کسب اطلاعات مربوط به احتمال، تأثیر، برنامه ­های اقتضایی و اضطراری، جهت استفاده در تجزیه و تحلیل کمّی و کیفی ریسک و برنامه ریزی پاسخ به ریسک
بهره­مندی از پشتیبانی فرد مصاحبه­شونده در پروژه
نمایش سطح دانش، مهارت و قابلیت فرد مصاحبه­کننده
معایب مصاحبه با کارشناسان عبارتند از:
زمان بر وقت گیر است.
مصاحبه­کننده باید با آمادگی کامل در جلسه مصاحبه حضور یابد.
در صورتی که به درستی انجام نشود، می تواند به اعتبار و وجهه کاری دو طرف صدمه بزند.
اگر اشتباه عمل کرده و کاری ضعیف ارائه شود، امکان اصلاح و بهبود آن وجود ندارد.
دسترسی به کارشناسان و بهره مندی ازهمکاری وکمک آن ها بسیار دشوار است.
به منظور اجرای مصاحبه به شکلی صحیح و کامل، به همکاری و مساعدت دیگران نیاز است.
ممکن است تعیین صحیح فرد خبره جهت مصاحبه دشوار باشد و به درستی انجام نشود.
ممکن است کیفیت اطلاعات حاصله پایین باشد.
گاهی اوقات عدم تمایل فرد خبره جهت دادن اطلاعات، مانع انجام مصاحبه می شود.
تغییر نظرات یا نظرات متضاد و مخالف، مصاحبه­کننده را دچار تعارض می­ کند.

تجزیه و تحلیل قوت، ضعف، فرصت، تهدید ( SWOT )
تفاوت اصلی این تکنیک با سایر روش­های تجزیه و تحلیل آن است که این تکنیک، ریسک­ها و فرصت­ها را از منظر کل سازمان نگاه می­ کند، نه در داخل فضای پروژه. در این روش چهار سئوال اساسی برای افراد یا گروه­ ها مطرح می­ شود و پاسخ­های دریافتی باید تا حد امکان، صریح و مختصر باشند. مراحل به­ کارگیری تجزیه و تحلیل SWOT عبارت است از: (روزبهی و جدا، ۱۳۸۸)

شناسایی و تعیین افراد مناسب، بهتر است کار با افرادی انجام شود که درک صحیحی از پروژه و سازمان دارند.
پرسش در باره نقاط قوت سازمان، این سئوال در مورد سازمان مطرح می شود نه پروژه. چه کاری در سازمان به خوبی انجام می­گیرد. نقاط قوت باید از دیدگاه کارفرما یا مشتریان سازمان یا دیگر افرادی که سازمان با آنها کار می­ کند، مورد بررسی قرار گیرد.
پرسش درباره نقاط ضعف سازمان، اطلاعات درباره کارهایی که سازمان موفق به انجام آنها نشده ضروری است. صداقت در پاسخ بسیار مهم است. این سئوال نباید فرصت شکایت از سازمان را فراهم آورد، بلکه باید نقاط ضعف سازمان را از دید کارمندان، مشتریان و عموم شناسایی کند.
پرسش درباره فرصت­هایی که پروژه مهیا کرده است . این مسأله تنها منحصر به موضوعات مالی نیست. ارزش مالی پروژه مهم است ولی تنها دلیل ادامه کار نیست. آیا فرصت­های پیشرفت در رابطه با پروژه وجود دارد؟ آیا فرصت­هایی جهت جلب نظر افراد داخل سازمان وجود دارد؟
پرسش در باره تهدیدهایی که پروژه را به خطر می اندازد. عدم شناسایی تهدیدات پروژه منجر به خسارت پروژه و در ادامه، خسارت سازمان می گردد.
با توجه به این­که تجزیه و تحلیل SWOT تا حد بسیار زیادی به طرز تفکر شخصی افراد وابسته است، می ­تواند غیرقابل اطمینان باشد. این تکنیک به عنوان یک روش با قابلیت پذیرش بالا شناخته می­ شود و به طور گسترده از آن استفاده می­ شود، در صورتیکه اینطور نیست. هر چه افراد شرکت کننده دارای قابلیت اعتماد و شناخت بیشتری باشند، ارزش و اعتبار این تکنیک بالاتر می­رود. (PMBOK:2008)

