۱۰۰ میلی‌لیتری منتقل‌شده و با آب مقطر به حجم رسانده شد.
۳-۳- ابزار و دستگاه‌ها

 

1. 1. دستگاه PH متر Jenway Model 3510 User Guide

 

1. 1. دستگاه آون ساخت Heraeus آلمان مدل ut 12

 

1. 1. 1. دستگاه اسپکتروفوتومتر جذبی Cecil، مدل ۹۰۰۰ (برای اندازه‌گیری جذب، طول‌موج ۶۱۴ نانومتر به‌عنوان حداکثر طول‌موج ماکزیمم انتخاب شد).

   

 

1. 1. ترازوی تجزیه‌ای با دقت ۰/۰۰۰۱ METLER- مدل AG285

 

1. 1. ترازوی تجزیه‌ای با دقت ۰/۰۱ گرم- مدل Extend

 

1. 1. انکوباتر شیکر ساخت ژل-JAHL- ایران مدل JSH201UR

 

1. 1. سانتریفیوژ ساخت Hettich مدل EBA20

 

1. 1. طیف‌سنجی مادون‌قرمز تبدیل فوریه FTIR (Shimadzu model 4100, Japan).

 

1. 1. میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM)

 

(Hitachi, HF2000, Hitachi High-Technologies Europe GmbH, Krefeld, Germany)
۳-۴- روش کار
در این تحقیق ابتدا نانوجاذب MWCNT از شرکت نوترینو تهیه و سپس جهت بهینه کردن سطح نانو جاذب، پلیمر پلی آنیلین بر روی آن پوشش داده شد، تا نانوکامپوزیت پلی آنیلین/MWCNT تشکیل گردد. بر روی محلول استاندارد رنگزا با غلظت مشخص، مقادیر معینی از نانوکامپوزیت سنتز شده جهت حذف رنگ اضافه شد، جذب اولیه محلول استاندارد توسط دستگاه اسپکتروفوتومترخوانده شده بود و مخلوط حاصل داخل دستگاه شیکر، در زمان معینی هم زده شد تا عمل حذف رنگ کامل گردد. سپس مخلوط حاصل ته‌نشین شده و پس از سانتریفیوژ محلول، از بالای محلول برداشته و جذب ثانویه توسط دستگاه اسپکتروفوتومتر قرائت شد تا میزان حذف رنگ توسط این نانوکامپوزیت مشخص گردد. همچنین اثر پارامترهای مؤثر بر حذف رنگزا ازجمله PH، مقدار نانو جاذب، زمان تماس بررسی و مقادیر آن‌ها بهینه گردید.
۳-۴-۱- تهیه نانوکامپوزیت پلی آنیلین/MWCNT
برای تهیه نانوکامپوزیت ابتدا ۱g از KIO₃ به ۱۰۰ ml سولفوریک اسید ۱ مولار در یک بشر ۲۵۰ میلی‌لیتری اضافه شد و محلول به مدت ۲۰ دقیقه توسط همزن مغناطیسی هم زده و یکنواخت شد. سپس ۱gr از نانوجاذب MWCNT را به مخلوط افزوده و مجموعه، به مدت ۲۰ دقیقه با همزن مغناطیسی هم زده شد. بعد از گذشت ۲۰ دقیقه، ۱ml آنیلین تقطیرشده را به محلول یکنواخت شده افزوده و به مدت ۵ ساعت روی همزن مغناطیسی هم زده می‌شود تا واکنش پلیمریزاسیون انجام شود. در هنگام واکنش پلیمر تولیدشده سطح نانوجاذب را پوشش می‌دهد. درنهایت محصول به‌دست‌آمده صاف و از ناخالصی‌ها جدا گردید. محصول را چندین بار با آب مقطر و استن شستشو داده و در دمای ۷۰°c به مدت ۲۴ ساعت در آون قرار داده تا خشک شود. سپس به کمک هاون چینی کاملاً سائیده شد تا به‌صورت پودر درآید. از نانوکامپوزیت تهیه‌شده، طیف FT-IR گرفته شد که این تکنیک نشستن پلیمر بر روی نانوجاذب MWCNT را تأیید می‌کند. نتایج در بخش ۵-۲ مشاهده می‌شود.
۳-۴-۲- تهیه محلول استاندارد رنگزای آبی مستقیم ۱۹۹
برای تهیه محلول استاندارد رنگ، ۱/۰ گرم از رنگزا را بوسیله ترازو به‌دقت وزن کرده و پس از حل شدن در مقداری آب مقطر، به بالن ژوژه ۱۰۰ میلی‌لیتری منتقل‌شده و با آب مقطر به حجم رسانده شد تا محلول ۱۰۰۰ppm ساخته شود. جهت انجام آزمایشات بعدی، با رقیق کردن متوالی این محلول، غلظت‌های کمتر تهیه گردید.
۳-۴-۳- تعیین طول‌موج ماکزیمم
برای تعیین طول‌موجی که رنگزای آبی مستقیم ۱۹۹ ماکزیمم جذب را نشان دهد، جذب اولیه با غلظت ۱۰۰ppm در طول‌موج‌های مختلف توسط دستگاه اسپکتروفوتومترخوانده شد. معین گردید که در طول‌موج ۶۱۴ نانومتر، رنگزا بیشترین مقدار جذب را نشان می‌دهد.
۳-۴-۴- مرحله جذب سطحی
این مرحله با در نظر گرفتن پارامترهای مؤثر برجذب سطحی ازجمله PH، میزان نانوجاذب و زمان جذب مربوط به جذب رنگزای آبی مستقیم ۱۹۹ بر روی نانوکامپوزیت پلی آنیلین/MWCNT، موردتحقیق و بررسی قرار گرفت. محلول استاندارد رنگزای آبی مستقیم ۱۹۹ با حل کردن ۱/۰ گرم از آن در آب مقطر و به حجم رساندن آن در بالن ۱۰۰ میلی‌لیتری به دست می‌آید. سپس محلول استاندارد را بر روی مقدار معینی جاذب افزوده، PH محلول را تنظیم و محلول به مدت معینی هم زده می‌شود.
۳-۴-۵- شناسایی و تأیید نانوکامپوزیت پلی آنیلین/MWCNT
۳-۴-۵-۱- میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM)
از این دستگاه جهت تعیین دقیق اندازه نانوجاذب MWCNT استفاده گردید. برای این کار، نمونه‌ای به ضخامت بسیار نازک به اندازه ۱mm آماده‌سازی گردید (شکل ۳-۲).
شکل ۳-۲- میکروسکوپ الکترونی پویشی (SEM)
۳-۴-۵-۲- طیف‌سنجی مادون‌قرمز تبدیل فوریه (FT-IR)
به‌منظور تأیید در تهیه نانوکامپوزیت پلی آنیلین/MWCNT (تأیید برنشستن پلیمر روی MWCNT) از تکنیک طیف‌سنجی مادون‌قرمز تبدیل فوریه استفاده گردید (شکل ۳-۳).
شکل ۳-۳- طیف‌سنجی مادون‌قرمز تبدیل فوریه (FT-IR)
۳-۵- بهینه‌سازی پارامترهای مختلف بر حذف رنگ
۳-۵-۱- بررسی اثر PH
PH محلول رنگی نقش مهمی در فرایند جذب سطحی و به‌ویژه در ظرفیت جذب دارد. ازاین‌رو تغییرات PH می‌تواند نقش مهمی در فرایند حذف ماده رنگزا داشته باشد. برای بررسی تأثیر PH، ۸ محلول از رنگزای آبی مستقیم ۱۹۹ با غلظت‌های ۱۰۰ppm و حجم ۱۰۰ml، درون ارلن های ۲۵۰ ریخته شد و جذب اولیه از آن‌ها بوسیله دستگاه uv-vis در طول‌موج ماکزیمم قرائت شد، سپس توسط دستگاه PH متر، PH اولیه محلول‌ها اندازه‌گیری و ثبت شد و در مرحله بعد PH محلول‌های فوق در محدود ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۹ و ۱۰ بوسیله HCl و NaOH 1 مولار تنظیم و تثبیت گردید. بعد از تنظیم PH، به میزان ۱/۰ گرم از نانوجاذب اضافه گردید و به مدت ۳۰ دقیقه روی دستگاه شیکر هم زده شد تا عملیات حذف از محلول انجام گیرد. بعد از اتمام زمان موردنظر، ارلن ها را از روی شیکر برداشته و محلول‌ها را به PH اولیه رسانده شد، سپس محلول بالایی آن جهت رسوبگیری کامل با دور ۴۰۰۰rpm در مدت‌زمان ۲۰ دقیقه سانتریفیوژ گردید. در مرحله بعد جذب ثانویه محلول مجدداً بوسیله دستگاه اسپکتروفوتومترخوانده شد تا درصد حذف رنگ مشخص گردد و PH بهینه تعیین شود. نتایج حاصل در جدول ۴-۱ ذکرشده است.
