سطح سوم:ایدئولوژی
یا رمزگان ایدئولوژیک

رمزهای ایدئولوژی، عناصر دو سطح قبل را در مقوله‏های «انسجام» و «مقبولیت اجتماعی» قرار می‏دهند. برای مثال، برخی از رمزهای ایدئولوژی عبارت‏اند از: فردگرایی، پدرسالاری، نژاد، طبقه اجتماعی، مادی‏گرایی، سرمایه‏داری و غیره.

فیسک منظور خود را از رمز^[۵۲]اینگونه بیان می کند که عبارت است از “نظامی از نشانه‏های قانونمند که همه آحاد یک فرهنگ به قوانین و عرفهای آن پایبندند” (ص۴). این نظام، مفاهیمی را در فرهنگ به وجود می‏آوَرَد و اشاعه می‏دهد که موجب حفظ آن فرهنگ است. رمز، حلقه واسط بین پدیدآورنده، متن و مخاطب است، و نیز حکم عامل پیوند درونی متن را دارد. از راه همین پیوند درونی است که متون مختلف، در شبکه‏ای از معانی به­وجودآورنده دنیای فرهنگی ما با یکدیگر پیوند می‏یابند. این رمزها در ساختاری سلسله‏مراتبی و پیچیده عمل می‏کنند که جدول فوق برای روشن کردن موضوع، آن را به شکلی بیش از حد ساده نشان داده است.
فیسک چنین توضیح می دهد که روند ایجاد معنا مستلزم حرکت مستمرِ صعودی و نزولی در سطوح مختلفِ نمودار بالاست. معنا فقط زمانی ایجاد می‏شود که «واقعیت» و انواع بازنمایی و ایدئولوژی در یکدیگر ادغام شوند و به نحوی منسجم و ظاهراً طبیعی به وحدت برسند. از نظر وی، نقد نشانه‏شناختی یا فرهنگی، این وحدت را واسازی می‏کند و نشان می‏دهد که «طبیعی» به نظر آمدن این وحدت ناشی از تأثیر بسزای [رمزهای] ایدئولوژیک بر آن است.

۳-۱۲- رمزگان اجتماعی

فیسک در رابطه با رمزهای اجتماعی یا سطح واقعیت اضافه می کند که حضور انسانها در “زندگی واقعی"، همواره حضوری رمزگذاری‏شده است (ص ۴). به سخن دیگر، ادراک ما از اشخاص مختلف بر اساس ظاهرشان،طبق رمزهای متعارف در فرهنگمان شکل می‏گیرد. برای نمونه، مسئول انتخاب بازیگران، با بهره گرفتن از این رمزها، کارش را آگاهانه‏تر و متعارفانه‏تر ــ و به عبارت دیگر، به نحوی کلیشه‏ایــ انجام می‏دهد.
فیسک اشاره می کند که به ویژه طبقه‏بندی این رمزها بر اساس مقوله‏هایی دلبخواه و انعطاف‏پذیر صورت گرفته است، کما این‏که سطح‏بندی رمزها در این سلسله‏مراتب نیز همین‏طور است. برای مثال، او «گفتار» را در رمز اجتماعی، و «گفتگو» (به معنای سخن مکتوب) را در رمز فنی جای می دهد، حال آن‏که در عمل نمی‏توان بین این دو تمایز قائل شد.به طریق اولی، تعیین نقش بازیگران فیلم را رمز متعارفِ بازنمایی^[۵۳] و ظاهر آنان را رمز اجتماعی نام نهاده‏اند، لیکن تفاوت این دو رمز در این است که اولی به قصد و نیت دلالت می‏کند و دومی به وضوح و صراحت.
نکته مهمی که از رمز اجتماعی می توان برداشت کرد این است که واقعیت، پیشاپیش رمزگذاری شده است؛ یا به بیانِ دقیقتر، فقط به وسیله رمزگان فرهنگمان است که می‏توانیم واقعیت را درک و فهم کنیم. چه‏بسا واقعیتِ عینی و تجربی وجود داشته باشد. اما هیچ شیوه جهانشمول یا عینی برای ادراک و فهم آن وجود ندارد. در هر فرهنگی، آنچه واقعیت تلقی می‏شود، محصول رمزگان همان فرهنگ است. بنابراین، «واقعیت» همواره از قبل رمزگذاری شده است و «واقعیتِ محض» وجود ندارد. اگر این واقعیتِ رمزگذاری‏شده از سینما یا تلویزیون به نمایش گذاشته شود، رمزهای فنی و عرفهای بازنمایی فیلم و تلویزیون بر آن تأثیر می‏گذارند تا آن برنامه اولاً به لحاظ فنی، پخش‏کردنی باشد و ثانیاً واجد متن فرهنگی مناسبی برای بینندگان باشد.

۳-۱۳- رمزگان فنی

همانطوری که پیشتر نیز گفته شد واقعه‏ای که قرار است به صورت [فیلم سینمایی یا] برنامه ای تلویزیونی درآید، برای اینکه رنگ واقعیت به خود بگیرد پیشاپیش با رمزهای اجتماعی نظیر لباس، محیط، گفتار و غیره رمزگذاری می شود، یعنی سطح «واقعیت»؛ و برای اینکه از طریق رسانه ای مانند تلویزیون یا سینما قابل پخش گردد از فیلتر«بازنمایی» یا رمز های فنی نظیر دوربین، نورپردازی، تدوین، روایت و غیره می گذرد. اما کاربرد مهم دیگر رمزگان فنی کمک به کارگردان در اعمال قصد و غرائض خود در اثر ارتباطی و بازنمایی رویدادهای فیلم به شیوه مطابق میل و خواست خود است.
رمزگان فنی با اندکی کم وکاست توسط محققان و صاحب نظران مختلفی چون فیسک؛ رُوِه، هنسن و دیگران؛ سلبی و کاودری؛ و دیک معرفی گشته اند؛ این رمزگان عبارتند از: زمان و مکان، وسایل صحنه، بازیگران، صدا، نورپردازی، و دوربین. در اینجا به معرفی تعدادی از رمزگان فنی مهم که به کارگردان کمک می کنند تا معنای مورد نظر خود را در قالب اثری رسانه ای مانند فیلم درآورد، می پردازیم.

۳-۱۴- زمان و مکان^[۵۴]

این رمز در اصل به تثبیت زمان و مکان داستان فیلم کمک می کند. کارکرد اصلی رمز زمان و مکان این است که بسیاری از رمزگان فیلم بر اساس زمان و مکان فیلم برگزیده می شوند. یکسری از ژانرهای خاص، نیازمند تنظیم مناسب زمان و مکان فیلم هستند. در کل تمام عناصری که در جلوی دوربین وجود دارند، حتی در مواردی که کارگردان از محیطی که از قبل موجود بوده استفاده کند، تمامی این موارد تحت کنترل و گزینش قرار می گیرند. لوکیشن ها نه تنها به واقعی تر به نظر رسیدن فیلم کمک می کنند بلکه به مخاطبان کمک می کنند تا مکان فیلم را تشخیص دهند و بازیگران را در آن مکان ببینند (رُوِه، ۱۹۹۶؛ هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸). اما مهمتر از همه زمان و مکان فیلم در خلق معنای فیلم نقش اصلی را بازی می کنند.
محل زندگی، کار یا فعالیت، وهمچنین زمان حضور شخصیت های قهرمان و ضد قهرمان در صحنه ها با هم تفاوت های ظریفی دارند که همگی با انتخاب کارگردان انتخاب و همنشین می شوند. تمام تلاش او دراینجا این است که به واقعی و طبیعی به نظر رسیدن تعاملات و برهم کنش های قهرمانان با ضد قهرمانان فیلم کمک بشود (رُوِه، ۲۰۰۰، ص ۹۸). این تفاوتها در رمزهای اجتماعی زمان و مکانِ صحنه نشان‏دهنده رمزهای ایدئولوژیکِ مدنیت، طبقه اجتماعی، دلاوری و تبهکاری، اخلاق و جذابیت است (فیسک ۱۹۸۷، ص۱۰). این رمزهای انتزاعی ایدئولوژیک، به صورت مجموعه‏ای از رمزهای اجتماعی عینی در یکدیگر ادغام می‏شوند و عینیتِ تفاوتهای رمزهای اجتماعی تضمینی است برای حقیقی و طبیعی بودن رمزهای ایدئولوژیک.

۳-۱۵- وسایل صحنه^[۵۵]

منظور از این رمز، وسایل و ابزارآلات خاصی هستند که در فیلم ها مورد استفاده قرار می گیرند. در بعضی موارد وسایل صحنه تعیین کننده ژانر فیلم هستند نظیر سلاح هایی که در ژانر اکشن بسیار رایج هستند. فیلم ها برای انتقال معنای مدنظر خود شدیداً وابسته به وسایل صحنه هستند (رُوِه، ۱۹۹۶). وسایل صحنه همچنین یک منبع اطلاعاتی نمادین در فیلم ها به شمار می روند و از معانی ضمنی و اسطوره ای برخوردارند (هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸).
بازیگران^[۵۶]
در بحث از بازیگران به عنوان یکی از رمزهای مهم در تحلیل فیلم ها، چهار موضوع: انتخاب بازیگران، لباس بازیگران، چهره پردازی، و اجرا یا شیوه رفتار، مطرح است که در زیر مورد بحث قرار می گیرند.
انتخاب بازیگران؛ بازیگران با خود سطحی از انتظارات و معانی ضمنی را از فیلم های قبلی­شان به همراه می آورند. حتی بازیگران سرشناس یا ستاره گان سینما را می توان بخشی از زبان فیلم در نظر گرفت (رُوِه، ۱۹۹۶). ستاره گان آیکون های خاصی هستند که قدرتی نمادین را با خود به همراه دارند و حتی آنها با یکسری ژانرهای خاص یا ویژگی های شخصیتی خاص شناخته می شوند (هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸). بازیگرانی که نقش مردان یا زنان قهرمان یا تبهکار و نیز نقشهای فرعی فیلم را بازی می‏کنند، اشخاصی واقعی هستند که قبلاً حضورشان توسط رمزهای اجتماعی به نحوی رمزگذاری شده است. اما این بازیگران همچنین شخصیتهایی در رسانه‏ها هستند که برای بینندگان وجود بینامتنی دارند و معانی حضورشان نیز بینا‏متنی است. آنها نه فقط باقیمانده نقشهای دیگر را که بازی کرده‏اند با خود به همراه دارند، بلکه معانی شان از متنهای دیگر را نیز می‏آورند و در ذهن بینندگان انتظاراتی نسبت خودشان ایجاد می کنند (فیسک، ۱۹۹۰، رُوه، ۲۰۰۰)؛ متنهایی از قبیل مجلات طرفداران آنها، ستون شایعات مربوط به بازیگران فیلم و نقد و بررسی تلویزیون.
لباس^[۵۷]بازیگران؛ لباس بازیگران به نوعی جزء وسایل صحنه به شمار می رود اما شدیداً به شخصیت های فیلم وابسته است. شخصیت های بی اهمیت فیلم معمولاً لباس هایی معمولی بر تن دارند. تغییرات در لباس بازیگران نشان دهنده معانی ضمنی چون تغییراتی منزلتی، نگرشی و یا گذر زمان می باشد. لباس بازیگران به تداعی هر چه بهتر زمان و مکان فیلم کمک شایانی می کند (رُوِه، ۱۹۹۶؛ هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸).
چهره­پردازی^[۵۸]؛ عبارت است از ریخت و قیافه و نوع آرایش(پیرایش) بازیگران که به انتقال رمزهای ایدئولوژیک فیلم کمک می کند. ادغام رمزهای ایدئولوژیکِ اخلاق، جذابیت و قهرمانی/ تبهکاری و متراکم‏شدنشان در یک رمز اجتماعی عینی را ایضاً برای مثال در پدیده‏ای به ظاهر بی‏اهمیت همچون روژِ لب یک بازیگر زن هم می‏توان مشاهده کرد. نباید از یاد برد که ایدئولوژی به یمن مجموعه [همین قبیل] رمزگذاریهای به ظاهر بی‏اهمیت است که می‏تواند تا بیشترین حد ممکن تأثیرگذار باشد(فیسک ۱۹۸۷، ص ۱۰).
اجرا^[۵۹] یا شیوه رفتار؛ ارائه شخصیت­های فیلم از طریق بازیگران با بهره گرفتن از بدن، بیانات صورت، فیزیک بدنی و حرکات انجام می گیرد (رُوِه، ۱۹۹۶؛ هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸). در شیوه رفتار شخصیت­های گروه قهرمان و همچنین شخصیت های گروه تبهکار یا ضد قهرمان فیلم ها، تفاوت های مهمی وجود دارد. یکی از تفاوتهای این دو گروه از شخصیتها، همکاری و همراهی آنان با هم است. برای نمونه شخصیت های قهرمان با یکدیگر همکاری می‏کنند و به هم نزدیکتر می‏شوند، حال آن‏که تبهکاران با یکدیگر اختلاف پیدا می‏کنند و [ نهایتاً ] از هم جدا می‏شوند، یا همدیگر را نابود می کنند. این یکی دیگر از تلاش های ایدئولوژی مسلط برای بازتولید خود در قالب قهرمانان فیلم است.
صدا^[۶۰]
دو نوع صدا در مورد سینما مطرح است یک نوع صدا شامل صداهایی می شود که از داخل صحنه برمی خیزد مانند صدای دیالوگ یا صدای طبیعی محیط؛ نوع دوم شامل صداهایی است که بر روی فیلم گذاشته می شود مانند موسیقی و غیره (هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸).
دیالوگ^[۶۱]؛ برای هرگونه تحقیق، دیالوگ از اهمیت بالایی برخوردار است. یکی دیگر از راه های تأثیرگذاری بر همدلی بیننده با شخصیت های قهرمان فیلم، استفاده از گفتگوی شخصیتهاست. برای مثال، “گفتگوی شخصیت های گروه تبهکار به نقشه‏های شرورانه و مخالفت­های متقابلشان محدود می شود"، درحالی‏که به قهرمان(یا قهرمانان)فیلم اجازه داده می‏شود تا درباره افکار، عقاید، و استدلال­شان برای کنش های شان در فیلم صحبت کرده و احساسات شان را ابراز کنند، یا"درباره چیزهای مختلف و متنوع شوخی کنند، استعاره های طولانی بیان کنند و از زمان روایی کافی برای برقراری رابطه‏ای گرم و یاری‏بخش با یکدیگر برخوردار باشند” (فیسک ۱۹۸۷، ص ۱۱).
موسیقی؛ موسیقی عمدتاً برای آگاهی مخاطب از پاسخ های عاطفی مناسب و یا برای تقویت واکنش های عاطفی مخاطب به کار می رود و با این کار مخاطب را به مشاهدۀ یک سکانس به شیوه ای خاص هدایت می کند (رُوِه، ۱۹۹۶).