تکنیک­های نموداری
ویژگی مشترک کلیه تکنیک­های نموداری آن است که همگی راهنمای تصویری ریسک­هایی می­باشند که ممکن است به آنها توجه نشده و یا جا افتاده باشند. درصورتی­که نمودارها به خوبی ترسیم شوند، اطلاعات ریسک­های بیشتری را برای سازمان فراهم می­ کنند. همچنین آگاهی تیم و میزان درک از پروژه را بالا می برند. (عوض­خواه و محبی، ۱۳۸۹)
۲-۳-۱۲-۴-۷-۱- نمودرهای وابستگی^[۷۰]
با بهره گرفتن از این نمودارها می­توان ریسک­های بیشتری را شناسایی نمود. بهترین راه این است که با بهره گرفتن از نمودارهای وابستگی، به دنبال دسته­هایی بود که نادیده­گرفته شده ­اند. نکته قابل توجه و برجسته­ای که در مورد این روش وجود دارد و باعث می­ شود که با سایر روش­ها متفاوت باشد، این است که شبیه به یک سرگرمی است و اثر بخشی و کارآیی آن باورنکردنی است. (روزبهی و جدا، ۱۳۸۸)
نمودار علت و معلولی یا استخوان ماهی^[۷۱]
روش دیگر برای شناسایی ریسک­های یک پروژه، استفاده از دیاگرام علت و معلول یا استخوان ماهی است که نمونه ­ای از آن در شکل ۲-۳۳ دیده می­ شود.
در این دیاگرام که شبیه به استخوان­های اصلی و فرعی ماهی است، نمایش ریسک­های اصلی روی استخوان­های اصلی و ریسک­های فرعی که تشکیل دهنده و پشتیبانی­کننده ریسک­های اصلی هستند در استخوان­های فرعی ماهی صورت می­گیرد.
شکل ۲-۳۳- نمونه ­ای از دیاگرام علت و معلول یا استخوان ماهی (ایشی­کاوا)
نمودار جریان فرایند سیستم^[۷۲]
در این نمودار مناسبات مشترک، وابستگی­ها و ارتباطات میان عناصر یک فرایند یا یک سیستم نمایش داده می­ شود. هدف شناسایی ریسک­هایی می­باشد که ممکن است در خلال فرایند رخ دهد. نمودار جریان فرایند نسبت به دیگر تکنیک­های نموداری به تجزیه و تحلیل نسبتاً عمیق­تری نیاز دارد. (عوض­خواه و محبی، ۱۳۸۹)
نمودار تأثیر^[۷۳]
این نمودار با نمایش تأثیرات اتفاقی، ترتیب زمانی رخدادها و همچنین ارتباطات متغیرها با نتایج، تصویری گرافیکی ا ز یک وضعیت یا یک مسئله ارائه می­ کند. اگر چه این تکنیک نسبتاً جدید است ولی مبتنی بر تکنیک­های قدیمی برنامه­ ریزی شبکه می باشد. این تکنیک شامل ترسیم نقشه پروژه، شناسایی منابع ریسک و پاسخ های ممکن به آنها می باشد، و به صورت نمودار ارائه می گردد. (روزبهی و جدا، ۱۳۸۸)
نمودار میدان نیرو^[۷۴]
نمودار میدان نیرو، تأثیرات مثبت و منفی ریسک­ها و فرصت­ها را به پروژه و یا یک فعالیت نشان می­دهد. (عوض­خواه و محبی، ۱۳۸۹)

نمرات ” آزمون هوش هیجانی ” براساس یک هنجار حاصل شده است. یعنی نمرات شما با نمرات دههاهزار پاسخ دهنده مقایسه شده است .بنابر این نمرات به دست آمده ،جایگاه شما در مقایسه با سایر پاسخ دهندگان را نشان می دهند .
توضیحات صفحه بعد را بخوانید تا بهتر متوجه شوید که نمره ی شما در هر یک از مهارتها چه معنایی دارد.

جدول ۱-۳ تفسیر نمرات در آزمون پرسشنامه برادبری و گریوز –گنجی (۱۳۸۵)

در پژوهش حاضر به منظور محاسبه اعتبار مقیاس سبک های حل مسئله ، ضریب آلفای کرونباخ برای هر یک از سبکهای حل مسئله بطور جداگانه محاسبه شد ، نتایج در جدول ۲-۳ ارائه شده است . ضرایب آلفای کرونباخ نشانگر همسانی درونی بسیار خوب مقیاس سبک های حل مسئله می باشند.

با توجه به مطالب مذکور در زمینه جوسازمانی، بهداشت روانی و رضایت شغلی به نظر میرسد بررسی نوع ارتباط این سه متغیر نکات مفیدی را در زمینه مسائل سازمانها روشن سازد و پژوهش حاضر نیز با عنوان «بررسی رابطه جو سازمانی، رضایت شغلی و بهداشت روانی کارکنان پتروشیمی شیراز» همین هدف را دنبال نموده است.
محقق با انجام این پژوهش سعی دارد تا گامی کوچک در جهت شناخت مسائل و مشکلات سازمانها برداشته و کمکی هر چند ناچیز به برنامه ریزان و مجریان، در سازمانها برای انجام اقدامات مطلوب و اساسی بنماید.