۳-۵-۲- بررسی مقدار بهینه نانوجاذب
در ۶ ارلن مایر ۲۵۰ میلی‌لیتری، ۱۰۰ میلی‌لیتر از محلول رنگزا با غلظت‌های برابر ۱۰۰ppm آماده گردید. سپس PH اولیه محلول‌ها بوسیله دستگاه PH متر اندازه‌گیری و ثبت شد و بعد از اندازه‌گیری PH اولیه جذب اولیه هر یک از این محلول‌ها بوسیله دستگاه اسپکتروفوتومتردر طول‌موج ماکزیمم قرائت شد. در مرحله بعد PH محلول‌ها در PH بهینه تنظیم و تثبیت شد. پس از تنظیم PH به ترتیب مقادیر ۰۱/۰، ۰۳/۰، ۰۵/۰، ۰۷/۰، ۱/۰، ۱۲/۰ گرم از نانوجاذب به محلول‌های فوق اضافه گردید به مدت ۳۰ دقیقه روی دستگاه شیکر هم زده شد تا عملیات حذف از محلول انجام گیرد، بعد از اتمام زمان موردنظر، ارلن ها را از روی شیکر برداشته و PH محلول‌ها را به PH اولیه رسانده سپس محلول بالای آن را جهت رسوب‌گیری کامل با دور ۴۰۰۰rpm به مدت ۲۰ دقیقه سانتریفیوژ گردید. در مرحله آخر جذب ثانویه محلول پس از سانتریفیوژ محلول موجود در ظرف و جداسازی جاذب، مجدداً توسط دستگاه اسپکتروفوتومتردر طول‌موج ماکزیمم خوانده شد تا میزان حذف رنگ مشخص و میزان بهینه نانوجاذب تعین گردد. نتایج در جدول ۴-۲ ارائه‌شده است.
۳-۵-۳- بررسی اثر زمان تماس در دماهای مختلف
زمان تماس، مدت‌زمانی است که رنگ و جاذب در تماس باهم هستند و رنگی بر روی سطح نانو جاذب جذب‌شده و حذف رنگ انجام می‌شود. برای بررسی این اثر، ۷ ارلن مایر ۲۵۰ میلی‌لیتری، ۱۰۰ میلی‌لیتر محلول‌های حاوی رنگزا با غلظت‌های برابر ۱۰۰ppm آماده شد. سپس PH اولیه محلول‌ها بوسیله PH متر اندازه‌گیری و ثبت شد، سپس جذب اولیه هر یک از این محلول‌ها بوسیله دستگاه اسپکتروفوتومتر در طول‌موج ماکزیمم قرائت و PH آن‌ها در مقدار بهینه (PH=5) تثبیت گردید. در مرحله بعد به هرکدام مقدار یکسان نانوجاذب (مقدار بهینه ۱/۰ گرم) اضافه شد. پس از افزایش رنگ به جاذب، زمان‌های متفاوتی به ترتیب ۵، ۱۵، ۳۰، ۴۵، ۶۰، ۹۰ و ۱۲۰ دقیقه در دمای ۲۵ درجه سانتی‌گراد در نظر گرفته شد و نمونه‌ها در زمان‌های موردنظر و دمای محیط (۲۵ درجه سانتی‌گراد) روی دستگاه شیکر قرار داده شد تا عملیات حذف رنگ بهتر صورت گیرد. بعد از اتمام زمان‌های قیدشده، ارلن ها را از روی دستگاه برداشته و PH محلول‌ها به مقدار اولیه رسانده شد ومحلول بالایی جهت کامل شدن ته‌نشینی، وارد دستگاه سانتریفیوژ و به مدت ۲۰ دقیقه با دور ۴۰۰۰rpm چرخانده شد. سپس جذب بوسیله دستگاه اسپکتروفوتومتر در طول‌موج ماکزیمم قرائت شد، تا زمان تماس بهینه، مشخص گردد. سپس همه عملیات بالا یک‌بار در دمای ۳۵ و بار دیگر برای دمای ۴۵ درجه سانتی‌گراد تکرار شد. نتایج در جداول ۴-۳، ۴-۴ و ۴-۵ درج‌شده است.
۳-۵-۴- بررسی اثر غلظت در دماهای مختلف
به‌منظور بررسی اثر غلظت، ۷ ارلن مایر ۲۵۰ میلی‌لیتری، ۱۰۰ میلی‌لیتر محلول‌های حاوی رنگزا به ترتیب با غلظت‌های ۱۰۰، ۲۰۰، ۳۰۰، ۴۰۰، ۵۰۰،۶۰۰ و ۸۰۰ppm آماده شد. سپس PH اولیه هر یک از محلول‌ها بوسیله PH متر اندازه‌گیری و از هر یک از محلول‌ها در طول‌موج ماکزیمم بوسیله دستگاه uv-vis جذب اولیه گرفته شد و PH آن‌ها در مقدار بهینه (PH=5) تثبیت گردید. در مرحله بعد به هرکدام مقدار یکسان نانو جاذب بهینه (۱/۰ گرم) اضافه گردید و به مدت ۹۰ دقیقه (زمان بهینه) در دمای ۲۵ درجه سانتی‌گراد روی دستگاه شیکر هم زده شد تا عملیات حذف از محلول انجام گیرد. بعد از اتمام زمان، ارلن ها را از روی دستگاه برداشته و هرکدام روی PH اولیه تثبیت شد. سپس محلول بالایی ارلن ها جهت کامل شدن ته‌نشینی، وارد دستگاه سانتریفیوژ و به مدت ۲۰ دقیقه و با دور ۳۵۰۰rpm چرخانده شد. در مرحله نهایی جذب بوسیله دستگاه اسپکتروفوتومتردر طول‌موج ماکزیمم قرائت شد. در ادامه همه عملیات فوق یک‌بار برای دمای ۳۵ و بار دیگر برای دمای ۴۵ درجه سانتی‌گراد تکرار شد. نتایج در جداول ۴-۶، ۴-۷ و ۴-۸ ارائه‌شده است.
۳-۶- تعیین منحنی کالیبراسیون
برای این منظور، میزان جذب محلول‌های رنگی در غلظت‌های مختلف تهیه شد، در طول‌موج ماکزیمم سنجیده شد، بدین‌صورت که ابتدا جذب محلول رنگزای غلیظ بوسیله دستگاه اسپکتروفوتومتر قرائت شد و سپس محلول فوق را مرحله‌به‌مرحله رقیق کرده و در هر مرحله جذب آن خوانده شد تا یک منحنی کالیبراسیون بین غلظت رنگ و مقدار جذب در این طول‌موج ماکزیمم محاسبه شود. نتایج در جدول ۴-۹ ارائه شد.
۳-۷- ایزوترم جذب
با بهره گرفتن از منحنی کالیبراسیون و به کمک رابطه خطی ۳-۱:
رابطه ۳-۱: Aᵪ = mCᵪ + b که در آن Aᵪ میزان جذب مربوط به غلظت خاص،Cᵪ مربوط به غلظت باقیمانده رنگ در محلول می‌باشد، غلظت باقیمانده در محلول رنگ در حالت تعادل به دست آمد (Cₑ). در ضمن با توجه به رابطه ۳-۲:
رابطه ۳-۲:
مقدار رنگ جذب‌شده در جاذب در لحظه تعادل محاسبه شد. در این رابطه qₑ مقدار رنگ جذب‌شده بر روی جاذب در لحظه تعادل برحسب mg.g⁻¹ و C₀ غلظت اولیه رنگ و Cₑ غلظت باقیمانده رنگ در محلول برحسب mg.l⁻¹ و V حجم محلول برحسب لیتر و W جرم جاذب برحسب گرم می‌باشد. نتایج در جداول ۴-۱۰ ارائه گردید. با بهره گرفتن از داده‌های به‌دست‌آمده در این آزمایش، ایزوترم های جذب لانگمویر و فرندلیش بررسی شدند.
۳-۸- سینتیک جذب
برای پی بردن به تبعیت از معادله واکنش برای سرعت واکنش در مدل شبه مرتبه اول و یا شبه مرتبه دوم در این آزمایش، پس از خواندن جذب محلول‌ها در دمای محیط (۲۵ درجه سانتی‌گراد) و در زمان‌های مختلف، مقادیر qₑ و Cₑ به کمک روابط ۳-۱ و ۳-۲ محاسبه گردید و نتایج در جدول ۴-۱۱ آورده شده است.