۳-۱۶- نورپردازی^[۶۲]

از نورپردازی نه تنها برای ایجاد حس نسبت به زمان و مکان استفاده می شود بلکه نورپردازی در القای خلق و خوی بازیگران نیز بسیار مؤثر عمل می کند (هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸). هر یک از حالت های نورپردازی القاکننده معنای خاص خود می باشد. سلبی و کاودری (۱۹۹۵) در تحلیل های خود از فیلم، به چهار حالت نورپردازی اشاره می کنند که هریک تداعی کننده معانی ضمنی خاصی هستند:
نورپردازی مایه­روشن حاکی از خوشبختی، رضایت
نورپردازی مایه­تیره حاکی از حزن، یأس و ناامیدی
نورپردازی پرتضاد دراماتیک، تئاتری
نورپردازی کم­تضاد واقع گرایانه، مستند

۳-۱۷- دوربین^[۶۳]

پس از فراهم کردن و ایجاد رویداد فیلمی با بهره گرفتن از زمان-مکان، بازیگران، صدا، و نورپردازی، باقی مجموعه انتخاب های پیش روی کارگردان در جهات ایجاد معنای مورد نظرش، حول دوربین و امکانات آن دور می زند (رُوِه، ۱۹۹۶). در این راستا، دو دسته از امکانات و کاربردهای دوربین در القای معنای مورد نظر وی نقش اصلی را بازی می کنند که عبارتند از نماهای دوربین و زاویه دوربین (سلبی و کاودری، ۱۹۹۵؛ رُوِه، ۱۹۹۶؛ هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸؛ دیک، ۲۰۰۲).
نماها^[۶۴]ی دوربین؛ مهمترین نماهای دوربین عبارتند از نمای بسیار دور، نمای دور، نمای متوسط، نمای نزدیک، نمای بسیار نزدیک. هریک از این نماها براساس معانی ضمنی خاصی که تداعی می کنند دارای کاربردهای متفاوتی هستند و کارگردانان حرفه ای ماهرانه از هریک از این نماها در موقعیت و برای القای معنای خاص خود بهره می گیرند.
در این رابطه جان فیسک (۱۹۸۷) معتقد است که “برای برگرداندن نظر همدلانه ما از شخصیت های تبهکار به شخصیت های قهرمان فیلم، از فاصله دوربین استفاده می‏شود. معمولاً در تلویزیون، فاصله دوربین از نمای متوسط تا نمای نزدیک است و این نوع نماها باعث ارتباط راحت و دوستانه بیننده با شخصیتهای فیلم می‏شود. اما شخصیت های تبهکار در نمای خیلی نزدیک نشان داده می‏شوند"(ص ۶). در کلِ تعداد نماهای خیلی نزدیک به کار رفته برای شخصیت های تبهکار یا ضد قهرمان و یا احیاناً برای قهرمان(-ان) فیلم در تحلیل می تواند به ما کمک کند.

نمای بسیار دور^[۶۵]؛ در این نما سوژه فقط بخش کوچکی از نما را اشغال می کند و در مقابل محیط بخش اعظم نما را به خود اختصاص می دهد. بنابراین به خودی خود، محیط اهمیتی بیشتر از سوژه پیدا می کند و ارزش سوژه ناچیز است (سلبی و کاودری، ۱۹۹۵؛ دیک، ۲۰۰۲).
نمای دور^[۶۶]؛ در این نما، دوربین مقداری به سوژه نزدیک می شود به طوری که تمام هیکل سوژه در نما قابل مشاهده است اما همچنان محیط بخش عمده نما را به خود اختصاص می دهد (سلبی و کاودری، ۱۹۹۵؛ دیک، ۲۰۰۲). از این نما برای ارتباط دادن سوژه با محیط پیرامون اش استفاده می شود (هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸). معنای ضمنی این نما، برجستگی زمینه و فصله عمومی است (سلبی و کاودری، ۱۹۹۵).
نمای متوسط^[۶۷]؛ در این نما، سوژه از کمر به بالا در تصویر دیده می شود و سوژه و محیط به یک اندازه نما را پر می کنند(سلبی و کاودری، ۱۹۹۵؛ دیک، ۲۰۰۲). معنای ضمنی نمای متوسط، داشتن رابطه شخصی با سوژه است (سلبی و کاودری، ۱۹۹۵).
نمای نزدیک^[۶۸]؛ در این نما، سر و شانه سوژه بخش عمده نما را اشغال می کند. این نما بیشتر حس دراماتیک را القا می کند. از این نما برای ایجاد حس نزدیکی و صمیمیت با کاراکترهای قهرمان فیلم (سلبی و کاودری، ۱۹۹۵؛ دیک، ۲۰۰۲) و همچنین حس همدردی و همزادپنداری مخاطب با قهرمان(های) فیلم استفاده می شود (هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸).
نمای بسیار نزدیک^[۶۹]؛ در این نما کل فضا را بخشی از صورت (مانند چشم، لب، و غیره ) یا فقط عضوی از بدن (مانند سر، دست، پا و غیره) سوژه پر می کند (دیک، ۲۰۰۲). با بهره گرفتن از این نما، تنش ها و حالات درونی سوژه های فیلم برای بیننده آشکار می شود(هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸). این نما بیشتر برای نمایش حالات درونی کاراکترهای ضد قهرمان مورد استفاده قرار می گیرد و کمتر برای شخصیت­های قهرمان فیلم بکار می رود (سلبی و کاودری، ۱۹۹۵).
زاویه^[۷۰] دوربین؛ زاویه دوربین در واقع محل قرار­گیری دوربین نسبت به سوژه ها یا شخصیت های روایت فیلم است که از حیث انتقال ارزش های زیباشناختی و روان­شناختی از اهمیت بالایی برخوردار است (هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸). سه حالت اصلی برای زاویۀ دوربین وجود دارد که از طریق این سه حالت معناهای ضمنی خاص انتقال داده می شود:

زاویه سرازیر^[۷۱]؛ در این حالت، دوربین از بالا به سوژه می نگرد، در نتیجه بیننده به طور اجتناب ناپذیری احساس می کند از سوژه قوی تر است. استفاده از این زاویه دوربین باعث می شود تا سوژه ها کوچک، بی اهمیت و شکننده به نظر برسند (سلبی و کاودری، ۱۹۹۵؛ هَنسِن و دیگران، ۱۹۹۸؛ رُوِه، ۱۹۹۶؛ دیک، ۲۰۰۲).
زاویه هم­سطح چشم^[۷۲]؛ در این زاویه، مخاطب در ترازی مشابه و هم سطح با سوژه قرار می گیرد. از این زاویه دوربین برای انتقال احساس برابری بیننده با سوژه و همدردی با او استفاده می شود (سلبی و کاودری، ۱۹۹۵).

موتورهای جستجو توانایی برگرداندن نتایج متمرکزتری را نسبت به دایرکتوری های وب دارند. هر چند که برای پرس و جو های مبهم و بدفرم، نتایج بدست آمده اغلب بی فایده و گمراه کننده می باشد. چالش اصلی موتورهای جستجو درک پرسش و بازگرداندن بهترین نتایج است. وب معمولاً میلیونها صفحه را که با کلمات کلیدی کاربر مطابقت دارد در بر می گیرد، اما کاربران نیاز به بازدید تعدادی کمی از سایتهای وب مرتبط دارند. آنالیز لاگ فایل های پرس و جوی وب نشان داد که کاربران ده نتیجه نخستین فهرست شده توسط موتور جستجو را بازدید می کنند] ۱۷[.

تمرکز اصلی رتبه بندی، بازیابی اطلاعات^[۱۱] می باشد. یک زمینه تحقیقاتی چند رشته ای برای انتخاب و رتبه بندی اسنادی که با کلمات کلیدی تطابق دارد. وب در مقایسه با متنهای کلاسیک متفاوت است. صفحات با فوق پیوندها به هم لینک شده اند که می تواند در محاسبات رابطه مورد سوء استفاده قرار بگیرد] ۲۴[.
۲-۲-۱- معماری موتورهای جستجوی وب:
اگرچه اطلاعات در مورد اجزاء و الگوریتم های موتورهای جستجوی تجاری در دسترس عموم نیست، اعتقاد بر این است که ساختار کلی شبیه شکل زیر است ]۱۸, ۱۹, ۲۰[. معماری را می توان به سه بخش منطقی مجزا از هم تقسیم نمود.
کاوشگر^[۱۲] صفحات وب را در یک مخزن محلی دانلود می کند.
شاخص ساز^[۱۳]، صفحات دانلود شده را پردازش می کند.
موتور پرس و جو، برای رسیدگی به پرس و جو های کاربران با بهره گرفتن از داده های پیش پردازش تولید شده توسط شاخص سازی، به کار می رود.