۱-۳ اهمیت و ضرورت
مطالعه و تحقیق پیرامون جو سازمانی می تواند بسیار با ارزش باشد چرا که متغیرهای جو سازمانی را می توان آسان تر از متغیرهای خود سازمان تغییر داد. جو سازمانی مناسب می تواند در انگیزش کارکنان، بهبود روحیه کارکنان، مشارکت افراد در تصمیم گیریها و فعالیت های سازمان و ازدیاد خلاقیت و نوآوری مؤثر باشد. بارزترین رمز موفقیت مدیران سازمانها شناخت و ایجاد انگیزه های درونی افراد در سازمان است. بررسی پیرامون رضایت شغلی کارکنان در سازمان می تواند مدیریت را به شناخت انگیزه ای درونی کارکنان خود برساند. از طرف دیگر، با وجود جو سازمانی مطلوب فرد در سازمان احساس می کند که سازمان نسبت به وی وفادار است و سعی می کند این وفاداری را به هر طریق ممکن جبران کند که منجر به افزایش کیفیت و کمیت در عملکرد شغلی خود و سازمانش گردد. رفتار مدنی سازمانی یکی از مهمترین نوع عملکرد های شغلی غیر رسمی در سازمانها است که می تواند نقش به سزایی در افزایش بهره وری سازمان داشته باشد بنابراین محققان و مدیران سازمانها به دنبال رویکردها و روشهایی هستند که باعث ارتقاء میزان رفتار مدنی سازمانی کارکنان می شود.
مدیریت سازمانها امری حساس، پرثمر و در عین حال دشوار است. پیشرفت سازمان تا حدود زیادی به نوع روابط موجود بین رکن مهم آن یعنی مدیر و کارکنان بستگی دارد. با عنایت به این امر که کشور ما به کارکنان اثربخش و با انگیزه، به عنوان یکی از ارکان اصلی کارکنان نیاز دارد تا بتواند جوانان را برای احراز مشاغل آماده کرد،سازمانی پویا داشته باشیم، لذا جو سازمانی، نوع روابط کارکنان با یکدیگر، سبک مدیر و … در کارکنان احساسات مختلف بر میانگیزد. این احساسات در تأمین رضایت و عدم رضایت آنان نقشی عمده بر عهده دارد. (عباس زاده، ۱۳۷۶)
به علاوه، تأمین رضایت شغلی کارکنان، کلید اصلی نگهداری آنان در جو سازمانی خود است. رضایت شغلی کارکنان پدیده ای است که احتمالاً با ابعاد روانی، اجتماعی، جسمانی و نیز میزان کارایی، عملکرد، استعفا، غیبت و تأخیر ورود به محل کار رابطه دارد. (همان منبع)
کارایی و رضایت شغلی از عوامل مهمی هستند که باید در توسعه جامعه صنعتی و در حال رشد مورد توجه قرار گیرد. مطالعه و بررسی تاریخچه توسعه و تحول جوامع صنعتی نشان میدهد که نیروی انسانی ماهر و تعلیم یافته در تبدیل جوامع سنتی به جوامع صنعتی تأثیر انکارپذیری داشته است (شفیع آبادی، ۱۳۷۵).
هر فردی سعی دارد شغلی را انتخاب کند که علاوه بر تأمین نیازهای مادی از نظر روانی نیز او را ارضاء نماید.
رضایت شغلی در حقیقت یک زمینه عاطفی، روانی، احساسی است که فرد درون خود نسبت به کاری که پذیرفته است، دارد و به تحرک او در محیط آموزشی کمک میکند، به علاوه دادن طرحها و ارئه ابتکارات و استفاده از خلاقیتها در افزایش کارایی یک سازمان، با رضایت شغلی فرد ارتباط دارد. همچنین بین انگیزههای فرد برای انتخاب شغل و نوع رضایت او از آن شغل و افزایش کارایی در آن شغل، ارتباط مهمی وجود دارد (صافی، ۱۳۷۱).
با توجه به تحقیقات انجام شده در ایران و خارج از کشور محقق بر آن شد که به بررسی جو سازمانی بر رضایت شغلی و بهداشت روانی کارکنان پتروشیمی شیراز بپردازدو نتایج این تحقیق را در اختیار مدیران شرکت های صنعتی قرار دهد.
۱-۴ هدفهای تحقیق
۱-۴-۱ هدف کلی:
هدف این تحقیق بررسی رابطه بین جو سازمانی بر رضایت شغلی و بهداشت روانی کارکنان شرکت پتروشیمی شهر شیراز می باشد.
۱-۴-۲ اهداف جزئی:
در این تحقیق علاوه بر هدف کلی ذکر شده به بررسی اهداف جزئی زیر نیز پرداخته می شود:
۱) شناسائی و بررسی جو سازمانی شرکت پتروشیمی شهر شیراز.
۲) بررسی و تعیین میزان رابطه بین رضایت شغلی و بهداشت روانی کارکنان
۳) تعیین میزان رابطه بین جو سازمانی و بهداشت روانی کارکنان
۴) تعیین میزان رابطه بین ابعاد جو سازمانی با رضایت شغلی و بهداشت روانی (سلامت روانی).
۱-۵ فرضیات
۱- بین جو سازمانی با رضایت شغلی و بهداشت روانی رابطه معناداری وجود دارد.
۲- بین رضایت شغلی و ابعاد بهداشت روانی رابطه معناداری وجود دارد.
۳- بین جو سازمانی با رضایت شغلی رابطه معناداری وجود دارد.
۴- بین مدل ارائه شده جهت اندازه گیری رابطه بین ابعاد جو سازمانی و رضایت شغلی رابطه وجود دارد.
۵- بین مدل ارائه شده جهت اندازه گیری رابطه بین ابعاد سلامت روانی و رضایت شغلی رابطه وجود دارد.
۱-۶ تعاریف اصطلاحات و واژه ها
۱-۶-۱ تعاریف نظری:
جو سازمانی: جو همانا ادراک اعضاء از محیط کار است. به عبارت دیگر جو «کیفیت نسبتاً پایدار محیط سازمان رفتار جمعی در سازمان میباشد» (هوی و میسکل، ۱۳۷۳).
بهداشت روانی^[۱] (GHQ): حالت کامل رفاه جسمی، روانی و اجتماعی و نه فقط عدم بیماری و یا ناتوانی و یا تأکید بر این نکته که هیچ یک از ابعاد اولویت ندارد (کاپلان، سادوک، ۱۳۷۰).
رضایت شغلی: به نگرش کلی فرد درباره ی شغلش اطلاق می شود (رابینز، ۱۳۷۴).
۱-۶-۲ تعاریف عملیاتی:
جو سازمانی: میزان نمره ایست که فرد از پرسش نامه جو سازمانی به دست می آورد که حداقل نمره صفر و حداکثر ۲۰ نمره کسب می نماید
بهداشت روانی: در این تحقیق برای اندازه گیری بهداشت روانی از پرسش نامه ۲۸ سئوالی «پرسشنامه سلامت عمومی» استفاده میشودکه بهداشت روانی افراد براساس میزان نمره ای است که از این پرسش نامه کسب می نمایند، مورد سنجش قرار می گیرد.
رضایت شغلی: رضایت شغلی افراد از طریق پرسش نامه JDI که پنج عامل همراه پرداخت، شغل، فرصت های ارتقاء، سرپرست، همکاران را مد نظر دارد. توصیف و اندازه گیری می شود.
۲-۱ مقدمه
در این فصل ابتدا در ارتباط با موضوع تحقیق به مبانی نظری رضایت شغلی، جو سازمانی و بهداشت روانی پرداخته و ضمن اشاره به برخی از نظریه های مهم پیرامون آنها، سپس نکاتی در مورد سازمانها گفته شد. بخش دوم این فصل بررسی تحقیقات پیشین است که به نوعی با مقوله رضایت شغلی، جو سازمانی و بهداشت روانی مرتبط هستند. در پایان به جمع بندی و نتیجه گیری از این تحقیقات پرداخته شده است.
۲-۲ ادبیات تحقیق
۲-۲-۱ جو سازمانی
با توجه به اینکه جو روانشناختی مفهوم جدیدی است که ریشه در فعالیتی مانند جو سازمانی دارد، در ابتدا مفهوم جو سازمانی مورد بررسی قرار می گیرد.
صاحب نظران رشته مدیریت، جو را با مفاهیمی نظیر محیط، فرهنگ، اقلیم، احساس و حال و هوا هم خانواده دانسته اند و معتقدند که همه این عوامل در حیات سازمان ها مؤثر هستند. بعضی تعاریف جو سازمانی عبارتند از:
- ماهیت محیط انسانی که کارکنان یک سازمان در آن مشغول به کار هستند (ساعتچی، ۱۳۸۴).
- نقطه نظرهایی که به طور مشترک و در رابطه با شیوه رفتار کارکنان، در بین بیشتر مدیران سازمان، وجود دارد (ساعتچی، ۱۳۸۴).
- کیفیت فراگیر در محیط داخلی سازمان که توسط اعضاء تجربه می شود، بر رفتار آنان اثر
می گذارد و نیز می تواند یکی از ویژگی های خاص سازمان قلمداد شود (جمشیدیان و دیگران، ۱۳۷۶).
- سطح روحیه افراد، قدرت و شدت احساس تعلق آنان، احساس مراقبت و خوب بودن در بین اعضای سازمان، عوامل تشکیل دهنده جو سازمانی هستند (سیگستروم، ۲۰۰۴).
- جو سازمانی مجموعه ای از صفات و ویژگی های سازمانی است که کارکنان آن را احساس و درک می کنند و ظهور آن نیز از طریق اعمال، فرایندها و ارتباطهای اعضاء با محیط، توصیف می شود. همچنین در دیگر تعاریف جو سازمانی منعکس سازنده هنجارها، ارزش ها و نگرش های غالب در فرهنگ سازمان است و در شکل دهی رفتار افراد، نقش دارد (مهاجر، ۱۳۸۲).
۲-۳ ویژگی های خاص جو سازمانی
اگر تعاریف گوناگون از جو سازمانی را با دقت مورد مطالعه قرار دهیم، متوجه خواهیم شد که در بیشتر این تعاریف چند ویژگی مشترک و کلیدی وجود دارد، که در زیر به این ویژگی ها اشاره شده است (ساعتچی، ۱۳۸۴):
۱- ثبات: جو سازمانی حالتی زودگذر و آنی نیست. وقتی جو سازمانی شکل می گیرد، مدتها در سازمان باقی می ماند و ابعاد گوناگون حیات سازمانی را تحت تأثیر قرار می دهد.