۵۷٫۳
۵۶٫۳

 

۲۳۹
۱۷۲
۱۴۷
۱۲۶۲
۱۳۶۸
۱۰۰۰

 

 

 

واکنش های Real-time PCR با بهره گرفتن از دستگاه Applied Biosystems 7500 (آمریکا) و با روش ارزیابی بیان ژنی مطلق (absolute) انجام شد.
برای آشکارسازی تکثیر محصولات از رنگ فلورسنتی SYBR Green استفاده شد. برنامه و مواد واکنش در جدول۳-۵ و ۳-۶ آمده است.

کنترل منفی در هر آزمایش اضافه شد.
پرتو دهی (flourescent) در طول هر سیکل در پایان مرحله اتصال کنترل شد.
برای تایید اختصاصیت واکنش و مشخص کردن اندازه دقیق محصولات ،در پایان هر واکنش محصولات بر روی ژل الکتروفورز با شرایطی که قبلا توضیح داده شده برده شد.
علاوه بر آن منحنی ذوب (melting curve) برای مشخص شدن وجود آلودگی یا اتصالات پرایمر- دایمر در پایان واکنش انجام شد.
منحنی ذوب در بازه دمایی ۶۰-۹۵ درجه سانتی گراد و توقف ۳۰ ثانیه ای به ازای هر ۱ درصد افزایش دما انجام شد (جدول ۳-۶).
۳-۸-۳: کمیت سنجی مطلق(Absolute quantification):
در این روش با بهره گرفتن از رابطه خطی بین غلظت DNA و Ct های مربوط به یک سری رقت در قالب یک منحنی استاندارد، غلظت متناظر با هر Ct مشخص از روی معادله خط مربوط به منحنی استاندارد تعیین و به تعداد کپی مربوطه پی برده می شود.
۳-۸-۳-۱: انجام و تخلیص محصول PCR برای منحنی استاندارد
برای سنجش کمی مطلق تعداد کپی جایگاه cap در نمونه های Hib ، یک منحنی استاندارد توسط پرایمرهای (H, I, J) ساخته شد که در جدول ۳-۴ به آنها اشاره شده است. این استاندارد ها محصولات PCR مناطق هدف rpoB، IS1016 و جایگاه cap را پوشش می دهند که قبلا شرح داده شده است.
نمونه ها با هر یک از پرایمر های استاندارد به روش End-Point PCR و طبق برنامه شرح داده شده تکثیر شده و محصول آنها توسط کیت تخلیص محصول PCR ساخت شرکت Thermo scientific استخراج و تخلیص شد.
روش تخلیص:
تخلیص محصول PCR باعث جدا شدن پرایمرها، dNTP های اضافه، آنزیم ها و نمک ها از محصول شده و محصول کاملا خالص از قطعات سنتز شده مورد نظر به دست می دهد.
تخلیص محصول PCR با بهره گرفتن از GenJET PCR Purification Kit محصول شرکت Thermo scientific با کد شناسایی K0701 بدین شرح انجام شد.
µl – ۱۰۰ از بافر اتصال^[۶۱] به µl 100 از محصول PCR اضافه شده و مخلوط شد. پیدایش رنگ زرد در محلول نشان دهنده PH مناسب (۲/۵) برای اتصال DNA به بافر می باشد.
- محلول به درون ستون مخصوص تخلیص انتقال داده شده و به مدت ۶۰ ثانیه در rpm 1000 سانتریفیوژ شد. مایع عبور کرده از ستون دور ریخته شد.
- مقدارµl 700 از بافر شست و شو^[۶۲] که قبلا با نسبت ۱: ۵ با اتانول خالص رقیق شده است به ستون اضافه شده و به مدت ۶۰ ثانیه در rpm 10000 سانتریفیوژ شد. مایع عبور کرده از ستون دور ریخته شد.
- جهت خارج شدن کامل بافر شست شو یک بار دیگر به مدت ۶۰ ثانیه سانتریفیوژ شد.
- ستون به یک ویال ml 5/1 استریل منتقل شده و µl 50 از بافر جدا کننده^[۶۳] به مرکز پرده ستون اضافه شد. سپس به مدت ۶۰ ثانیه در rpm 10000 سانتریفیوژ شد.
- مایع خارج شده از ستون به عنوان محصول خالص PCR نگه داری و ستون مصرفی دور انداخته شد.
مراحل تخلیص محصول PCR برای سه جفت پرایمر H، Iو J انجام شد.
۳-۸-۳-۲: تهیه منحنی استاندارد
غلظت DNA های به دست آمده با بهره گرفتن از دستگاه نانودراپ ۲۰۰۰c در طول موج ۲۶۰ تعیین شده و غلظت های ۱۰nmol/l (100000 nmol/µl) از هر کدام ار DNA های تخلیص شده آماده شد.
نکته: ۱µg از DNA دو رشته ای که طول ۱kb دارد مساوی است با ۱٫۶۵ pmol یا به عبارتی۹۱/۹×۱۰^۱۱ مولکول.
یک سری رقت پنج تایی از ۱۰ تا ^۵-۱۰ از استانداردها با دو تکرار در هر غلظت، همراه با DNA آزمون در دستگاه قرار داده شد.
برنامه دمایی و غلظت مواد مورد استفاده در Real-time PCR در ادامه آورده شده است.
جدول۳-۵: مواد واکنش برای Real-time PCR