شکل ۲-۲: معماری کلی موتور جستجو ]۱۸[
کاوشگر:
کاوشگر، گراف وب را به وسیله فوق پیوندها می پیماید و صفحات کشف شده در این فرایند را دانلود می کند. صفحات دانلود شده در یک مخزن محلی نگهداری می شود.
چالش اصلی در کاوشگرها این موارد هستند :
پوشش:
کاوشگر صفحات را تا بیشترین حد ممکن دانلود میکند اما اجازه سربار سایت های وب را نمی دهد، هم چنین کاوشگر از قوانینی پیروی می کند که اجازه درخواست مکرر را نمی دهد.
تازگی :
صفحات منسوخ شده باید دوباره واکشی شوند. انواع مختلف صفحات ممکن است طول عمر متفاوت داشته باشند. صفحات تغییر کرده غالباً باید دوباره واکشی شوند اما صفحاتی که به ندرت تغییر می کنند ندرتاً بروزرسانی می شوند. وظیفه کاوشگر به طور همزمان حفظ تازگی و پوشش است.
شاخص سازی:
به منظور پاسخ به جستجو در کسری از ثانیه، پیش محاسبه حجیمی نیاز است. در طول پیش محاسبه پایگاه داده های متفاوت، شاخص ها ساخته می شوند.
برای هر کلمه w، شاخص اصلی، فهرست اعلان تمام شناسه های سند و مکان های وقوع آنها را در بر می گیرد. فهرست اعلان برای همه کلمات پرسش به منظور تولید فهرستی از اسناد که با پرسش مطابقت داشته باشد، پردازش می شود. این شاخص اغلب به عنوان شاخص معکوس مورد ارجاع قرار می گیرد بدلیل اینکه نمود ترانهاده ای از رابطه سند – کلمه را بیان می کند.
ساختن شاخص معمولاً به شکل موازی انجام می شود که شامل تجزیه و تحلیل و نشانه گذاری اسناد در مخزن می باشد.
علاوه بر شاخص اصلی، پایگاه داده ها و شاخص هایی دیگر ساخته می شود که اغلب توسط کاوشگر و یا برای رتبه بندی استفاده می شود. به عنوان مثال گراف وب توسط تجزیه و تحلیل فوق پیوندها ساخته می شود. معیارهای کیفیت مستقل پرس و جو (به عنوان مثال رتبه) می تواند برای هر سند در شاخص های سودمند اضافی محاسبه و ذخیره شود.
۲-۲-۲-سرویس دهنده^[۱۴] پرس و جوی موتور جستجو:
هدف اصلی موتور پرس و جو، پردازش پرس و جو های ارسال شده توسط کاربران است. اگر پرس و جو شامل بیش از یک عبارت باشد معمولاً موتورهای جستجو یک AND بین آنها به صورت پیش فرض در نظر می گیرند، یعنی کاربر صفحه ای که شامل تمام کلمات مورد جستجو است را دریافت خواهد کرد. به منظور تولید این فهرست اسناد، موتور پرس و جو، فهرست اعلان کلمات پرس و جو را در شاخص مورد توجه قرار داده، تناسب آنها را محاسبه نموده، رتبه بندی را به کار برده و موفقیت^[۱۵] ها را به کاربر ارائه می نماید. ارائه نتایج به کاربر ممکن است شامل محاسبات دیگر و دستیابی به پایگاه داده های دیگر باشد، نظیر تولید snippet، گزیده ای کوتاه از اسناد که کلمات پرس و جو را در بر می گیرد. همه این فرآیندها باید در کسری از ثانیه انجام بگیرد و این زمان پاسخ نیاز به الگوریتم های کارا دارد و پیش محاسبات در طی شاخص سازی را توجیه می کند] ۲۴[.
۲-۳- رتبه بندی
۲-۳-۱-رتبه بندی مبتنی بر محتوا:
رتبه بندی مبتنی بر محتوا یک مولفه موتور جستجو می باشد که تمرکز آن بیشتر روی بازیابی اطلاعات کلاسیک است که یک رشته چند شاخه ای می باشد که به بررسی مدلهایی برای انتخاب و رتبه بندی اسناد که با کلمات کلیدی داده شده مطابقت دارد، می پردازد. موتورهای جستجو نمره رابطه را به هر سند اختصاص می دهند که ارتباط سند با پرسش را بیان می کند. با سند و پرسش به عنوان ترتیبی از کلمات رفتار می شود. پرسشی که برای الگوریتم رتبه بندی متناسب شده، در برخی مواقع با پرسشی که کاربر تایپ کرده متفاوت می باشد. برخی از واژه ها ممکن است حذف شوند و برخی کلمات ممکن است به پرسش اضافه شوند. برای نمونه کلمات پر تکرار (the,a,and,….) اغلب از پرسش ها حذف می شوند و گاهی اوقات ممکن است به خوبی تمییز داده نشوند و باعث نویز در رتبه بندی می شوند. از سوی دیگر، کلمات مرتبط نظیر مترادف ها یا صرف فعل ممکن است به منظور پیدا کردن اسنادی که شکل های دیگری از کلمات پرسش را در بر می گیرند، اضافه شوند. دو مدل هست که اغلب در موتورهای جستجو و بازیابی اطلاعات مورد استفاده قرار می گیرد. مدل فضای برداری که اسناد و پرسش ها را با بردار بیان می کند و به مدل ارتباط احتمالی که با شاخه ی احتمالات مطابقت دارد ]۲۲,۲۳[.
مدل فضای برداری و TF-IDF:
در مدل فضای برداری، هر سند به وسیله ی یک بردار خلوت بیان می شود که هر ورودی متناسب با یک کلمه است. ورودی های متناسب با کلمات در سند غیرصفر هستند. به طور مشابه، پرسش ها نیز با یک بردار خلوت نشان داده می شوند و رابطه، به وسیله تشابه مابین بردارهای پرسش و سند بیان می شوند. راه های متفاوتی برای تعریف مقدار یک کلمه در بردار سند برای بیان اهمیت متناسب با کلمه وجود دارد. بهترین و شناخته ترین طرح، TF-IDF خوانده می شود ]۲۴[.
فرض کنید پرسش، اصطلاح واحد t را در بر می گیرد. چگونه می توانیم رابطه سند d برای این پرسش را تعیین کنیم؟ ایده اولیه همان تعداد دفعات وقوع t است. این ایده زمانی موفق است که همه اسناد اندازه مشابه داشته باشند، اگر یکی کوتاه و دیگری بلند باشد و هر دو شامل تعداد دفعات مشابه باشند، اینگونه احساس می شود آنکه کوتاهتر است نسبت به آنکه بلندتر است ارتباط بیشتری با پرسش دارد، به این دلیل که سند بلندتر محتویات غیرمرتبط اضافی را دربر می گیرد.
به همین دلیل است که ما فرکانس اصطلاح را تعریف می کنیم. اگر N_ij تعداد دفعات اصطلاح t که در سند d آشکار می شود، باشد، در اینصورت فرکانس اصطلاح t در] d24 :[
(۲-۱)
TF_td=
فرض کنید پرسش ما “the big Apple” باشد و ما از مجموع سه فرکانس اصطلاح به عنوان نمره رابطه استفاده می کنیم.واضح است که سه اصطلاح در پرسش اهمیت مساوی ندارند. سندی که به تعداد دفعات زیاد کلمات “the” و “big” را در بر می گیرد اما یک بار کلمه ی “Apple” را شامل می شود،نسبت به سندی که دربرگیرنده کلمه “Apple” به تعداد دفعات بیشتر است، ارتباط کمتری با پرسش دارد.
فرکانس سند اصطلاح t را به عنوان کسری از اسناد که حداقل یک بار t را در بر می گیرد، تعریف می کنیم. فرکانس سند معکوس، لگاریتم معکوس فرکانس سند که به عنوان وزن برای اصطلاحات استفاده می شود، است] ۲۴ :[.
IDF_t=
(۲-۲)
نهایتاً نمره TF-IDF سند d برای پرسش q را با ترکیب فرکانس اصطلاح و فرکانس سند معکوس به دست می آوریم ]۲۴ :[.
(۲-۳)
TF-IDF_d,q=
قسمتهای مختلف اهمیت متفاوتی دارند، بنابراین مکان وقوع اصطلاح پرسش ممکن است (عنوان، URL، نام فایل، کلمات کلیدی) باشد و یا نوع (اندازه، فونت، حروف برجسته) متفاوت باشد. و منطقی است که به اصطلاحاتی که در عنوان آشکار می شوند نسبت به اصطلاحاتی که در بدنه آشکار می شوند، نمره بالاتری تعلق گیرد، یا می توان وزن بالاتری برای کلمات نوشته شده با اندازه فونت بزرگتر یا کلماتی که در شروع سند آشکار می شوند، به کار برد ]۲۵[.
۲-۳-۲- الگوریتم های مبتنی بر لینک:
رتبه صفحه^[۱۶]:
رتبه صفحه به وسیله بِرین و پِیج^[۱۷] اختراع شد و شاید بهترین الگوریتم مبتنی بر لینک است ]۲۶[.الگوریتم رتبه بندی، نمره صفحه را مبتنی بر وجود یک لبه (u,v) محاسبه می کند. یک پیاده سازی به منظور رتبه بندی صفحات، استفاده از d^-(v) درجه ورودی است، تعداد صفحاتی که به v مرتبط می شوند.
این روش اشکالاتی نیز دارد:
با همه پیوند ها به صورت مساوی رفتار می شود، بنابراین یک شخص می تواند تعداد زیادی از صفحات ساختگی ایجاد کند که به صفحه ی هدف مرتبط می شوند و سبب افزایش درجه ورودی می شوند. به عبارت دیگر درجه ورودی، به آسانی هرزنامه پذیر است.
پیوند از یک صفحه محبوب نظیرcnn.com باید ارزش بیشتری را نسبت به پیوندهای متفاوت از صفحات با کیفیت کم داشته باشد.
صفحات با درجه خروجی بیشتر تاثیر بالاتری روی رتبه صفحات دیگر دارند. بنابراین سهم پیوند از صفحه u باید متناسب با d⁺(u) /1 باشد.
این مسائل منجر به تعریف بازگشتی برای کیفیت صفحه شده است.
(۲-۴)

- اگر روزی احساس کردید که سازمان به عالی ترین سطح کیفیت دست یافته است، باید دانست که آن روز، روز پایان روشد شازمان است.
- مشتری ناراضی در نهایت حتماً سازمان را ترک می کند و پس از جدا شدن از آن، مشکل نارضایتی خود را به حداقل ۱۰نفر انتقال می دهد و مهم تر اینکه آنها را هم به سوی رقبای سازمان می کشاند.
- اگر بتوان نقص موجود در کالا های تولیدی را ۵ درصد کاهش داد، بین ۳۰ تا ۸۵ درصد افزایش سود از ناحیه مشتریان ایجاد خواهد شد.
-گوش دادن به شکایت مشتری ۹۰ درصد کار است و حل کردن آن ۷ درصد و پیگیری برای اطلاع از راضی شدن مشتری (بازخورد) ۳ درصد دیگر است.