نَفْسی فداءُ اِبی الْعبَاسِ من رَجَلْ
ویَسْالان لَکَ الْتأخیرُ فِی الْاَجَلِ(ابونواس؛ ۱۴۰۷: ۳۴۱)

ترجمه
۱- چند تن از دعوتگران و گویندگان مرد نسبت به تو گفته‌اند: جانم فدای ابوعباس
۲- در حد توان و تلاششان خود را برای تو فدا‌ می‌کنند و برای تو تاخیر در زمان مرگ را (از خدا) درخواست‌ می‌کنند.

متن با “کم خبریه‌” شروع می‌شود که برای تکثیر، مفید است. (صالح السامرائی؛۲۰۰۰: ۲/۳۳۸)
و میان گوینده زن و مرد را جمع‌ می‌کند تا بر این امر دلالت کند که تمامی زیردستان ممدوح از زن و مرد برای او دعا‌ می‌کنند و خودشان را برای ممدوح فدا‌ می‌کنند. لفظ (یَفْدِیانَکَ) با صیغه مثنی آمده است تا دلالت بر کثرت افرادی که برای طول عمر او دعا‌ می‌کنند بنماید و آن از این جمله فهمیده‌ می‌شود (و برای تو درخواست تأخیر در اجل‌ می‌کنند)، معنای پنهان در پشت این دعا این است که شاعر‌ می‌خواهد تا به ممدوح خبر دهد که همه‌ی مردم او را دوست‌ می‌دارند و از طریق مراجعه به دیوان شعر، شاعر در مدح این وزیر دچار افراط و زیاده روی شده است زیرا او خواسته است که با این مدح، توجه او را به خود جلب کند و بدگویی دشمنان را در مورد او باور نمی‌کند با توجه به این که شاعر معروف به بی دینی و مستی بود، او احتیاج به احساس امنیت در سایه این ممدوح داشت و از مهمترین عوامل امنیت جانی و بی‌احساس او به حمایت و افزایش قدرتی برتر در حاکمیت عباسی بود.
ابوتمام( وفات ۲۲۹ هـ) برای احمد بن ابی داود که در زمان واثق، قاضی بود دعا‌ می‌کند و‌ می‌گوید:

۱-أَعْقَبُکَ اللهُ صـِــحَّهَ الْبَدَنِ
۲-کَیفَ وَجَدْتَ الدواءِ‌؟ اَوْجَدَکَ الـّ
۳-لا یَزِعْ اللهُ مِنْکَ صالِحَهً

مَا هَتْفَ الهاتفاتِ فِی الغُصْنِ
لهْ شِفاءً بِه مُدی الزَّمنِ
اَبْلَیْتَها مِن بَلائکِ الحُسنِ(ابوتمام؛ ۱۴۲۷: ۲/۱۶۰)

ترجمه
۱- خداوند تا آن زمان که پرنده‌ای بر روی شاخه‌ها‌ترانه سرایی‌ می‌کند به تو تندرستی و سلامتی عطا فرماید.
۲- دوا را چگونه یافتی؟ خداوند تو را به وسیله آن (دوا) برای همیشه شفا داد.
۳- خداوند نیکویی را از تو دور نگرداند. که به طرز شایسته‌ای این آزمون نیکو را پشت سر نهادی.
دعا برای مریض سنتی است که همواره در دین و جامعه اسلامی مورد عمل و تبعیت بوده است. مریض احتیاج به دعای برادر مسلمان خود دارد تا خداوند او را شفا دهد. شاعر خواهان تندرستی دایمی برای ممدوح خود است و در بکارگیری لفظ‌های دعا هوشیارانه عمل‌ می‌کند زیرا شفا را به خداوند متعال و معالجه را به دارو نسبت‌ می‌دهد آنجا که‌ می‌گوید: (خداوند شفای تو را در آن یافت) و سپس کلام خود را به سوی دعای سوم به پایان‌ می‌برد و‌ می‌گوید: (خداوند هیچ دعای نیکویی را از تو دور نگرداند)، این دعا‌ها دلالت بر تشخیص آرزوهای شاعر برای ممدوح به جهت دوام تندرستی و سلامتی دارند.
اسحاق موصلی (وفات ۲۳۵ هـ) به صباح بن خاقان به جهت شفا یافتن از مریضی که از آن رنج میبرد، تبریک‌ می‌گوید و چنین بیان‌ می‌دارد که:

۱- حَمَدْتُ اللهِ اِذْ عافَی صَباحاً
۲- وَ کُنَّا خائِفینَ عَلی صَباحٍ

وَأَعْقَبَهٌ السَّلامهَ وَ الصَّلاحَا
مِنَ الْخَبَرِ الَّذیِ قَدْ کان باحا(اسحاق موصلی؛ ۱۹۷۰: ۱۰۳)

ترجمه
۱- به حمد و ستایش پروردگار پرداختم آن هنگام که صبحگاهان تو را تندرستی داد و بدنبال آن به تو سلامتی و صحت بخشید.
۲- ما از صبحگاهی‌ می‌ترسیدیم که خبر از ناله و شیون به گوش برسد.
جمله (خداوند را پاس‌ می‌گویم) در برگیرنده معنای دعا است و شاعر آن را به هنگام عافیت ممدوح از مریضی و ناراحتی بر زبان جاری‌ می‌کند و به خاطر این عنایت خداوند در حق ممدوحش او را سپاس‌ می‌گوید، مصراع دوم بیانگر عاطفه‌ی صادق شاعر در قبال ممدوحش‌ می‌باشد زیرا نگران سلامتی او‌ می‌باشد و‌ می‌بینیم که او عبارت (ما‌ می‌ترسیم) را بکار‌ می‌گیرد تا بیان کند که کسی در آن جا وجود دارد که در این‌ترس با او همراهی‌ می‌کند و اینکه همگی نگران حال ممدوح بوده‌اند.
همان طور که دعا با صیغه‌ی (سلام) از جانب بحتری (وفات ۲۸۴ هـ) در حق یوسف بن ابی سعید آمده است:

از سوی دیگر نباید از فواید بی شمار ماده ۱۰ ق.م و اصل آزادی اراده غافل شد و تفاوت هایی بین این دو نهاد حقوقی مشاهده می شود.
در قانون مدنی، از صلح به عنوان یکی از عقدهای معین اسم برده شده است که عنوان آن به طور صریح یا ضمنی به وسیله طرفین عقد تعیین می شود، در حالی که ماده ۱۰ ق.م ، قراردادهای خصوصی را صرف نظر از قالب ویژه ای که دارند، نافذ می داند. علاوه بر این، قراردادهایی که با بهره گرفتن از این ماده بسته می شوند، فقط نسبت به دو طرف موثر است، اما در عقد صلح ممکن است اثرعقد به اشخاص ثالث هم سرایت کند، مثل اینکه اگر عقد بیعی در قالب صلح بسته شود، با عنایت به ماده ۷۵۹ ق.م، برای شریک حق شفعه به وجود نمی آید.^[۸۸]