 

 

غلظت نهایی

 

حجم هر واکنش

 

مواد

عمر که یکی از امامان اهل سنت است، درباره بیعت با ابوبکر گفته است: «بیعت با ابوبکر ناگهانی و بدون تدبیر اتفاق افتاد. خداوند شر آن بیعت را از مسلمانان حفظ کرد. هر کس مثل آن را تکرار کند، او را بکشید». این سخن عمر دلالت میکند که بیعت با ابوبکر اشتباه بوده است.

۱-۶-۱-۲-۴٫ پاسخ قوشچی:

معنای سخن عمر این است که خداوند از شر مخالفتی که نزدیک بود هنگام بیعت با ابوبکر شکل گیرد حفظ کرد پس هر کس به مثل آن مخالفت اقدام نماید و سبب اختلاف کلمه شود او را بکشید. چگونه ممکن است عمر در خلافت ابوبکر و بیعت با او خدشه وارد سازد، زیرا خلافت خود نیز در سایه خلافت او مشروعیت مییابد^[۳۱۲]؟!

۲-۶-۱-۲-۴٫ رد جواب قوشچی:

عمر در سخن خود از شر بیعت حرف زده است نه از شر مخالفت با بیعت. تفسیر قوشچی بر خلاف ظاهر کلام عمر است.

۷-۱-۲-۴٫ شک ابوبکر در مستحق بودن خود برای امامت

ابوبکر، موقع مرگ خود در صلاحیت خود برای خلافت رسول خدا۶ شک کرده بود، زیرا میگفت: کاش از رسول خدا۶ می‌پرسیدم که بعد از وی چه کسی مستحق خلافت است یا میگفت: ای کاش! خود می‌نشستم و با یکی از این دو مرد (عمر و ابوعبیده) بیعت میکردم و او امیر و من وزیر میشدم.

۱-۷-۱-۲-۴٫ پاسخ قوشچی:

این خبر صحت ندارد. و بر فرض صحت، مراد ابوبکر این بوده است که در طلب حق مبالغه و احتمال بعید را نیز نفی کرده باشد^[۳۱۳].

۲-۷-۱-۲-۴٫ نقد جواب قوشچی:

در منابع معتبر اهل سنت این جریان نقل شده است^[۳۱۴]. بر فرض احتمال بعید نیز معلوم میشود، ابوبکر در صحت خلافت خود تردید داشته است.اگر واقعا ابوبکر طالب حق بود، چرا در جریان سقیفه صبر نکرد همه مردم مدینه جمع شوند و منتظر نماند تا بنی هاشم نیز بیایند و فوری و بدون تامل و تفکر و به قول عمر «فلته» از حاضرین بیعت گرفتند و بقیه را نیز با تهدید مجبور به بیعت کردند.

۸-۱-۲-۴٫ مخالفت‌های ابوبکر با رسول خدا۶

ابوبکر با رسول خدا۶ مخالفت کرد، زیرا بنابر قول اهل سنت رسول خدا۶ برای خود جانشین تعیین نکرد، ولی ابوبکر هنگام مرگ خود عمر را خلیفه خود قرار داد. هم چنین رسول خدا۶ به عمر هیچ مسؤولیتی نمی‌داد تنها یک بار مسؤولیت لشکر را در جنگ خیبر به وی داد که شکست خورد و برگشت و یک بار نیز مسؤولیت صدقات را به وی داد و عباس از وی به رسول اکرم۶ شکایت کرد و پیامبر اکرم۶ عمر را از این منصب نیز عزل کرد با این وجود ابوبکر منصب خلافت بعد از خود را به عمر داد.
مخالفت دیگر خلفای ثلاثه با رسول خدا۶ هنگامی روی داد که رسول خدا۶ به آنها امر کرد به همراه لشکر اسامه از مدینه خارج شوند، مخالفت کردند.

۱-۸-۱-۲-۴٫ پاسخ قوشچی:

ما نمیپذیریم که رسول خدا۶ کسی را برای بعد از خودش مشخص نکرده باشد، بلکه اجماعا پیامبر اکرم۶ خلیفه بعد از خود را مشخص کرده است؛ در نزد اهل سنت آن خلیفه ابوبکر است و در پیش شیعه حضرت علیA است.
رسول اکرم۶ عمر را عزل نکرد، بلکه مدت مسؤولیت او تمام شد.
هم چنین صرف انجام دادن آن عملی که رسول خدا۶ انجام نداده است، مخالفت به شمار نمیآید، بلکه مخالفت زمانی رخ میدهد، مأموری ترک یا منهیی انجام داده شود. خبر مخالفت خلفای ثلاثه در ماجرای لشکر اسامه صحیح نیست^[۳۱۵].

۲-۸-۱-۲-۴٫ رد جواب قوشچی:

اگر مقصود قوشچی از خلیفه شدن ابوبکر از سوی رسول اکرم۶ وجود نصی بر خلافت ابوبکر باشد، اولا؛ خلاف واقع است و ثانیا؛ خلاف آن چیزی است که قوشچی در سابق به آن تصریح کرده است که نصی بر خلافت ابوبکر وجود ندارد و خلافت او را به اجماع ثابت میداند. ثالثا؛ بر خلاف اجماع اهل سنت است.
و اگر مراد قوشچی این باشد که بیعت عمر با ابوبکر سپس متابعت اکثر مردم با عمر، استخلاف از سوی نبی اکرم۶ به حساب میآید، این افترا به خدا و رسول او است.
عزل را تاویل به اتمام مسؤولیت کردن، تاویل بدون دلیل است.
این سخن قوشچی که گفت: «صرف انجام دادن آن چه رسول خدا۶ انجام نداده است، مخالفت به حساب نمیآید» مغالطه میباشد، زیرا در باور اهل سنت رسول خدا۶ کسی را به خصوص برای خلافت بعد از خود تعیین نکرده است با وجود این که رسول اکرم۶ از همه مردم اعرف به مصالح و مفاسد مسلمانان بوده است و از همه مهربانتر به امت بوده است، بنابراین مصلحت در عدم تعیین خلیفه بوده است، از این رو تعیین خلیفه توسط ابوبکر، مخالفت با رسول خدا۶ محسوب می‌شود.