۲-۳-۳- صدای مشتری
صدای مشتری مبین خواسته و نیاز مشتری از محصول و یا خدمت مورد بررسی است. این موارد شامل تمایلات، انتظارات و نیازمندیهای مشتری است( شاهین و تیموری، ۱۳۸۷).
۲-۳-۴- تعریف رضایت مشتری
تاکنون تعاریف مختلفی از رضایت مشتری ارائه گردیده است. برخی محققان رضایت مشتری را از لحاظ روانشناختی، احساسی می دانند که در نتیجه مقایسه بین مشخصات محصول در یافت شده با نیاز ها یا خواسته های مشتریان و انتظارات اجتماعی در رابطه با محصول حاصل می شود.
راپ و دکر^[۲۸] بر مبنای تعریف فوق، رضایت مشتری را به عنوان یک دیدگاه فردی برای مشتری تعریف می کنند که از انجام مقایسه های دائمی ما بین عملکرد واقعی سازمان و عملکرد مورد انتظار مشتری ناشی می گردد. نکته جالب توجه در تعریف مفهوم رضایت مشتری آن است که « رضایتمندی مشتری به نوع فعالیت تجاری یک سازمان و یا به موقعیت سازمان در بازار بستگی ندارد، بلکه رضایت مشتری به توانایی و قابلیت سازمان در تأمین کیفیت مورد انتظار مشتری بستگی دارد» ( کاوسی و سقایی، ۱۳۸۴).
اولیور از جمله معروفترین محققین در زمینه رضایت مشتری برای تعریف این مفهوم از شکل ۲-۱ استفاده می کند. اولیور عقیده دارد رضایتمندی مشتری یا عدم رضایت او از تفاوت ما بین انتظارات مشتری و کیفیتی که او دریافت کرده است حاصل می شود. به بیان دیگر، برای اندازه گیری رضایت می توان رابطه ذیل استفاده نمود:
انتظارات مشتری- استنباط مشتری از کیفیت= رضایت مشتری
شکل ۲-۱۰ تعریف مفهوم رضایت مشتری (کاوسی و سقایی، ۱۳۸۴)
۲-۳-۵- انواع مشتری از نظر رضایت
رضایت مشتری، مقدار احساسی است که در اثر برآوردن انتظارات مشتری و یا افزودن به انتظارات او به مشتری دست می دهد(محمدی، ۱۳۸۲).
بر این اساس مشتریان به پنج گروه قابل تقسیم هستند:
الف- مشتری راضی : کسی است که در حال حاضر راضی است ولی هنوز جزء مشتریان ارزشی و وفادار و دائمی نیست، زیرا که او ۱) دمدمی مزاج است و رقیب می تواند با دادن کمترین امتیاز، نظر او را تغییر دهد، ۲) بی تفاوت است، یعنی نه سازمان را ستایش می کند و نه سرزنش، ۳) حداقل سطح خوب بودن را برای سازمان دارد.
ب- مشتری خشنود : میزان وفاداری مشتری بیشتر شده و در طول یک دوره یکساله یا دوساله و…. بیشتر از مشتری راضی خرید می کند، زیرا که ۱) او باور دارد بیشتر از سطح انتظارش به او رسیدگی می شود ۲) به همین دلیل تجربه خود را نزد دوستانش تعریف می کند و برای مؤسسه مشتری جدید می آورد. البته باید به این نکته بسیار مهم توجه شود که در مراجعه های بعدی ممکن است توقعاتی داشته باشد که باید در ابتدا خود را آماده برآورده ساختن توقعات بعضاً نابجای او نموده وگرنه، نداشتن برنامه منطقی و مدون برای برآورده ساختن توقعات او می تواند او را به مشتری ناراضی مبدل کند.
پ - مشتری ناراضی : او بجای راضی بودن، متأ سفانه در گروه مخالفان و ناراضیان سازمان قرار دارد زیرا ۱) سازمان نتوانسته نیاز او را بر طرف سازد، ۲) او از کیفیت و برخورد سازمان راضی نیست، ۳) رقبا بهتر از این سازمان به او سرویس داده اند، ۴) برای جلب او باید به او اطمینان داده شود که موانع ناراحتی او شناسایی و از بین برده شده است ( مثلاً با تعویض کسی که باغث نارضایتی او شده )، ۵) ولی ممکن است دیگر مشتری دیده نشود تا رضایت او جلب گردد، لذا سازمان باید تلاش کند با ارائه خدمات اصولی از ابتدا مانع نارضایتی مشتریان شود. توجه داشته باشید که:
- مشتری ناراضی حتماً سازمان را ترک می کند،
- مشتری ناراضی مشکل خود را با ۸ نفر بیان کرده و آنها را به سوی رقیب می کشاند،
- مشتریان ناراضی اطلاعات خود را به ۲۰ نفر دیگر می دهند،
- ۹۸ درصد مشتریان ناراضی بدون شکایت و بدون اطلاع قبلی سازمان را ترک کرده و به سوی رقیب می روند.
ت- مشتریان مجذوب (شیفته): اینها ارزشمندترین مشتریان سازمان هستند و باید با بهره گرفتن از شیوه های نافذ مدیریتی در دلهای آنها رخنه کرده و آنها را جذب سازمان کرد؛ زیرا آنان بعداً جزء مشتریان وفادار خواهند شد. این افراد دارای و یژگیهای زیر هستند:
۱- هواداران متعصب و پرو پا قرص سازمان هستند،
۲- با اصرار دیگران را به سوی سازمان می کشانند،
۳- از خودشان هزینه می کنند تا سازمان را به شهرت برسانند،
۴- اگر در میان آنها افراد تعادل گرایی وجود داشته باشد، می توان از آنها برای تبدیل مشتری خشمگین به راضی و خشنود به نحو مطلوبی استفاده نمود.
ت- مشتریان خشمگین : عملکرد سازمان نه تنها مو جب ناراحتی آنها بلکه باعث خشم آنه می شود و به همین جهت ۱) آنها در پی انتقام گیری از سازمان هستند، ۲) به آنها از جانب سازمان خسارت رسیده است، ۳) آنها فعالانه همه را بر علیه سازمان می شورانند، ۴) کمترین خواسته آنها، محو سازمان از صحنه است، ۵) برای نابودی سازمان، وجود تعداد بسیار کمی از این نوع مشتری فوق العاده خطر ناک است، لذا به هیچ وجه نباید مشتری به این حد از خشم برسد.
برای عدم برخورد با اینگونه مشتریان، با ایجاد یک سیستم مراقبت^[۲۹] خوب اصلاً شاهد این گروه نبود. برای تبدیل آنها به مشتری راضی باید نهایت تلاش و جدیت را به عمل آورد.
۲-۳-۶- تعریف وفاداری مشتری
تلاش برای تعریف وفاداری بیش از آنچه تصور می شود مشکل است. مشکل اصلی تشخیص این نکته است که آیا وفاداری یک متغیر رفتاری یا متغیر مربوط به نگرش است (خورشیدی و کاردگر، ۱۳۸۸).
وفاداری مشتری نوعی تعهد عمیق و دورنی است که منجر به خرید مجدد یا استفاده مجدد از یک محصول یا خدمت خاص می شود، با وجود این، اثرات موقعیتی و پیشنهاد های بازاریابی بصورت بالقوه بر روی تغییر رفتار مشتری در حال تأ ثیر گذاری می باشند(اولیور، ۱۹۹۹). این موضوع به شدت مورد بحث می باشد که شرکت ها و مؤسسات، باید برای خریداران وفادار بر روی ساختن رابطه و ایجاد صمیمیت سرمایه گذاری نمایند یا خیر. ایجاد چنین رابطه و صمیمیت نیز منجر به اوج رسانی میزان این وفاداری خواهد شد(دوبیسی، ۲۰۰۴)^[۳۰]. مفهوم وفادرای در مشتری و ایجاد مشتریان وفادار در چهار چوب کسب و کار بصورت « ایجاد تعهد در مشتری برای انجام معامله با سازمان خاص و خرید کالاها و خدمات بطور مکرر» توصیف می شود(لارسون و سولانا، ۲۰۰۴)^[۳۱].
شوماخر و لویس (۱۹۹۹)^[۳۲]، بیان می کنند:
” وفادرای زمانی اتفاق می اقتد که مشتریان احساس کنند سازمان مورد نظر به بهترین وجه ممکن می تواند نیاز های مربوط آنها را بر طرف کند به طوری که رقبای سازمان از مجموعه ملاحظات مشتریان خارج شده و به خرید از سازمان به صورت انحصاری اقدام نمایند"( الهی و حیدری،۱۳۸۴).
تعریف دیگری از وفاداری نیز ارائه شده است که در برگیرنده مفهوم تعهد از سوی مشتری است: وفادرای تعهدی عمیق به خرید دوباره یک محصول یا خدمت برتری داده شده در آینده است که به معنای خرید دوباره از یک برند علی رغم وجود تأثیرات محیطی و اقدامات بازاریابی رقبا برای تغییرات رفتار است(تایلور و همکاران، ۲۰۰۴)^[۳۳].
۲-۳-۷- مشتری وفادار
مشتری وفادار کسی است که به طور مکرر از یک فروشنده کالا و خدمات می خرد و نسبت به او نگرشی مثبتی دارد و به همین جهت خرید از او به تمامی آشنایان خود نیز به طور مصرانه توصیه می کند. مطالعات نشان می دهد که ۵ درصد افزایش در وفاداری مشتری باعث می شود ۲۵ تا ۸۵ درصد سود شرکت افزایش یابد. این نرخ هزینه وفاداری می گویند( هال اول، ۱۹۹۶)^[۳۴]. به قول آبرهام لینکلن^[۳۵]: « شما می توانید همه مردم را بعضی مواقع گول بزنید یا بعضی از مردم را همیشه گول بزنید اما نمی توانید همه مردم را همیشه گول بزنید» که می توان این صحبت را در الگوی زیر قرار داد(محمدی، ۱۳۸۲).
۱) همه را همیشه نمی توان راضی نگه داشت؛ ۲) همه را بعضی مواقع می توان راضی نگه داشت؛ ۳) بعضی ها را همیشه می توان راضی نگه داشت؛ ۴) بعضی ها را بعضی مواقع می توان راضی نگه داشت.
۲-۳-۸- انواع وفاداری
برای بررسی و دسته بندی انواع وفاداری رویکردهای متفاوتی وجود دارد. در اینجا به سه رویکرد اساسی پرداخته می شود( آیت و همکاران، ۱۳۸۵):

1. 1. رویکرد مگی^[۳۶](مگی،۱۹۹۹)

1. 1. رویکرد الماس وفاداری^[۳۷](واکر و ناکس، ۱۹۹۵)^[۳۸]

1. 1. رویکرد چهار c در وفاداری (دیک و باسو،۱۹۹۴)^[۳۹]