با این تفاسیر، با وجود ماده ۱۰ ق.م، ما از عقد صلح بی نیاز نمی باشیم.
برخی از حقوقدانان^[۸۹]، این مطلب را این گونه مطرح کرده اند؛ که اساساً عقد صلح، عقد معینی نیست، بلکه عقدی بی نام در ردیف ماده ۱۰ق.م است. ایشان در تعریف عقد با نام و بی نام آورده اند:«در عقود با نام، قانونگذار موضوع عقد را معین کرده است، ولی تعیین مورد معامله به دست خود متعاقدین است. در حقیقت عقود با نام، قالب های از پیش ساخته ای هستند که متعاقدین با بهره گرفتن از آنها نیازهای خود را برطرف می کنند. اما در عقود نامعین وضع متفاوت است. در این قراردادها قانونگذار نه تنها «مورد معامله»، بلکه «موضوع عقد» را نیز تعیین نکرده است». پس از این تعاریف به این نتیجه می رسند؛ که موضوع عقد صلح معین نشده و صلح از عقود بی نام است، چون به نظر آنان ملاک بی نام یا بانام بودن عقد، صرف به کار رفتن عنوان در کلام شارع یا قانونگذار نیست، بلکه برای تعیین بی نام یا با نام بودن عقد باید موضوع عقد یا همان متعلق تراضی را در نظر بگیریم و همانطور که گفته شد؛ اگر موضوع عقد تعیین شده باشد، عقد بانام است وگرنه، عقد بی نام است.^[۹۰]
در پاسخ به این نظر، می گوییم؛ ماده ۷۵۸ق.م، قاعده خاص عقد صلح را توضیح می دهد، ما زمانی از شرایط و احکام خاصه عقد صحبت می کنیم که با عقدی معین و با نام روبرو باشیم، اگر صلح عقدی بی نام بود چه لزومی داشت که ماده ۷۵۸ از شرایط و احکام خاصه صحبت کند؟ چرا که، عقد بی نام، تراضی بودن قید و شرط است و در این عبارت منظور از قید و شرط، قواعد خاصه ای هستند که قانونگذار معین کرده است. در واقع اگر صلح عقدی بی نام باشد، نیازی به تدوین ماده فوق الذکر نبود.
از طرفی اگر عقد صلح، عقدی بی نام است و به تعبیری هر تراضی در آن جای می گیرد، چرا فقها اعم از فقهای اهل سنت و فقهای شیعه، تاکید داشتند که فقط اثر پنج عمل حقوقی می تواند در صلح منعکس شود، در صورت اصرار بر بی نام بودن صلح، چه توجیهی برای این گفته فقها وجود دارد؟
درست است همین که طرفین، قصد تملیک عین در برابر عوض معین را داشته باشند، قانون به آن عنوان بیع را می دهد وبه تبع، احکام مقرر قانونی بر ان مترتب می شود، ولی برای اینکه طرفین بخواهند اثر و نتیجه ی بیع را داشته باشند و از احکام خاص آن، رهایی یابند باید تراضی آنان با عنوان عقد صلح منعقد شود و در واقع قالب صلح باید از سوی طرفین انتخاب شود.
در نتیجه عقد صلح، عقد با نام و معین است که قانونگذار عنوان خاصی به آن داده است و از گسترده بودن دامنه کارکرد آن نمی توان نتیجه گرفت که عقد صلح عقد نامعین و بی نام در کنار ماده ۱۰ ق.م است.
ما نیز بر موضع قانون مدنی تاکید می کنیم که عقد صلح با نام است؛ جایی که قانونگذار برای مسامحه و ارفاق در تراضی ها و قراردادها آن را مقرر کرده است. همین که عقد صلح می تواند اثر عقود معین را داشته باشد بدون اینکه نیازی به اجرای شرایط و احکام خاصه آن عقود باشد، خود وجه تمایز آن با عقود دیگر است.
مبحث دوم: مفهوم و مبنای قواعد غیرقابل اجرا در عقد صلح(ماده ۷۵۸ق.م)
ماده ۷۵۸ قانون مدنی مقرر می دارد:«صلح در مقام معاملات هرچند نتیجه معامله را که به جای آن واقع شده است می دهد، لیکن شرایط و احکام خاصه آن معامله را ندارد…» مشاهده می شود ماده ۷۵۸، از شرایط و احکام خاصه ای صحبت می کند که در عقد صلح اجرا نمی شود. قانون مدنی در هیچ یک از مواد مربوط به عقد صلح، تعریف و ضابطه ای برای این شرایط و احکام ارائه نمی دهد.
این مبحث از یک سو متکفل ارائه ی تعریف و ضابطه برای این شرایط و احکام خاصه می باشد و از سوی دیگر به بررسی مبنای قواعد غیر قابل اجرا در عقد صلح می پردازد که به ترتیب در گفتار اول و دوم خواهد آمد.
لازم به ذکر است که در ماده ۷۵۸ق.م از عنوان «شرایط و احکام خاصه» استفاده شده است که ما در این مبحث، این عنوان را با عبارت «قواعد غیرقابل اجرا» توضیح خواهیم داد.
گفتار اول: تعریف و ضابطه ی قواعد غیرقابل اجرا در عقد صلح