۹-۱-۲-۴٫ ولایت اسامه بر خلفای ثلاثه

رسول خدا۶ اسامه را ولی خلفای ثلاثه قرار داد، بنابراین اسامه از آنها افضل است. ولی رسول خدا۶ کسی را ولی حضرت علیA قرار نداده است.

۱-۹-۱-۲-۴٫ پاسخ قوشچی:

اولا؛ تولیت اسامه بر خلفای ثلاثه صحیح نیست. ثانیا بر فرض صحت، شاید این ولایت به سبب غرضی غیر از افضلیت وی بوده است، مثل این که اسامه در فرماندهی لشکر داناتر بوده باشد.

۲-۹-۱-۲-۴٫ رد جواب قوشچی:

جریان تولیت اسامه بر خلفای سه گانه در منابع معتبر اهل سنت آمده است^[۳۱۶].
اعلم بودن در امر فرماندهی لشکر دلیل بر افضلیت اسامه بر خلفا می‌باشد، زیرا قیادت جیش و فرماندهی لشکر؛ بنابر نظر اهل سنت همان گونه که قوشچی نیز به آن معتقد است،^[۳۱۷]از مهم ترین و بزرگترین فوائد امام است، بنابراین اگر خلفای سه گانه در امر فرماندهی جنگ اعلم از همه نباشند، جایز نیست امام و خلیفه همه مسلمانان باشند.

۱۰-۱-۲-۴٫ عزل ابوبکر از ابلاغ سوره برائت:

ابوبکر در زمان حیات رسول خدا۶ هیچ مسؤولیتی نداشته است، تنها یک بار رسول خدا۶ او را مأمور ابلاغ سوره برائت به مردم مکه کرد، در این هنگام جبرئیلA نازل شد و گفت: باید سوره را از ابوبکر بگیرد و آن را نباید کسی جز پیامبر۶ یا کسی از اهل او بخواند و پیامبر۶ به ابوبکر دستور داد تا برگردد و حضرت علیA را مأمور ابلاغ این سوره کرد.

۱-۱۰-۱-۲-۴٫ پاسخ قوشچی:

قوشچی میگوید: ابوبکر در زمان حیات رسول خدا۶ عهده دار برخی از امور بوده است؛ از جمله این که در سال نهم هجری، امارت حجاج را بر عهده داشت و نیز رسول خدا۶ در هنگام بیماریاش که به رحلت آن حضرت ختم شد، او را امام جماعت قرار داد و خود رسول خدا۶ پشت سر ابوبکر، نماز گذارد.
قوشچی میافزاید: رسول خدا، ابوبکر را از ابلاغ سوره برائت عزل نکرد اصلا ابوبکر را برای ابلاغ این سوره نصب نکرده بود تا عزل کند، بلکه ابوبکر را امیر حج قرار داده بود و حضرت علیA را نیز پشت سر ابوبکر برای ابلاغ سوره برائت فرستاد و فرمود: این سوره را باید فردی که از خاندان من است، ابلاغ نماید، زیرا عادت عرب بر این سنت استوار است که میثاقها و عهدنامه را یا خود فرد یا یکی از پسر عموهایش باید به انجام رساند. رسول خدا۶ نیز طبق همین سنت عمل نمود^[۳۱۸].

۲-۱۰-۱-۲-۴٫ رد پاسخ قوشچی:

جریان امامت جماعت شدن ابوبکر از سوی رسول اکرم۶ در هنگام بیماری پیامبر خدا۶ کذب محض است. در این باره توجه به نکات زیر لازم است:
اولا؛ رسول خدا۶ ابوبکر را به خواندن نماز جماعت امر نکرد.
ثانیا؛ هنگامی که رسول خدا۶ شنید که ابوبکر میخواهد، نماز جماعت را اقامه کند در حالی که از شدت بیماری به حضرت علیA و یکی دیگر از صحابه تکیه کرده بود، بیرون آمد و خود نماز را اقامه کرد.
ثالثا؛ اسناد همه روایاتی که این حدیث را روایت کردهاند به عایشه ختم می‌شود و چون عایشه دختر ابوبکر بود و از حضرت علیA هم خوشش نمیآمد، لذا نمی‌توان به این اخبار تمسک نمود.
رابعا؛ ابوبکر در خارج از مدینه و در سپاه اسامه بود.
خامسا؛ طبق آیه قرآن بر احدی جایز نیست که بر پیامبر خدا۶ مقدم شود، خداوند می‌فرماید: «یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَینَ یَدیِ اللهِ وَ رَسُولِهِ»^[۳۱۹].
قوشچی در کلام خود اعتراف میکند، حضرت علیA آیات را از ابوبکر گرفت تا خود آن آیات را ابلاغ نماید.
آن چه با مراجعه به منابع معتبر اهل سنت روشن می‌شود، این است که ابتدا ابوبکر مامور تبلیغ آیات سوره برائت بود، بعد رسول خدا۶ او را عزل کرد، به گونهای که پیش پیامبر اکرم۶ بر گشت و گریه کرد^[۳۲۰].
اهل سنت دلیل قطعی و قوی بر امارت حجاج توسط ابوبکر را ندارند، زیرا احادیثی که در این باره است، تنها دلالت دارد که ابوبکر برای ابلاغ سوره برائت به مکه رفت و آن را هم ناتمام گذاشت و به مدینه برگشت.

اقدامات مرکز در مورد رعایت مسائل بهداشتی

 

۵۸۴/۰

 

 

 

کیفیت خرید متصور

 

ارزیابی از کیفیت کالاهای عرضه شده در مرکز خرید

 

۶۴۴/۰

 

 

 

ارزیابی کیفیت محیط مغازه ها در مرکز خرید

 

۶۷۳/۰

 

 

 

محلی بودن اقدامات مسئولیت اجتماعی

 

نظم بخشی به محل زندگی و خیابان توسط مرکز خرید

 

۶۵۱/۰

 

 

 

وجود پارکینگ و دسترسی به آن در مرکز خرید

 

۸۰۵/۰

 

 

 

نتایج حاکی از آن است که شش عامل موجود در بافت داده ها توانستند در مجموع ۱۵/۶۰ درصد از تغییرات را پیش بینی کنند که مقدار قابل توجهی است. در این مرحله با بهره گرفتن از مدل معادلات ساختاری و به روش تحلیل عاملی تائیدی اعتبار عوامل استخراج شده مورد واکاوی قرار گرفتند و این عوامل به عنوان عوامل مدل ساختاری مورد استفاده قرار گرفتند تا فرضیات روابط بین متغیر ها مورد مطالعه قرار گیرد.
۴-۴اعتبار سنجی مدل تحقیق با مدل معادلات ساختاری
مدل معادلات ساختاری رویکرد آماری جامعی برای آزمون فرضیه‌هایی درباره روابط بین متغیرهای مشاهده شده (Observed variables) و متغیرهای مکنون (Latent Variables) می‌باشد. از طریق این رویکرد می‌توان قابل قبول بودن مدل‌های نظری را در جامعه‌های خاص با بهره گرفتن از داده‌های همبستگی، غیرآزمایشی، و آزمایشی آزمود. یکی از قوی‌ترین و مناسب‌ترین روش‌های تجزیه‌ و تحلیل در تحقیقات علوم رفتاری و اجتماعی تجزیه‌وتحلیل چند متغیره است، زیرا ماهیت این‌گونه موضوعات چند متغیره بوده و نمی‌توان آن‌ها را با شیوه دو متغیری (که هر بار تنها یک متغیر مستقل با یک متغیر وابسته در نظر گرفته می‌شود) حل نمود. تجزیه ‌وتحلیل چند متغیره به یک ‌سری روش‌های تجزیه‌ وتحلیل اطلاق می‌شود که ویژگی اصلی آن‌ها، تجزیه‌وتحلیل همزمان K متغیر مستقل و n متغیر وابسته است.