ج) کمک های مالی خود اعضاء
در مورد کمک های مالی اعضاء آقای میثمی این گونه گزارش می دهد(( …. وقتی از انگلیس برگشتیم، می خواستند بچه ها را به لبنان و فلسطین بفرستند، دوره ببیند، این سفرها پول هایی هم لازم داشت . آن زمان ، اندوخته ای حدود ۱۲۰ هزار تومان داشتم ، طی چکی آن را به بچه ها دادم که خرج این قضیه شد. آن زمان ، منزلی سه طبقه در شمال بلوار الیزابت ، ۷۰ هزار تومان بود و من نیز می خواستم خانه ای بخرم ، اما این مسئله که پیش آمد ، با خود گفتم انشاء ا.. خدا در آخرت خواهد داد. اینکه بچه ها بروند و دوره ببیند ، کمک به انقلاب است و خیلی بهتر است . یکی از لحظات شیرین در زندگی من این بود که از این پول ، دل کندم…….در پاریس هم که بودم به کمک آقای مجابی ، حسابی بانکی باز کردم و دسته چکی هم نزد من بود که بعدها آقای صدر حاج سید جوادی ، صرافی را به من معرفی کردند که پول می دادیم و حواله بانکی یا دلاری به حساب خودم و یا به اسم دیگری می گرفتیم. از طریق آمریکا یی های شرکت چک دلاری می گرفتم و پول ریالی به آنها می دادم . این چک ها را بچه ها در حساب من در فرانسه می خواباندند. یک دسته چک امضاء شده هم نزد بچه ها در پاریس بودکه آنها از آن برداشت می کردند. حالا از سرنوشت آن حساب بانکی هیج خبری ندارم. …..
نکته بسیار مهم ، استقلال مالی و استراتژیکی گروه های چریکی است نسبت بعضی از سلف شان ، یعنی حزب توده که دربست مجری منویات بردار بزرگتر خویش بودند .زمانیکه به بررسی وقایع آن دوران می پردازیم می بینیم که نسلی که آغاز کننده مبارزه مسلحانه بودند دارای اعتماد به نفس بسیار بالایی نسبت به نسل مبارزه پیشین بودند و می خواستند با فدا کردن خود تمام موانع برداشته و به هدف نهایی یعنی پیروزی نائل آیند در این خصوص آقای میثمی اینگونه روایت می کند: از سید پرسیدم : (( مشکلات مالی شما چه طور حل می شود؟ چون که همه بچه ها مخفی هستند و کار تولیدی هم ندارند. )) می گفت: (( تراب حق شناس کتاب ((راه انبیا، راه بشر )) را برای سرهنگ قذافی رهبر لیبی به عربی ترجمه کرده بوده . قذافی آن را خوانده و خیلی لذت برده بود و به مجاهدین گفته بود این بهترین اثری است که در عمرم دیده ام و بعد به سرگرد جلود گفته بود هرچه مجاهدین پوند ، دلار و مارک می خواهند بدهید . ولی اینها یک ریال هم نگرفته بودند. می گفتند درست نیست از قذافی پول بگیریم. )) گفتم : (( پس در آمد شما از کجا تهیه می شود؟)) گفت : (( طیفی از بچه های علنی دور ما هستند . مثلا دانشجویان. دانشگاه هم شروع کرده به دادن وام به دانشجویان که اینها را از مبارزه دور کند. اینها وام می گیرند و به مبارزان می دهند ؛ دانشجویان چون نیت وام دهنده را فهمیده بودند، وام می گرفتندو به چریک ها می دادند.))آقای رجایی هم هر وقت پول می خواستیم به ما می داد. می گفت خانه ام هم هست . هر وقت خواستید خانه ام را بفروشم. از این تیپ ها بودند که می گفتند بگویید هر وقت سازمان مشکل دارد خانه یا فرشمان را بفروشیم . از این جهات هیچ مشکلی نداشتیم . بازار هم بود. مثلا حاج علی بابایی همیشه کمک می کرد. زندگی اش ایثار و انفاق بود. ولی آن موقع من از سید سراغ آقای بابایی را گرفتم . گفت : (( می گوید من حاضرم کمک کنم ، ولی باید در تصمیم گیریهای های مجاهدین هم شرکت داشته باشم . )) که سید می گفت ما قبول نکردیم و به هر حال این شرط گذاشتن برای کمک خوب نیست و بچه ها تن به هر چیزی هم نمی دادند. (میثمی، ۱۳۸۱، ۳۹۴-۳۹۵)

۵-۶- فعالیت در خارج از کشور:
از زمان انتشار اولین بیانیه ی سازمان در دی ماه ۱۳۵۰ ارگان خارج از کشور نیز به عنوان یک بخش مهم از تشکیلات و با وظایف مشخص ، فعالیت خود را گسترش داد و جنبه های مختلف فعالیت آن عبارتست از:
الف) فعالیت تبلیغاتی:
این فعالیت جنبه های مختلفی داشت که از آن جمله ؛ فعالیت های مربوط به انعکاس اخبار و گزارش های داخل کشور و مهم تر از همه ، وضع زندان ها و دستگیر شدگان و فشارهای غیر انسانی ای که به آنها به صور مختلف وارد می شود و در همین رابطه ، انتشار متن دفاعیات رهبران سازمان و از آن جمله دفاعیات سعید محسن ، علی میهن دوست ، محمد بازرگانی ، مسعود رجوی و ناصر صادق (که بعدها این دفاعیات همراه با دفاعیات عده ای دیگر از افراد سازمان نظیر : محمد نصیری ، مهدی رضایی و همچنین متن زندگی نامه ی شهدای سازمان در داخل کشور منتشر گردید که در خارج نیز تکثیر و تجدید چاپ شد) و ارسال عده ای از وکلای مدافع معروف در سطح جهانی به ایران و…..بود. جنبه دیگر این فعالیت عبارت بود از : انتشار کتب و جزوات آموزشی سازمان که تا این زمان جنبه ی درون گروهی داشت و برای انتشار خارجی آنها لازم بود تصحیحاتی در مورد آنها انجام گیرد . از جمله این جزوات که در خارج از کشور انتشار یافتند: ((شناخت)) ، ((اقتصاد به زبان ساده))، ((دولت و انقلاب سفید)) ، ((دفاعیات و زندگی نامه ی شهدا)) و…بود.جنبه دیگر فعالیت تبلیغاتی که بسیار مهم بود ، تبلیغات رادیویی بود که با همکاری جبهه ی ملی دوم (بخش خاورمیانه) و با موافقت دولت عراق که در آن زمان با دولت ایران اختلاف داشت ، سازمان موفق شد یک موج رادیویی قوی به مدت یک ساعت در روز و تحت نام ((رادیو انقلابیون)) در بغداد به راه انداخته شود . این برنامه که در سال ۱۳۵۱ و با مشارکت فعال جبهه ی ملی دوم اداره می شد، هر روز دوبار پخش می شد و صدای آن به همه ی نقاط ایران می رسید و به مدت نزدیک به یک سال ادامه داشت . بعد از یک دوره ی کوتاه تعطیلی ، مجددا همین برنامه تحت نام ((رادیو میهن پرستان )) از سال ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۳ یعنی یک سال پخش می شد و این بار در کنار سازمان و جبهه ی ملی دوم ، نمایندگان سازمان چریکی های فدایی خلق نیز حضور داشتند و در واقع نیمی از برنامه اختصاص به سازمان داشت و نیم دیگر اختصاص به سازمان چریک های فدایی که جبهه ملی دوم عملا مجری برنامه ی آنها بود. در همین زمان در کنار ((رادیو میهن پرستان)) ، ((رادیو سروش)) نیز روزانه و به مدت یک ساعت برنامه پخش می کرد.
مضمون برنامه ی ((رادیو سروش)) برخلاف ((رادیو میهن پرستان)) که جنبه ی تبلیغاتی سیاسی داشت ، کاملا جنبه آموزشی داشت و شامل آموزش در زمینه های سیاسی – ایدئولوژیک و تهیه ی مواد منفجره می گردید. به این ترتیب در فاصله ی سال های ۱۳۵۲ – ۱۳۵۳ دو برنامه رادیویی و هریک به مدت یک ساعت و یک بار تکرار در روز، (جمعا چهار ساعت)از بغداد پخش می شد که در مجموع تاثیر زیادی بر روی نیروهای روشنفکر مبارزه آن روز داشت؛ به خصوص که در شرایط دیکتاتوری حاکم بر ایران ، امکان دستیابی به اسناد و مدارک و یا رد و بدل کردن آنها بسیار دشوار بود و این رادیوها می توانست تا حدود زیادی این نقیصه را در چارچوب اهداف مورد نظر سازمان تامین نماید. رادیو سروش و رادیو میهن پرستان در پائیز سال ۱۳۵۳ به دلیل رفع اختلافات میان ایران و عراق و زمینه سازی هایی که منجر به انعقاد قرارداد ۱۹۷۵ الجزیره گردید و از این زمان به بعد هیچ گونه امکان تبلیغاتی رادیویی از بغداد باقی نماند.
ب)عضو گیری : ارگان خارج از کشور ، در رابطه با نیازهای خود و داخل کشور ودر جریان دیگر فعالیت های خود ، اقدام به عضو گیری برخی از دانشجویان خارج از کشور که عموما در انجمن های اسلامی اروپا یا آمریکا فعالیت می کردند، نمود و در این رابطه به آموزش سیاسی و در مواردی به آموزش نظامی آنها پرداخت.
ج)آموزش نظامی: از جمله فعالیت های ارگان خارج از کشور ، تامین آموزش نظامی اعضاء و برخی از هواداران خارج از کشور و در مواردی برخی از افراد داخل کشوربود. دوره ی آموزش نظامی تقریبا مشابه همان دوره ی آموزش نظامی قبل از شهریور ۱۳۵۰ بود که عموما در اردوگاه های سازمان الفتح و در سوریه و لبنان انجام می گرفت.
د) ارتباط با گروه ها و سازمانهای سیاسی ایرانی و غیر ایرانی و دولت ها