ماده ۷۵۲قانون مدنی، مقرر می دارد:«صلح ممکن است… در مورد معامله و غیرآن واقع شود». این ماده در مقام بیان جواز کاربرد عقد صلح در مقام معاملات است. ماده ۷۵۸ در تکمیل ماده ۷۵۲ ق.م و شرح صلح بدوی، بیان می کند:«صلح در مقام معاملات هرچند نتیجه معامله را که به جای آن واقع شده است می دهد، لیکن شرایط و احکام خاصه آن معامله را ندارد.
مفهوم شرایط و احکام خاصه ای که ماده ۷۵۸ق.م ، به آن اشاره دارد، چیست؟ قانون مدنی در مقام تبیین عنوان احکام خاصه ، صرفاً به بیان یک مصداق و نمونه در عقد بیع اکتفا می کند، بدو
ن آنکه تعریف مشخصی از آن ارائه دهد، حال سوال این است؛ این شرایط و احکام چگونه قابل تشخیص هستند؟ دامنه آنها تا کجاست؟
لذا در این گفتار برای پاسخ به سوالات فوق، ابتدا مفهوم «شرایط خاصه» را بررسی می کنیم و سپس «احکام خاصه» را تحلیل می نماییم و در ادامه مفهوم «معامله» را روشن می کنیم.
بند۱) شرایط خاصه
عبارت«شرایط خاصه» در ماده ۷۵۸ قانون مدنی آمده است، آنجا که می گوید:«…لیکن شرایط و احکام خاصه آن معامله را ندارد…».
قبل از ورود به بحث، سوالی را مطرح می کنیم که عنوان این بند، را توجیه می کند. سوال این است که آیا به کاربردن عبارت «احکام خاصه» پس از «شرایط خاصه» و بعد از واو عطف، بدین معنا است که این دو عبارت، مترادف هستند؟
پاسخ می دهیم؛ خیر، قانون گذار در صدد ترادف گویی نیست، شأن قانونگذار به کار بردن الفاظ مترادف نیست. به عبارت دیگر، به هنگامی که قانون گذار در مقام بیان است، به کار بردن الفاظ مترادف، موجه نمی باشد. از طرف دیگر، از لحاظ واژه شناسی نیز دو لفظ «شرایط» و «احکام» بار معنایی متفاوتی دارند. به دلیل همین تفاوت است که ما این دو عبارت را در دو بند مجزا توضیح می دهیم.
نکته ی دیگری که در مدخل بحث، لازم به ذکر می باشد، این است که؛ عنوان «شرایط خاصه» در عقود معین قابل طرح است. زیرا شرایط خاصه، شرایطی هستند که در مقابل شرایط عام صحت معاملات قرار می گیرند. بدین ترتیب برای روشن شدن مفهوم شرایط خاصه، ناچاریم که ابتدا توضیح مختصری در رابطه با شرایط عام صحت معاملات بیاوریم.
۱-۱- شرایط عام صحت معاملات
شرایط عام صحت معاملات در فصل دوم قانون مدنی ذیل عنوان «در شرایط اساسی برای صحت معاملات» در ماده ۱۹۰ ^[۹۱] پیش بینی شده اند. این عناصر عمومی در آثار حقوقدانانی همچون دکترامامی^[۹۲] ودکتر کاتوزیان^[۹۳] ، با عنوان«شرایط صحت معامله» مورد بررسی قرار گرفته اند.
چنان که از عنوان این فصل بر می آید، شرایط چهارگانه مذکور در این ماده، در تمام قراردادها باید وجود داشته باشند و فقدان یکی از این ارکان برای عدم نفوذ وگاه بطلان عقد کفایت می کند. توافقی که این شرایط را نداشته باشد، برای دو طرف التزامی به بار نمی آورد و مورد حمایت قانون قرار نمی گیرد. در واقع حقوقدانان^[۹۴] شرایط مذکور در ماده ۱۹۰ ق.م را ارکان اربعه ی هر نوع قراردادی می دانند. به کار بردن واژه «ارکان» در مورد این شرایط، حاکی از این است، که شرایط مذکور در این ماده، جزء اجزای تشکیل دهنده عقد هستند. به عبارت دیگر؛ شرط پیدایش قرارداد هستند.
لذا منظور از «شرایط عامه» همان موارد مذکور در فصل دوم قانون مدنی است که از شرایط انعقاد قرارداد بحث می کند؛ نه قواعد عمومی مذکور در مبحث اول از فصل سوم قانون مدنی که در مرحله ی اجرای قراردادها مطرح می شوند.
۲-۱- شرایط خاصه معاملات
چرایی و علت مطرح کردن «شرایط خاصه» این است که در برخی از عقود معین، شرایط صحت، اضافه بر شرایط اساسی پیش بینی شده است، مثل؛ قبض در «بیع صرف» یا تشریفات اعلام اراده در برخی عقود مثل «عقدنکاح»؛ آنجا که قانون گذار در ماده ۱۰۶۲ق.م، می گوید: «نکاح واقع می شود به ایجاب و قبول به الفاظی که صریحاً دلالت بر قصد ازدواج نماید». در این عقد قانون گذار صریحاً به کار بردن لفظ را در انعقاد عقد نکاح، مورد اشاره قرار می دهد، در صورتی که در ماده ۱۹۱- که در توضیح بند(۱) ماده ۱۹۰، آمده است- مقررمی دارد:«عقد محقق می شود به قصد انشاء به شرط مقرون بودن به چیزی که دلالت بر قصد کند». قانون، عبارت «… چیزی که دلالت بر قصد کند» که اعم از لفظ و فعل است، را به کار می برد، که جایگاه این ماده؛ بحث «شرایط عام صحت معاملات» است .