تجزیه‌ و تحلیل ساختارهای کواریانس یا مدل‌سازی علّی یا مدل معادلات ساختاری، یکی از اصلی‌ترین روش‌های تجزیه‌وتحلیل ساختارهای داده‌ای پیچیده است و به معنی تجزیه ‌و تحلیل متغیرهای مختلفی است که در یک ساختار مبتنی بر تئوری، تأثیرات همزمان متغیرها را برهم نشان می‌دهد. این روش ، ترکیب ریاضی و آماری پیچیده‌ای از تحلیل عاملی، رگرسیون چند متغیره، و تحلیل مسیر است که در یک سیستم پیچیده گردهم آمده تا پدیده‌های پیچیده را مورد تجزیه‌وتحلیل قرار دهد. مدل معادلات ساختاری به دو فاز کلی تحلیل عاملی تائیدی و تحلیل مسیر تقسیم می شود. در قسمت اندازه گیری ارتباط نشانگر ها یا همان سوالات پرسشنامه با سازه ها مورد بررسی قرار می گیرد و در قسمت ساختاری ارتباط عامل های مورد بررسی با یکدیگر جهت آزمون فرضیات مورد توجه هستند.
یکی از قوی‌ترین و مناسب‌ترین روش‌های تجزیه‌وتحلیل در تحقیقات علوم رفتاری و اجتماعی تجزیه‌وتحلیل چند متغیره است، زیرا ماهیت این‌گونه موضوعات چند متغیره بوده و نمی‌توان آن‌ها را با شیوه دو متغیری (که هر بار تنها یک متغیر مستقل با یک متغیر وابسته در نظر گرفته می‌شود) حل نمود. تجزیه‌وتحلیل چند متغیره به یک‌سری روش‌های تجزیه‌وتحلیل اطلاق می‌شود که ویژگی اصلی آن‌ها، تجزیه‌وتحلیل همزمان K متغیر مستقل و n متغیر وابسته است. تجزیه ‌وتحلیل ساختارهای کواریانس یا مدل‌سازی علّی یا مدل معادلات ساختاری(SEM^[19])، یکی از اصلی‌ترین روش‌های تجزیه‌ وتحلیل ساختارهای داده‌ای پیچیده است و به معنی تجزیه ‌وتحلیل متغیرهای مختلفی است که در یک ساختار مبتنی بر تئوری، تأثیرات همزمان متغیرها را برهم نشان می‌دهد.
به طور کلی روابط بین متغیر ها در مدل معادلات ساختاری به دو حوزه کلی تقسیم می شود:
۱) روابط بین متغیر های پنهان با متغیرهای آشکار (مدل اندازه گیری و یا مدل تحلیل عامل تاییدی می باشد.)
۲) روابط بین متغیر های پنهان با متغیر های پنهان.(مدل ساختاری و یا مدل تحلیل مسیر می باشد.)
مدل اندازه گیری ارتباط نشانگر ها یا همان سوالات پرسشنامه با سازه ها مورد بررسی قرار می گیرد و در قسمت مدل ساختاری ارتباط عامل های مورد بررسی با یکدیگر جهت آزمون فرضیات مورد توجه هستند. در واقع تا ثابت نشود نشانگر ها یا همان سوالات پرسشنامه، متغیر های پنهان را به خوبی اندازه گیری کرده اند، نمی توان روابط را مورد آزمون قرار داد. لذا برای اثبات اینکه مفاهیم به خوبی اندازه گیری شده اند از مدل اندازه گیری یا تحلیل عاملی تائیدی استفاده می شود.
۴-۴-۱مدل اندازه گیری یا تحلیل عاملی تائیدی (CFA)
در روش شناسی مدل معادلات ساختاری، ابتدا به ساکن لازم است تا روایی سازه^[۲۰]مورد مطالعه قرار گرفته تا مشخص شود نشانگر های انتخاب شده برای اندازه گیری سازه های مورد نظر خود از دقت لازم برخوردار هستند. برای این منظور از تحلیل عاملی تائیدی(CFA^[21])، استفاده می شود. به این شکل که بار عاملی هر نشانگر با سازه خود دارای مقدار t بالاتر از ۹۶/۱ باشد. در این صورت این نشانگر از دقت لازم برای اندازه گیری آن سازه یا صفت مکنون برخوردار است. در تحقیق حاضر جهت بررسی اینکه هر یک از سازه های تحقرق تا چه حد با نشانگر های انتخاب شده جهت سنجش آنها دارای همسویی بوده اند از مدل اندازه گیری یا همان تحلیل عاملی تائیدی استفاده شد.
بر اساس مدل اولیه مشخص می شود که تمام نشانگر دارای مقدار t بیشتر از ۹۶/۱ هستند. بنابراین سازه ها از دقت لازم برای اندازه گیری سازه یا صفت های مکنون تحقیق برخوردار است. به دیگر سخن نتایج حاصله نشان می دهد نشانگر های انتخابی محقق برای اندازه گیری این مفهوم هر یک دارای اهمیت بوده و بخش مهمی از این عامل را اندازه گیری می کنند. وجود تأیید در مدل اندازه گیری به این معنا است که اثرات این متغیر بر سایر متغیر ها در مدل قابل اتکا است زیرا که محقق در این مرحله مطمئن شده است که سازه صفت های مکنون تحقیق به خوبی اندازه گیری شده است.
مدل ۴-۱مدل اولیه اندازه گیری متغیر های تحقیق
نشانگرهای در کنار یکدیگر سازه های مربوط به خود را با توجه به ساختار مورد نظر محقق به درستی تائید نمودند. زیرا که مدل حاضر با بهره گرفتن از روش تحلیل عاملی تائیدی به درستی اجرا شده است و تداخل قابل توجهی مشاهده نمی شود. با توجه به اینکه مقدار ریشه دوم برآورد واریانس خطای تقریبRMSEA برای مدل اولیه بیشتر از ۰۸/۰ گزارش شده لذا جهت استفاده از این سازه در طراحی مدل ساختاری تحقیق و آزمون فرضیات به لحاظ آماری اصلاحاتی نیاز است.
همانطور که در روش شناسی مدل معادلات ساختاری مطرح است ، محقق باید با بهره گرفتن از معنی داری مقدار تفاوت آماره کای اسکویر نسبت به اصلاح مدل و پیشبرد مراحل اقدام نماید. در این راستا از آزمون D² که از روی مقدار کاهش کای اسکویر و تفاوت معنی داری آن قضاوت می کند استفاده شده است. بر اساس جدول ۴-۹ مشاهده می شود که مدل اولیه پس از پنج مرحله و در قالب مدل ششم به زیر بنای مناسب عاملی جهت استفاده در مدل ساختاری رسیده است. لذا انجام عملیات اصلاح که با آزاد نمودن مقدار کوواریانس های بین نشانگر ها جهت دستیابی به بهترین ماتریس کوواریانس انجام شده است در مدل هفتم متوقف شده است.
جدول ۴-۹ تفاوت مقادیر کای اسکویر در تعیین اثر بخشی اصلاح مدل اولیه اندازه گیری