سازمان با سه دولت یمن جنوبی ، لیبی و عراق در تماس بود رابطه با دولت یمن جنوبی اساسا از طریق جنبش ظفار بود که با این کشور دارای روابط وسیع حسنه بود و از سال ۱۳۵۱ به این طرف به وجود آمده بود. در این رابطه ، سازمان دفتری در عدن داشت و این دفتر ، برنامه ی رادیویی به زبان فارسی را که هر دو روز یک بار از رادیو عدن به مدت ده دقیقه پخش می شد.نمایندگان سازمان نیز در موارد مختلف با مقامات حزبی و دولتی یمن دموکراتیک و از جمله وزیر خارجه ی این کشور تماس گرفته و درباره ی اوضاع ایران و مسائل منطقه و جنبش فلسطین و ظفار و همکاری هایی که باید میان نیروهای ضد امپریالیست در منطقه علیه آمریکا و دیگر کشورهای امپریالیستی غرب صورت گیرد، بحث و تبادل نظر می شد.همکاری مطبوعاتی نیز میان سازمان و دولت یمن جنوبی در سطح محدودی وجود داشت که البته همکاری میان جنبش ظفار و سازمان ، همانند سایر همکاریها ، از سطح بالا و گسترده تری برخوردار بود.رابطه با دولت عراق از سال ۱۳۵۱ شروع و تا سال ۱۳۵۳ ادامه داشت . این ارتباط از طریق جبهه ی ملی دوم (بخش خاورمیانه) و به خاطر اجرای برنامه رادیویی انجام گرفت.
رابطه با دولت لیبی از سال ۱۳۵۴ شروع گردید . انگیزه ی اولیه ی این ارتباط نیز کوشش برای گرفتن یک موج رادیویی از این دولت بود.دولت لیبی ابتدا وعده های زیادی جهت اجرای این برنامه ی سازمان و دیگر سازمانهای سیاسی و مذهبی نظیر چریک ها داد ، اما بعدها اجرای آن را موکول به همکاری کلیه ی گروه ها با یکدیگر و حتی اتحاد شان با هم نمود و عملا به این ترتیب ، گرفتن رادیو از این دولت تبدیل به محال گردید.(روحانی ،۱۳۹۰ ،۱۳۹-۱۴۳)
مجاهدین مارکسیم
سازمان مجاهدین خلق ایران (مارکسیست- لنینیست) در سال ۱۳۵۴ از درون سازمان مجاهدین مسلمان تولد یافت . اکثریت سازمان ، که معمولا مجاهدین مارکسیست نامیده می شدند ، به یکدیگر پیوستند تا در بهمن ۱۳۵۸ سازمان پیکار را به وجود آوردند.(پرتوی، ۱۳۸۰، ۱۳۲)
در شهریور ۱۳۵۰، پیش از آن که مجاهدین مسلمان بتوانند به عملیات مسلحانه بزرگی دست بزنند ، نیروهای امنیتی توانستند ضربه سنگین و گسترده ای به آنان وارد سازند. ۶۹ عضو ، از جمله ۱۱ تن از رهبران ، محاکمه شدند، که سازمان را با خلاء قدرت مواجه و مجبور کرد برای کاهش امکان لو رفتن در آینده به تجدید سازمان بپردازد. سازمان به سه شاخه مجزا تقسیم شد و در راس هر کدام یکی از اعضای شورای رهبری قرار گرفت که در ابتدا عبارت بودند از : بهرام آرام ، رضا رضایی و کاظم ذوالانوار. رضا رضایی یکی کسانی بود که دستگیر شده اما توانسته بود فرار کند. او در سال ۱۳۵۱ در یک در گیری مسلحانه کشته شد و ذوالانوار بازداشت گردید( او در سال ۱۳۵۴ به همراه گروه جزنی اعدام گردید). جای خالی این دو نفر را محمد تقی شهرام ، که در سال ۱۳۵۰ دستگیر شد اما فرار کرد ، و مجید شریف واقفی پر کردند. بین سالهای ۱۳۵۱-۵۴ ، زمانی که مجاهدین به حملات خود به رژیم شدت بخشیدند، شاخه زیر نظر شهرام شروع به بازبینی اسلام کرد و به زودی به آن جا رسید که اسلام را نسبت به مارکسیسم – لنینیسم در مقام دوم قرار داد.شهرام باعث شد آرام و از طریق او شاخه زیر نظرش تغییر عقیده دهند، اما با مقاومت سر سختانه شریف واقفی و معاونش مرتضی صمدیه لباف روبرو شد . وقتی متقاعد سازی کاری از پیش نبرد ، اتحاد شهرام – آرام بر آن شد تا شریف واقفی را حذف کند و شاخه او را در خط بقیه سازمان قرار دهد. شریف واقفی تصمیم گرفت کسانی را که به اسلام وفادار مانده بودندسازماندهی کند ، اما از آن جا که همسرش ، لیلا زمردی ، مارکسیست شده بود و با مخالفان همکاری می کرد ، نقشه او فاش شد. در اردیبهشت ۱۳۵۴ ، عمدتا با ابتکار عمل شهرام ، شریف واقفی به قتل رسید و لباف نیز در یک نبرد تن به تن زخمی شد . جسد شریف واقفی را سوزاندند و در بیرون از شهر تهران رها کردند و لباف از طریق ساواک بازداشت و اعدام شد . این تصفیه خونین بین جناح های مسلمان و مارکسیست عداوتی ایجاد کرد که هرگز بر طرف نشد. نیازی به گفتن نیست که رژیم از این رودررویی خونین نهایت بهره برداری تبلیغاتی را کرد. همچنین ، رژیم غالبا اصطلاح متناقض ((مارکسیست های اسلامی )) را به کار می برد و ادعای شاه مبنی بر این که (( اتحاد ارتجاع سرخ و سیاه )) دشمنان اصلی او هستند ، در واقع اشاره ای مبهم به پذیرفته شدن ملرکسیسم از طرف مجاهدین مسلمان و انشعابی بود که مجاهدین مارکسیست پدید آورده بودند. مجاهدین مارکسیست در شهریور ۱۳۵۴ گرویدن خود را به مارکسیسم اعلام کردند و تا سقوط رژیم شاه به استفاده کامل از نام سازمان ، که در این هنگام تناقض آمیز می نمود ، ادامه دادند و حتی آرم مجاهدین را با اندکی تغییر حفظ کردند. تا آن جا که به دامنه انشعاب مربوط می شود ، به نظر می رسد که مجاهدین مارکسیست توانستند کنترل بخش عمده سازمان را در اختیار گیرند ، گرچه مجاهدین مسلمان تاکید داشتند که تنها ۲۰%طرفدار انشعاب است. به هر حال ، بسیاری از اعضای برجسته مارکسیست شدند ، که علاوه بر آرام و شهرام ، شامل حق شناس و روحانی ، که مسئول فعالیت های سازمان در خارج از کشور بودند و بعد ها در تاسیس پیکار نقش مهمی ایفا کردند و علیرضا سپاسی آشتیانی ، از رهبران آینده پیکار ، نیز می شد. (همان منبع،۱۳۳-۱۳۴)
مجاهدین مارکسیست ، در پذیرش مارکسیسم ، توجه خاصی به نظرات مائو مبذول داشتند و سازمان از ابتدا به استالینیست – مائوئیست مشهور بود.رویکرد و برخورد مجاهدین مارکسیسم با دیگر گروه های مارکسیستی توام با اعتماد به نفس بود. باید خاطر نشان کرد که مجاهدین ، چه مسلمان و چه مارکسیست ، برخلاف فداییان ، هیچ گاه تحلیلی عمیق یا نظام مند از برنامه اصلاحات ارضی ، تحولات اقتصادی – اجتماعی اوضاع ایران یا ، و شاید از همه مهم تر ، مبارزه مسلحانه ارائه نکردند. مختصر تحلیلی هم که از جامعه ایران وجود داشت ، مربوط به دوره اسلامی پیش انشعاب بود. مجاهدین مارکسیست در بیانیه خود روشن کردند که تغییر مواضع از بالا به پایین بوده و کسانی که حاضربه ((اصلاح)) خود نشدند – حدود ۵۰درصد – تصفیه شدند.همچنین ، به گفته ماسالی ، زمانی که گروه او و مجاهدین در خارج از ایران همکاری داشتند، او از حسین روحانی ، عضو برجسته سازمان ، پرسید که چطور شده که او این طورناگهانی ایدئولوژی خود را تغییر داده ، که روحانی در پاسخ گفته است : (( ….رهبری سازمان به ما دستور داده است که با تحلیل اشتباهات صورت گرفته ، با بهره گرفتن از روش شناسی مارکسیستی ، افکار و اعمال ایده آلیستی و متا فیزیکی گذشته خودمان را نقد و رد کنیم .)) از این جا می توان متوجه شد که درک مجاهدین مارکسیست از مارکسیسم به هنگام پیدایششان ، در مقایسه با درک فداییان یا حزب توده ، در بهترین حالت ، کودکانه ، سطحی و کم مایه ، و درکشان از جامعه و تاریخ ایران بسیار محدود و بازده تئوریکشان ناچیز بوده است . جزمیت مذهبی را می توان در رویکرد آن ها احساس کرد . این ویژگی ها در سازمان باقی ماند و پس از انقلاب پیکار وارث آن شد.(همان منبع، ۱۳۵-۱۳۶) مجاهدین مارکسیست همچنین از سایر گروه ها ، به ویژه فداییان ، خواستند که برای تشکیل یک جبهه متحد خلق به آن ها بپیوند ند . فداییان در مورد تصفیه های درونی کلا سکوت کردند ، اما بر سر جبهه خلق پیشنهاد مجاهدین مارکسیست با آن در گیر شدند و پیشنهاد آن ها را نامناسب دانسته ، رد کردند . (همان منبع، ۱۳۶) برجسته ترین عملیات مجاهدین مارکسیست در فاصله تغییر مواضع تا روزهای انقلاب ۱۳۵۷ ، قتل یک سر لشکر ساواک و دو مستشار نظامی آمریکا و تلاش ناموفق برای ترور یک دیپلمات آمریکایی بود که همه در سال ۱۳۵۴ رخ داد. اما در سال ۱۳۵۵ ، پس از مرگ آرام و دستگیری و مرگ تعدادی از فعالان ، فعالیت های سازمان به سرعت افول کرد . همزمان با آغاز خیزش انقلابی در سال های ۱۳۵۶-۵۷ ، مجاهدین مارکسیست با رهبری حق شناس ، روحانی ، آشتیانی و شاید بر اثر فشار گروه های دیگر ، شهرام را از صفوف خود بیرون کردند.(همان منبع، ۱۳۷)
به هر حال تلفات سازمان مجاهدین خلق (دو جناح مذهبی و مارکسیست ) در اواخر سال ۱۳۵۵ به مانند فدائیان خلق ، چنان سنگین بود که به تجدید نظر در تاکتیکهای خود پرداختند. جناح مجاهدین اسلامی به فعالیت های خود در دانشگاهها ادامه دادند، آثار سازمان و شریعتی را منتشر می کردندو با انجمن های اسلامی آمریکا ی شمالی و اروپای غربی ارتباط برقرار نمودند. جناح مارکسیست هم به فعالیت های کارگری خود شدت بخشید ، خواستار تشکیل یک حزب کارگری جدید شد. سران جناح مارکسیست با مذاکراتی قصد ادغام با سازمان فدایی را داشتند . که با مطرح شدن این تحلیل که سازمان فدایی هنوز با ریشه های کاسترویی خود پیوند دارد و از محکوم کردن سوسیال امپریالیسم شوروی خودداری می کند و با عناصر مشکوکی مانند حزب توده و جبهه ملی رابطه پنهانی دارد ادغام عملی نشد.
فصل ششم
فدائیان اسلام و گروه های کوچک اسلامی
۶-۱- فدائیان اسلام:

• • نحوه شکل گیری فدائیان اسلام

پس از حادثه هشتم اردیبهشت ۱۳۲۴ خ و مجروح شدن کسروی بدست نواب صفوی ، سکالاد تهران ( جانشین همیشگی سکالاد) متعلق به تشکیلات کسروی ، در اطلاعیه ای با عنوان ((برای آگاهی یاران و دیگران )) ، به انتشار مطالبی مبادرت ورزید که پیروان کسروی را به فعالیت بیشتر و اقدامات شدیدتر دعوت می کرد . در بخشی از این اعلامیه آمده بود:
((آرمان ورجاوند و آزادی ما برانداختن گمراهیها و نادانیها و بهم زدن دستگاه های مفتخوری و ستمگری است و یاران ما نیک می دانند که آنچه بدخواهان را بخشم آورده که با دادن و دسته بندی ، جانیهای پستی را به چنین کاری برانگیخته اند ، ترسی است که از کوششهای جانفشانانه و پیشرفت تند ما پیدا کرده اند و دراین هنگام بهترین کیفر به آنان همین است که ما به کوششهای خود بیفزاییم و پیشرفت خود را هر چه تند تر گردانیم که هم آنان به خشم و ترس افزایند و هم به آرمان و آرزوی خود نزدیکتر باشیم…..))(آرشیو سازمان اسنادکد۱-۱۱۶۰۰۴-۹۱۶)
نواب صفوی بعد از آزادی از زندان ، می دید که کسروی با تلاش بیشتر در جهت اجرای اهداف خود پیش می رود و در واقع جریان خطرناکی را رهبری می کند که خط فکری آن ، ضدیت با اسلام و مظاهر و اصول و ارزشهای اسلامی است و لذا باید ضمن مبارزه مستقیم با حرکت الحادی کسروی ، ریشه های این جریان را شناسایی و به مقابله با آن برخاست و چنین مقابله ای نیازمند ایجاد تشکیلات منسجم نظامی – سیاسی در قالب آموزشهای اسلامی است . این تشکیلات باید متشکل از عناصری زبده و دارای روحیه ایثار ، شهامت و شجاعت و آماده جان نثاری باشد.
با این اندیشه نواب صفوی در سال ۱۳۲۴ خ ، چنین مجموعه ای را بنیان نهاد تا ازاین طریق ، به سازماندهی نیروهای جوان و فعال بپردازد. وی با صدور اعلامیه ای ، موجودیت این جمعیت را با عنوان ((جمعیت فدائیان اسلام)) ، اعلام داشت و با اعلامیه شدید اللحن خود ، نبردی قهرآمیز را علیه حکومت و وابستگان به بیگانگان آغاز کرد.نواب صفوی خود درباره چگونگی شکل گیری فدائیان اسلام می گوید:
((در جریان غائله کسروی احساس کردم که جامعه از نظر تشکیلاتی فاقد یک نظام درست است … ابتدا پس از اینکه رضا خان تلاش کرده بود ، جمعیت ها و هیئتهای مذهبی را از میان ببرد ، سعی کردم هیاتهای مذهبی را زنده کنم . لذا برای اولین بار ((جمعیت مبارزه با بی دینی )) را پایه ریزی کردم)).
نواب در ادامه می گوید که به دنبال مجموعه فعالیت های فرهنگی به این نتیجه رسیده است که فعالیت فرهنگی به تنهایی کافی نیست ، بلکه باید با تشکیل گروهی رزمنده ضربتی ، در مقابل تهاجمات ایستاد، به همین منظور جمعیت فدائیان اسلام را بنیان نهاد.(روزنامه جمهوری اسلامی ،مورخ ۲۶/۱۰/۱۳۶۳ویژه سالگرد شهادت نواب صفوی و یارانش)
اولین اعلامیه این جمعیت پس از ظهور ، با ((هوالعزیز)) ، آغاز شد که دارای لحنی تند بود و به چند بخش و عناوینی چون ((دین و انتقام))، ((در محکمه الهی دادگاه خونین)) و ((الانتقام)) ((ولکم فی القصاص حیوه)(سوره بقره، آیه ۱۷۹)تقسیم می گشت. نواب صفوی در آغاز بنیان نهادن این هسته مقاومت اسلامی ، آمادگی خود و اعضای جمعیت را برای شهادت در راه دین اعلام کرد ؛ چرا که آگاه بود که آغاز چنین حرکتی جسورانه در راه دین ، جز مرگ و شهادت عاقبت دیگری پیش رو ندارد. از این رو در بخشی از این اعلامیه ، اعلام کرد:
((ای خائنین حقیقت پوش و حق کش و ای رنگ بازان منافق، آزاده ایم و بیداریم ، می دانیم و ایمان به خدا داریم و نمی ترسیم (لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا احیاء عند ربهم یرزقون (آل عمران۱۶۹)گمان نکنید کسانی را که در راه خدا کشته می شوند ، مردگانند، بلکه زنده اند و در رحمت خدا غوطه ورند.
هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جریده عالم دوام ما
( خوش نیت،۱۳۶۰، ۲۱-۲۳)
نواب صفوی درباره چگونگی تاسیس و موسسین این جمعیت دینی در طی بازجوئیهایش چنین اظهار داشته است:
((تاسیس فدائیان اسلام جنبه حزبی نداشته که هئیت مدیره و بنیان گذارانی داشته باشد به عنوان تاسیس و بنیان. بلکه بنده در اوایلی که وارد تهران شدم با آقای حاجی سراج انصاری و آقا شیخ مهدی شریعتمداری و حاجی قاسم اسلامی (( جمعیت مبارزه با بی دینی )) را تشکیل دادیم که هنوز هم بین ما دوستی دینی برقرار است و بعدا اعلامیه دین و انتقام که مستقیما صادر شد ، امضای فدائیان اسلام به عنوان صفت ، نه به عنوان اسم در ذیل آن نهاده شد و بعدها برادران ما به همین نام شناخته شدندو البته هر کس ممکن است خسته بشود از مداومت در یک کاری و یا اختلاف سلیقه پیدا کند و از همکاری مداوم خودداری کند. برای دستگاه ساده عادی است))(آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، صورت بازجویی نواب صفوی ، پرونده انفرادی ، شماره پرونده ۱۱۰۰)
این جمعیت در طی مبارزات سیاسی خود ، به جز مواردی که بدنبال انجام عملیات مسلحانه ، ناچار به مبارزات سیاسی مخفیانه روی آورد و عمده دلیل شکل گیری آن با توجه به اسناد و اعلامیه های منتشتره می تواند فعالیت های دین ستیزانی چون کسروی و… بود که مسبب تشکیل این جمعیت شده است.

• • مبانی فکری فدائیان اسلام:

به نظر برخی صاحب نظران ، اندیشه فدائیان اسلام ظاهرا در پی تغییر ساختاری بوده است ؛ اما شعاع عملشان نوعی تغییر تعادلی و اصلاح گرایانه را تعقیب می کرده است . به عبارت دیگر آنها می کوشیدند تا بر شرایط و سبک زندگی و آرمانهای فکری و سیاسی و به طور کلی بر همه ابعاد جامعه اثر بگذارند و سازمانهای اجتماعی را به لحاظ محتوا و شکل ، دگرگون سازند ؛ اما تلاشهای آنها عملا و غالبا به بازیهای سیاسی روزمره ، ائتلافهای زود گذر با جریانها و شخصیتهای سیاسی و اقدامات فردی محدود می شده است. مبانی فکری آنها هم اختلاطی از روش های اصلاحگرایانه و انقلابی می نمود . اصلاحگرایانه به این مفهوم که آنها مجموعه نهادها و نظام موجود را با اندکی تغییر در شکل می پذیرفتند؛ و انقلابی از آن جهت که خواهان تحول در ماهیت فرهنگی و دینی جامعه در همه ابعاد آن بودند. این دسته از منتقدین ، همین امر را سبب فاصله گرفتن این جنبش از حالت یک جنبش عمیق سیاسی و فکری می دانند و برخی نیز علل ناکامیهای آن جنبش مهم سیاسی مذهبی را در این تضادها جستجو می نمایند.( ملایی توانی ، ۱۳۷۸، ۲۹۱-۲۹۰)
اما اعضاء و هواداران آن جمعیت ؛ این انتقادات را رد می کنند و می گویند مسیر حرکت فدائیان اسلام فقط مبتی بر مکتب مقدس اسلام و ارزشهای اسلامی بوده است و بر اساس تکلیف دینی عمل کرده اند ؛ چنانکه ریچاد کاتم می گوید: فدائیان اسلام از نظر بینش مذهبی و سیاسی خواهان بازگشت جامعه اسلامی به سنتهای صدر اسلام بودند ، زمانی که دین از سیاست جدا نبود( ، همان منبع ،۱۸۴)
نواب صفوی در خصوص مسئله سیاست و منطق جمعیت درباره آن ، در بازجویی سال ۱۳۳۴خ ، می گوید : سیاستی که به معنای روز آن نقشه کشیهای حقه بازی است ، دخالت در آن وظیفه مسلمانان نیست. اما دخالت در سیاستی که به معنای تدابیر امور جامعه از روی قوانین اسلام است ، بر مسلمانان لازم است و این به معنای دیانت است . نواب صفوی با چنین تفکری ، به تنهایی ، به تاسیس تشکیلات جمعیت فدائیان اسلام مبادرت ورزید و پس از انتشار نخستین اعلامیه با امضای ((فدائیان اسلام)) دیگران به این تشکل اسلامی نوبنیاد ، جذب گردیدند(پیام انقلاب ، شماره ۲۴ ، بیست و هفتم دیماه ۱۳۵۹ ، مصاحبه با حجت الاسلام لواسانی)
نواب ، در مورد انتخاب عنوان ((فدائیان اسلام )) برای تشکیلات سیاسیش می گوید: حضرت سید الشهدا (ع) را در خواب دیدم که بازوبندی بر بازویم بست که روی آن نوشته شده بود ، ((فدائیان اسلام)) ، و من از این جهت نام فدائیان اسلام را بر این تشکل اسلامی نهادم ( خوش نیت ،۱۳۶۰ ،۲۳)
او گرچه توانست از طریق تشکیلات سیاسیش در میان طلاب علوم دینی ، کسبه و بازار و اقشار متوسط و پائین جامعه نفوذ یابد ؛ اما در دانشگاهها نفوذ چندانی نداشت به طوری که بیژن جزنی در کتاب تاریخ سی ساله این چنین می نگارد:
((…. نواب عقاید خود را از اخوان المسلمین تقلید کرده بود و حکومت شرعی اسلام را تبلیغ می کرد . نواب شخصا مردی صادق و پرهیزگار بود . مهمترین ترور فدائیان اسلام ترور رزم آرا بود که درست در موقع اوج گیری جنبش در یک موقعیت تاریخی انجام گرفت و زشت ترین آنها سوقصد به دکتر فاطمی همکار مصدق … ترورهای فدائیان اسلام بجز در مورد رزم آرا و تا حدی هژیر، نتیجه ای در جریان سیاسی موجود ببار نیاورد و واجد تمام صفات ترور کور می باشد.))( جزنی ،بی تا،۹۱)
فدائیان اسلام در نشریه (( منشور برادری )) ، ارگان این جمعیت ، که در سالهای ۱۳۳۱و۱۳۳۲، منتشر می شد ، در طی سلسه مقالاتی ، بسیاری از دیدگاه های اسلامی خود را درباره مسائل روز جامعه و موضوعات دینی ، سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی ، بیان می کردند و مردم را به مبارزه در برابر بی عدالتیها و حکومت مستبد فرا می خواندند. یکی از بخشهای مهم این نشریه ، سلسه مقالات ((اسلام و اقتصاد)) بود که از جنبه های مختلف دینی و فقهی مورد بررسی قرار می گرفت. فدائیان اسلام ، منشور برادری را دشمن بی دینان و استعمارگران و خصم اجانب و ستمگران معرفی می کردندو آنرا ابطال کننده فلسفه های مادیین و پاسخی به فلسفه ماتریالیسم و سنگربان حفظ حقوق ستمکشان و رنجدیدگان می شمردند. این نشریه پس از انتشار ۱۵ شماره ، انتشار توقیف شد.( خوش نیت ، ۱۳۶۰ ، ۲۴۰-۲۳۴)
عملیات های فدائیان

کمی بعد معلوم شد که ورباس باز هم زودتر از پارکر این روش را بیان نموده است. پارکر و رامل هارت در صورت آگاه بودن از کارهای ورباس می‌توانستند مقدار زیادی از توانایی و تلاششان را ذخیره و صرف کشف مسائل جدیدتری نمایند. اگر چه تکرار مشابهی از سعی و کوشش به طور مجازی در هر انضباط علمی یافت می‌شود، در شبکه‌های عصبی مصنوعی، مسئله به طور ویژه شدیداً به طبیعت رشته‌های مختلف علمی موضوع بستگی دارد.
تحقیق درباره شبکه‌های عصبی به گونه‌ای فزاینده ادامه دارد و نتایج به دست آمده، در کتاب ها و مجلات بسیاری از رشته‌های مختلف منتشر می‌شود، محققان ذیربط با آگاهی از نتایج تحقیقات در می‌یابند که همچنان در تنگنای قرار دارند. روند تحقیق درباره شبکه‌های عصبی مصنوعی به گونه‌ای فزاینده ادامه دارد و نتایج به دست آمده آن قدر در کتابها و مجلات گوناگون از رشته‌های مختلف منتشر می‌شوند که حتی محققان ساعی هم از اینکه از همه کارهای مهم در این زمینه آگاه و مطلع بمانند، در تنگنا هستند.
۵-۱۲ ساختار شبکه در الگوریتم انتشار برگشتی
در سلول عصبی مورد استفاده از الگوریتم انتشار برگشتی یک دسته ورودی یا از یک لایه قبلی به کار برده می‌شود. هر یک از این ورودی ها در یک وزن ضرب می‌شود و حاصل ضرب ها با یکدیگر جمع می‌شوند. این جمع NET نامیده می‌شود و برای هر سلول عصبی در شبکه باید محاسبه گردد. بعد از اینکه NET محاسبه شد، تابع تحرک f برای تعدیل آن به کار برده می‌شود، در نتیجه سیگنال out تولید می‌گردد. اگر تابع تحریک برای انتشار برگشتی به صورت زیر باشد:

همان طور که قبلاً اشاره شده است، این تابع یک تابع سیگموید می‌باشد و مشتق ساده‌ای دارد. به همین دلیل تابع مطلوبی است و ما به طور مسلم می‌توانیم در اجرای الگوریتم انتشار برگشتی از آن استفاده کنیم.