 

 

مدل های برازش یافته

 

c²

 

c²Δ

 

df

 

مقدار RMSEA

 

معنی داری کاهش کای اسکویر

«آموزش و پرورش عبارتست از شیوه عمل و اعمال روش در سوادآموزی، فرهنگ‌آموزی، گسترش علوم و فنون و تخصص با برنامه‌های از پیش اندیشیده شده در چارچوب سازمانهای منطبق با نیازهای اقتصادی-اجتماعی. (فومنی، ۱۳۸۲ ،۶۱)

۲-۳- جامعه‌شناسی آموزش و پرورش

آموزش و پرورش نهادی است اجتماعی که در ارتباط با سایر نهادهای اجتماعی عمل می‌کند. کار جامعه‌‌شناسی مطالعه نهادهای اجتماعی و چگونگی پیدایش و سیر تکوینی آنهاست و هم اینجاست که جامعه‌شناسی درمطالعه نهاد آموزش و پرورش، اهمیت پیدا می‌کند. در چکیده کارهای هانری‌ژان^[۹] جامعه شناسی آموزش و پرورش چنین تعریق شده است:
«جامعه شناسی آموزش و پرورش عبارتست از مطالعه نهادها و روابط اجتماعی در ارتباط با آموزش و پرورش»از طرف دیگر اهمیت جامعه شناسی آموزش و پرورش در آن است که مقتضیات اجتماعی در زندگی انسانی نقش عمده دارد. در نتیجه آموزش علمی که در حدود سالهای ۱۹۰۰ در اروپا به وجود آمده ابتدا از فیزیولوژی^[۱۰] و روانشناسی^[۱۱] و مخصوصاً از روانشناسی الهام گرفته و سپس در مسایل مربوط به بازده آموزش و پرورش وارد شده است. دیدگاه جامعه شناختی و مطالعه تجربی آموزش و پرورش قدری دیرتر در ایالات متحد آمریکا گسترش پیدا کرد. اسمیت اولین کسی بود که برای این کار عنوان خاصی انتخاب کرد: «جامعه شناسی آموزش و پرورش» سال ۱۹۱۷.

بعد از جنگ جهانی اول (۱۹۱۴-۱۹۱۸) چهار واقعه عمده در جهت‌گیری آموزش به طرف علوم اجتماعی به ویژه جامعه شناسی موثر بوده است:
۱-آموزش عمومی ۲-سازمانهای آموزشی ۳-دگرگونی نقش خانواده ۴-اوج‌گیری انقلاب صنعتی
مطالعه سازمانهای آموزشی، نقش آموزش و پرورش در تحولات اجتماعی، فنون آموزش ناشی از این روند تحولی، تحول جمعیت و گسترش مدارس رسمی مورد نیاز جمعیت رو به افزایش جوامع، اعم از شهری و روستایی، از جمله موضوعاتی هستند که در چارچوب نهادهای اجتماعی و در حیطه مطالعات جامعه شناسی است. بر اساس چنین ملاحظاتی، جامعه شناسی آموزش و پرورش به منزله یکی از رشته‌های مهم جامعه شناسی به وجود می‌آید و با کاربرد روش های تحقیقی مشخص، مطالعه تحولات جامعه در زمینه‌های مختلف و رشد جمعیت و رابطه آنها با آموزش و پرورش می‌پردازد. (فومنی، ۱۳۸۲ ،۲۴ الی ۱۹ )

۲-۴- هدف جامعه شناسی آموزش و پرورش

هدف جامعه شناسی آموزش و پرورش آن است که پدیده آموزش و پرورش، نحوه تشکل و سازمان پذیری، و کارکردهای عمومی آن را در زندگی اجتماعی مطالعه کند. بدیهی است که در هر جامعه‌ای، دامنه آموزش و پرورش از چارچوب نظام آموزش و پرورش فراتر می‌رود. آموزش و پرورش پدیده‌ای است که آشکار یا نهان در تمام ارکان و نهادهای اجتماعی جای دارد و از راه تأثیرات متقابل، درکل نظام اجتماعی نفوذ می‌کند.
فراگرد آموزش و پرورش، متضمن ترکیبی از روابط و کنشهای متقابل اجتماعی است. تحلیل جامعه شناختی آن می‌تواند هم به آموزش و پرورش رسمی که تحت شرایط معین در آموزشگاهها صورت می‌گیرد و هم به فراگردهای تربیتی بی‌شماری که در خانواده و محیط زندگی به صورت ضمنی اتفاق می‌افتند، ناظر باشد. بنابراین، جامعه شناسی آموزش و پرورش در تعریف وسیع آن، نه فقط مطالعه نهاد آموزش و پرورش و سازمانها و روابط آن، بلکه مطالعه جوانب تربیتی سایر نهادهای اجتماعی، یا به طور کلی، تمامیت تجربه‌های یادگیری و پرورشی افراد جامعه را شامل می‌شود. پس جامعه شناسی آموزش و پرورش رسمی، بخشی از جامعه شناسی آموزش و پرورش است. (علاقه‌‌بند، ۱۳۸۲، ۲۰-۱۹)

۲-۵- نظام جدید آموزش و پرورش در ایران

نظام جدید آموزش و پرورش در ایران با تاسیس مدرسه دارالفنون در سال ۱۲۲۸ آغاز شد. این مدرسه که به سبک اروپایی اداره می‌شد، شامل دوره‌های متوسطه و عالی بود. به دنبال آن با تشکیل وزارت علوم در سال ۱۲۳۲ و سپس آغاز حکومت مشروطه، مدارس متعددی در سطح ابتدایی و متوسطه در تهران و شهرستانها توسعه یافت. (صافی، ۱۳۸۲، ۸)
امّا با مطالعه اسناد و مدارک مربوط به تاریخ آموزش و پرورش در ایران نشان می‌دهد که نخستین بار در نهم آبان ماه ۱۲۹۰ هجری شمسی، مجلس شورای ملی، قانون تعلیمات اجباری را تصویب کرد. در سال ۱۲۹۴ هجری شمسی، نظارت دولت در امر آموزش و پرورش به صورت یک اصل در متمم قانون اساسی مطرح شد و از این تاریخ، سازمانهای آموزشی در ایران شکل منظم و متمرکزی به خود گرفتند و نظارت دولت بر موسسات آموزشی جنبه قانونی پیدا کرد ولی می‌توان گفت، نظام آموزش و پرورش رسمی ایران در واقع از انقلاب مشروطیت و پس از وضع قانون اساسی و متمم آن به وجود آمده است.
تا قبل از انقلاب مشروطیت، آموزش و پرورش در مکتب خانه‌های سنتی ادامه داشت و معمولا دولت و سازمانهای دولتی هیچ‌‌گونه نظارتی بر آنها نداشتند. امّا در سال ۱۲۲۵ هجری شمسی اولین سنگ‌‌بنای مدرسه دارالفنون توسط میرزاتقی‌خان امیر کبیر بر زمین نهاده شد. در اولین دوره این موسسه عالی به سبک نوین، یکصد نفر جوان در رشته‌های نظامی(توپخانه، پیاده نظام، سواره نظام)، مهندسی، پزشکی(طب و جراحی)، داروسازی، فیزیک و معدن شناسی در آن به تحصیل پرداختند.
در سال ۱۲۳۷ هجری شمسی، وزارتخانه‌ای به نام وزارت علوم تأسیس شد که مسئوولیت آموزش و پرورش فرزندان جامعه از ابتدایی تا عالی را بر عهده داشت. در شهریور ۱۲۸۹ قانون اداری «وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه» به تصویب این قانون بلافاصله مدارس دولتی در تهران و مراکز استان و شهرستانها بر اساس نظام آموزشی غرب تأسیس شد و وزارت معارف وقت تصمیم به تربیت معلمینی گرفت که بتوانند عهده‌دار تدریس در مدارس شوند. به این ترتیب مراکزی به نام«دارالمعلمین» تأسیس شد که بعدها به نام دانشسرای مقدماتی به خود گرفت. در سال ۱۲۸۹ هجری شمسی برابر ۱۳۲۹ هجری قمری قانون فرهنگ نیز به تصویب رسید که متضمن اجباری بودن تعلیمات ابتدایی برای عموم ایرانیان بود.
در سال ۱۳۰۰ شمسی قانون شورای عالی فرهنگ تصویب شد که به موجب آن اداره کلیه مدارس، از تهیه برنامه‌های درسی و آموزشی و تربیتی گرفته تا برنامه‌ریزی امتحانات و تعیین صلاحیت معلمان تحت نظر این شورا درآمد. وزارت فرهنگ که عهده‌دار تعلیمات از دوره ابتدایی تا عالی بود، سنگ‌بنای دانشگاه را نهاد و به موجب قانون ۸ مرداد ۱۳۱۲ شمسی، دانشگاه تهران تأسیس شد.
در اسفند سال ۱۳۱۲ شمسی قانون تربیت معلم از تصویب مجلس گذشت. دانشسرای مقدماتی با هدف آشنا کردن معلمان به اصول جدید آموزش و پرورش، وظیفه تربیت آموزگاران دبستانها را برعهده گرفت و دانشسرای عالی موظف به آموزش دبیران دبیرستانها شد. اهم اقدامات دولت از ۱۳۰۰ شمسی به بعد در زمینه آموزش و پرورش از ابتدایی تا عالی را می‌توان در چند مورد زیر خلاصه کرد.
۱-تأسیس دانشسراهای مقدماتی و عالی برای تربیت معلم و دبیر
۲-تأسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۲
۳-گسترش مدارس در مراکز استان و شهرستانها و بخش‌ها
۴-ایجاد مدارس اکابر برای آموزش بزرگسالان در سال ۱۳۱۵
۵-اعزام دانشجو به کشورهای اروپایی به منظور استفاده از آنها در مراحل آموزشی کشور
تا سال ۱۳۴۳ دو مقطع آموزشی وجود داشت. یکی دوره ابتدایی به مدت شش سال از سن هفت سالگی و دیگر دوره متوسطه که آن هم شش سال بعد از دوره ابتدایی به طول می‌انجامید.از سال ۱۳۴۳ سطوح آموزشی، به سه دوره تقسیم شد. دوره ابتدایی پنج سال از سن شش سالگی،‌دوره راهنمایی به مدت سه سال و دوره دبیرستان به مدت چهار سال که از مهرماه سالی تحصیلی ۴۶-۱۳۴۵ به اجرا درآمد.
از سال ۱۳۴۵به بعد به خاطر تحولات اجتماعی و اقتصادی و ضرورت تغییر در برنامه‌های آموزشی به منظور دست‌یابی به اهدافی جدید از جمله : پرورش ذوق هنری، پرورش جسمی (تربیت بدنی) . تاکید بر اخلاق و فلسفه اجتماعی، پرورش نیزوی انسانی ماهر و متخصص وغیره، انتقال قدرت تصمیم‌گیری از مرکز به سطوح پایین و ایالات، اقدامات مفیدی در منطقه‌ای کردن آموزش و پرورش به عمل آمد که اهدافی از قبیل: مشارکت مردم در امر آموزش و پرورش تعیین اولویتهای محلی و منطقه‌ای در برنامه‌ها و فعالیتهای آموزشی غیره را در برداشت. (فومنی،‌۱۳۸۲، ۸۷الی۸۳)

۲-۶- نظام آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران

شورای تغییر بنیادی نظام آموزش و پرورش با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی از فروردین ۱۳۶۵ شمسی، رسما آغاز به کار کرد و پس از بحث و بررسی و بهره‌گیری از تجارب سایر کشورها و پس از ۱۵۰ جلسه بحث و گفتگو«طرح کلیات نظام آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران» را تدوین نمود و در سال ۱۳۶۲ به شورای انقلاب فرهنگی ارائه داد. (فومنی ،۱۳۸۲، ۸۷)
در طرح مزبور درباره مباحث ذیل بحث شده است^[۱۲]:
-مبانی تعلیم و تربیت اسلامی
-اهداف کلی تعلیم و تربیت اسلامی
-اصول حاکم بر نظام آموزش و پرورش
-ساختار نظام آموزش و پرورش شامل دوره‌های اساس، ارکان، ارشاد و متوسطه فراگیر.
-برنامه‌ریزی ادامه کار طراحی آموزش و پرورش
(صافی ، ۱۳۸۲ ،۹)
اجزاء عمده ساخت نظام آموزش و پرورش به شرح زیر خلاصه می‌شود:
۱-دوره آموزش و پرورش عمومی به مدت نه سال که اجباری و شامل سه مرحله است.
-مرحله آموزش و پرورش «اساس» به مدت دو سال
-مرحله آموزش و پرورش «ارکان» به مدت چهار سال
-مرحله آموزش و پرورش «ارشاد»به مدت سه سال
۲-دوره آموزش و پرورش فراگیر کاربردی – علمی که مدت آموزش در این دوره به تناسب شاخه و نوع آموزش متفاوت است.
جدول شماره یک دوره ای تحصیلی و مقایسه نظام فعلی و نظام پیشنهادی و مدت تحصیل در هر یک از این دوره‌ها را نشان می‌دهد.

 

دوره‌های تحصیلی

وضعیت در نظام فعلی آموزش و پروش

وضعیت در نظام پیشنهادی