این تابع گاهی اوقات یک تابع منطقی یا به طور ساده یک تابع فشرده کننده نیز نامیده می‌شود. تابع سیگموید حدود NET را فشرده می‌کند به گونه‌ای که مقدار OUT بین صفر و یک قرار میگیرد. همان گونه که قبلاً توضیح داده شد، شبکه‌های چند لایه‌ای تنها در صورتی قدرت ارائه کنندگی بیشتری نسبت به شبکه تک لایه دارند که یک مسئله غیرخطی در آنها مطرح شود. تابع فشرده کننده، غیرخطی بودن مورد نیاز را فراهم می‌کند.
توابع دیگری نیز وجود دارند که ممکن است به جای تابع سیگموید به کار برده شوند. تنها نیاز به الگوریتم انتشار برگشتی در این است که این توابع در همه جا مشتق پذیر باشند، زیرا مشتق تابع در این الگوریتم مورد استفاده قرار می‌گیرد. تابع سیگموید از جمله توابعی است که این نیاز را برآورده می کند. در این تابع برای علائم کوچک (NET تقریباً صفر) شیب منحنی ورودی ـ خروجی نزولی است و مقدار مشتق OUT به NET کاهش می‌یابد.
هر قدر که مقدار سیگنال بیشتر شود (از صفر دور می‌شود)، مقدار این مشتق کاهش می‌یابد. در این روش، در حالی که به سیگنال‌های کوچک اجازه داده می‌شود که بدون کاهش زیاد عبور کنند، سیگنال بزرگ بدون اینکه باعث اشباع شدن شبکه شوند در شبکه جا داده می‌شوند.
۵-۱۳ نگرشی کلی بر آموزش شبکه
هدف از آموزش یک شبکه، تنظیم وزن‌های آن به گونه‌ای است که با به کار بردن یک دسته از ورودی ها دسته دلخواه خروجی ها تولید شود. برای اختصار و سادگی کار، این دسته‌ه ای ورودی ـ خروجی می‌توانند به عنوان یک بردار در نظر گرفته شوند. در تربیت، فرض بر این است که هربردار ورودی با یک بردار هدف که بیان کننده خروجی دلخواه است، یک زوج را تشکیل میدهند. این زوج یک زوج ترتیبی یا آموزشی نامیده می‌شود.
معمولاً یک شبکه به وسیله تعدادی از زوج‌های آموزشی تربیت می‌گردد. قسمت ورودی یک زوج آموزشی، برای مثال ممکن است شامل الگوی صفر و یک باشد که نمادی از سیستم دودویی از یک حرف الفبا را بیان کند.
شکل زیر یک دسته ورودی ها را برای حرف A روی یک شبکه نشان می‌دهد. در صورتی که قسمتی از حرف A داخل یک مربع وجود داشته باشد، ورودی سلول عصبی متناظر با آن یک عدد است. در غیر این صورت، ورودی برابر صفر است. خروجی ممکن است عددی باشد که حرف A را بیان می‌کند و یا شاید دسته دیگری از صفر و یک باشد که می‌تواند برای تولید یک الگوی خروجی مورد استفاده قرار بگیرد. در صورتی که کس بخواهد شبکه را برای تشخیص همه حروف الفبای انگلیسی آموزش دهد، ۲۶ زوج آموزشی مورد نیاز خواهد بود این گروه از زوج‌های آموزشی، یک دسته آموزشی نامیده می‌شوند.
۵-۱۴ تشخیص تصویر
قبل از شروع فرایند آموزش شبکه، همه وزن ها باید با مقادیر کوچک تصادفی شروع شوند. این عمل تضمین می‌کند که شبکه با مقادیر بزرگ وزن ها اشباع نخواهد شد و از بعضی آسیب‌های تربیتی نیز جلوگیری به عمل خواهد آمد. برای مثال، در صورتی که به همه وزن ها مقادیر اولیه یکسان داده شود و عملکرد دلخواه نیاز به مقادیر نابرابر وزن ها داشته باشد، در این صورت شبکه آموزش نخواهد دید.
تربیت شبکه با الگوریتم انتشار برگشتی نیاز به گام‌هایی دارد که در زیر توضیح داده می‌شود:
۱ ـ یک زوج آموزشی را از دسته آموزشی انتخاب می‌کنیم و جزء مربوط به ورودی (بردار ورودی) از زوج آموزشی را به عنوان ورودی شبکه به کار می‌بریم.
۲ ـ خروجی شبکه را محاسبه می‌کنیم.
۳ ـ خطای بین خروجی شبکه و خروجی دلخواه (بردار هدف از زوج آموزشی) را محاسبه میکنیم.
۴ ـ وزن‌های شبکه را به روشی تنظیم می‌نماییم که خطا به حداقل برسد.
۵ ـ گام‌های یک تا چهار را برای هر بردار در دسته آموزشی تکرار می‌کنیم تا خطا برای کل دسته به گونه‌ای قابل قبول کاهش یابد.
با ارائه هر مجموعه اطلاعات به شبکه، وزنها اصلاح می‌گردند. وقتی تمام مجموعه اطلاعات به شبکه داده شد، می‌گوییم که (اپوک)^[۱۸]تکمیل شده است و مجدداً اطلاعات از اول به شبکه داده میشود. برای آموزش حتی یک شبکه ساده ممکن است تعداد اپوک‌های زیادی لازم باشد.
عملکردهای مورد نیاز در گام‌های اول و دوم مشابه روشی هستند که در طی آن، شبکه تربیت میشود و به گونه‌ای پیوسته مورد استفاده قرار می‌گیرد. این روش به این صورت است که یک بردار ورودی به کار برده می‌شود، محاسبات لایه به لایه انجام شده و خروجی محاسبه می‌گردد. به این صورت که ابتدا خروجی سلول‌های عصبی یک لایه که محاسبه می‌شود، این خروجی ها به عنوان ورودی برای لایه بعدی به کار برده میشود و سپس از روی این ورودی ها، خروجی‌های لایه دوم محاسبه می‌گردد و در نتیجه، این خروجی ها بردار خروجی شبکه را تشکیل می‌دهند.
در گام سوم، هر کدام از خروجی‌های شبکه که با out مشخص می‌شوند، برای محاسبه خطا از آرایه متناظر خود از بردار هدف کم می‌شوند.
شکل ۵-۳ : تشخیص تصویر
این خطا در گام چهارم برای تنظیم وزن‌های شبکه به کار برده می‌شود و مقدار و جهت تغییر وزن ها به وسیله الگوریتم آموزشی تعیین می‌گردد.
بعد از تکرار این چهار گام به اندازه کافی خطای بین خروجی حقیقی و هدف می‌بایست به یک مقدار مجاز و قابل قبول کاهش داده شود و بدین ترتیب گفته می‌شود که شبکه تربیت شده، یا آموزش دیده است. از این لحظه به بعد، شبکه برای شناخت و تشخیص به کار برده می‌شود و وزن ها دیگر تغییر داده نمی‌شوند.
ممکن است ملاحظه شود که گامهای اول و دوم شامل یک حرکت به پیش هستند که در آن سیگنال از ورودی شبکه به سمت خروجی منتشر می‌شود. گام‌های سوم و چهارم نیز شامل یک برگشت به عقب هستند که در آن، سیگنال خطای محاسبه شده از جایی که برای تنظیم وزن ها به کار برده می‌شود به سمت عقب منتشر می‌شود. حال این دو فرایند حرکت به پیش و برگشت به عقب، به تفضیل در ادامه شرح داده شده و به شکل ریاضی گونه تری بیان می‌شوند.
۵-۱۵ حرکت به پیش
گام‌های اول و دوم به شکل برداری به صورت زیر بیان می‌شوند:
با به کاربردن یک بردار ورودی x ، بردار هدف آن یعنی t از دسته آموزشی انتخاب می‌گردد. بردار ورودی x به شبکه اعمال و محاسبه برای تولید بردار خروجی روی آن انجام می‌شود، تا بردار خروجی y تولید گردد.
همان طور که تاکنون ملاحظه کرده ایم، در شبکه‌های چند لایه، محاسبه لایه به لایه ابتدا نزدیکترین الیه به ورودی انجام می‌شود. مقدار NET هر سلول عصبی در اولین لایه با جرم وزنی ورودی‌های سلول عصبی محاسبه می‌شود. سپس تابع تحریک f مقدار NET را برای تولید مقدار OUT برای هر سلول عصبی در آن لایه فشرده می‌کند. به محض اینکه دس خروجی ها برای یک لایه معلوم شد، آن لایه به عنوان لایه ورودی برای لایه بعدی به کار گرفته می‌شود. این فرایند لایه به لایه تکرار می‌شود تا اینکه دسته نهایی خروجی‌های شبکه تولید گردد.
این فرایند را به صورت فشرده و خلاصه با نماد برداری نیز می‌توان نوشت. وزن‌های با سلولهای عصبی را به صورت یک ماتریسW می‌توان در نظر گرفت. برای مثال، وزن از سلول عصبی ۸ در لایه ۲ به سلول عصبی ۵ در لایه ۳ به صورت w_8,5 مشخص می‌شود. به جای استفاده از جمع حاصلضرب ورودی ها در وزن‌های متناظر، بردار NET برای یک لایه N ممکن است به صورت حاصلضرب X,W بیان شود.
به شکل نماد برداری N= XW خواهد بود. با به کار بردن تابعF بر روی جزء آرایه‌های بردار N، یعنی NET ها، بردار خروجی محاسبه می‌شود. بدین ترتیب برای یک لایه معین، عبارت زیر فرایند محاسبه را توصیف می کند:
NET=F(X.W)
بردار خروجی یک لایه، بردار ورودی برای لایه بعدی است به گونه‌ای که برای محاسبه خروجی های لایه آخر معادله بالا برای هر لایه، از ورودی شبکه به سمت خروجی آن به کار برده شود.
۵-۱۶ برگشت به عقب ـ تنظیم وزن‌های لایه خروجی
از آنجایی که برای هر سلول عصبی در لایه خروجی یک مقدار هدف موجود است، تا وزن‌های مربوط با بهره گرفتن از تعمیمی از قانون دلتا یا delta rule، به آسانی انجام می‌گردد. لایه‌های داخلی که به آنها به عنوان لایه‌های پنهان اشاره می‌شود، به دلیل اینکه خروجی هایشان فاقد مقادیر هدف به منظور مقایسه اند، تربیت شان پیچیده تر است.
چون هدف از نگارش این مطالب آن است که به هدف خود، یعنی معرفی نرم افزار matlab میباشد، بپردازیم، از بسط بیشتر این موضوعات و مواردی از قبیل فرایند تربیت برای یک وزن از سلول عصبی چشم می‌پوشیم..
فقط در این حد اشاره شود که در فرایند تربیت یک وزن سلول عصبی p در لایه پنهان j به سلول عصبی q در لایه خروجی k ، خروجی یک سلول عصبی در لایه k از مقدار هدفش تفریق میشود تا یک سیگنال خطا تولید گردد. مقدار این سیگنال در مشتق تابع فشرده کننده که برای آن سلول عصبی در لایه k محاسبه شده است ضرب می‌گردد. بدین ترتیب، مقدار پارامتر  برای سلول عصبی مزبور که به صورت زیر تعریف می‌شود، به دست می‌آید.

اگر تابع تحریک را یک تابع سیگموید فرض کنیم، رابطه فوق به صورت زیر در می‌آید:

سپس  در خروجی سلول عصبی از لایه j که سلول عصبی مبدأ برای وزن موردنظر است ضرب می‌شود، حاصل این ضرب در ضریبی به نام ضریب میزان آموزش که با  نشان داده میشود ضرب شده و نتیجه به وزن اضافه می‌گردد. مقدار  معمولاً بین یک صدم و یک درنظر گرفته می‌شود. فرایندی مشابه برای هر وزن بین یک سلول عصبی در لایه مخفی و سلول عصبی دیگر در لایه خروجی انجام می‌شود.
معادلات زیر این محاسبات را توصیف می‌کند:

مقدار وزن از سلول عصبی p در لایه پنهان به سلول عصبیq گام n ام (قبل از تنظیم وزن).