به طورکلی، برای اینکه معامله ای تشکیل شود و عقد وقراردادی حاصل شود، دو دسته از شرایط لازم است:
الف) شرایط عمومی صحت معاملات
ب) شرایط اختصاصی صحت معاملات
منظور از «شرایط عمومی» همانطورکه گفته شد؛ شرایطی است که باید در عموم قراردادها صرف نظر از نوع آن، وجوداشته باشد، اما شرایط اختصاصی در عقود، از عقدی به عقد دیگر ممکن است متفاوت باشد. یعنی ممکن است شرطی اختصاص به معامله ای خاص داشته باشد. به عبارت دیگر؛ برای تشکیل عقد، علاوه بر اینکه شرایط عمومی بایستی وجود داشته باشند ممکن است بسته به نوع عقد، شرایط خاص دیگری هم لازم باشد. مثلاً برای تشکیل عقد اجاره، علاوه بر شرایط عمومی، شرایط اختصاصی مقرر در قانون نیز باید فراهم باشند؛ مدت اجاره باید معین باشداین شرایط اختصاص به عقد اجاره دارد و در صورت عدم تعیین مدت، اجاره باطل است ولو اینکه شرایط عمومی معاملات وجود داشته باشند.
پس مشاهده می شود در برخی عقود معین، شرایط خاص مدنظر قانونگذار است. در قانون مدنی از این شرایط گاه به «شرط وقوع» و گاه به «شرط صحت» تعبیر شده است.
یکی از حقوقدانان^[۹۵] در تعریف «شرط» آورده است:«شرط خارج از ماهیت است و به آن وابستگی دارد. چندان که موثر واقع شدن ماهیت، بدون حضور شرط، مقدور نیست. مثلاً گفته اند وقف، عقد است ولی اگر اقباض واقع نشود عقد وقف اثری ندارد. لازم به تذکر است که شرط به این معنی، از نظر وجود شناسی مورد نظر است و به طورکلی با شرط ضمن عقد فرق دارد».
ایشان^[۹۶] در توضیح شرط، بین «شرط صحت» و «شرط وقوع» قائل به تفاوت هستند. بدین توضیح که؛ «شرط صحت» از اصطلاحات مسلم و جاافتاده ای است که بدون توجه به مدلول آن، تفسیر و شرح پاره ای از مواد مهم قانون مدنی مقدور نیست. مقصود از«صحت» در این اصطلاح، ترتب اثر است. پس شرط صحت، یعنی شرط ترتب اثر بر عقدی که به معیار قانون واقع و محقق شده است. مانند عقد فضولی قبل از اجازه که به معیار قانون مدنی واقع شده است ولی برای ترتب اثر، محتاج اجازه مالک است؛ پس اجازه مالک، شرط صحت عقد فضولی است یعنی شرط ترتب اثر است. قانون مدنی با رعایت کامل امانت علمی این اصطلاح را به کاربرده است.
«شرط وقوع» غیر از شرط صحت است. عقد رهن قبل از اقباض، واقع می شود و اقباض در وقوع عقد، دخالت ندارد، در ترتب اثر دخالت دارد.(بنا به نظر قانون مدنی در ماده ۷۷۲). فرق قضیه زیاد است، مثلاً در مورد عقد فضولی قبل از جازه، عقد واقع شده است به همین جهت اگر مالک، قبل از اجازه بمیرد وارث حق اجازه آن عقد را دارد (ماده ۲۵۳) و حال آنکه اگر عقد فضولی واقع نشده بود با فوت مالک ، وارث حقی نداشت. ایشان^[۹۷] در پایان این بحث می نویسد:«استعمال رکن در مورد شرط صحت (مثل قبض) خطا است: رکن عقد از اجزاء عقد است ولی شرط، خارج از اجزاء عقد است».
یکی دیگر از حقوقدانان^[۹۸] در این باره نظر دیگری دارند. ایشان در توضیح عقود عینی عقیده خود را در رابطه با شرایط خاصه، این گونه اظهار می دارند:«در حقوق کنونی هنوز هم بعضی از قراردادها موکول به تسلیم مال موضوع تعهد است که آنها را، به اعتبار صورت خارجی آن، «عقود عینی» می نامند. در قانون مدنی پاره ای از عقود به طور صریح عینی قرارداده شده اند؛ مانند: حبس (ماده ۴۷)، وقف(ماده۵۹)، بیع صرف(ماده ۳۶۴)، رهن(ماده ۷۷۲) و هبه (ماده ۷۹۸) با این تفاوت که، در غالب موارد قبض شرط صحت عقد قرارداده شده ، و در هبه آمده است که:«… واقع نمی شود مگر با قبول و قبض متهب…» (ماده ۷۹۸قانون مدنی)، و در وقف ماده ۵۹ می گوید:«اگر واقف عین موقوفه را به تصرف وقف ندهد وقف محقق نمی شود و هر وقت به قبض داد، وقف تحقق پیدا می کند». ولی باید دانست که این تغییر اصطلاح از نظر حقوقی آثار خاصی ندارد زیرا در تمام مواردی که قبض شرط صحت یا وقوع و تحقق عقد است، آثار آن از هنگام قبض به وجود می آید و تسلیم موضوع قرارداد یکی از ارکان تشکیل دهنده آن است».
مانیز هم نظر با حقوقدانانی هستیم که شرط صحت یا شرط وقوع را، از ارکان عقد به شمار می آورند. زیرا زمانی از آثار عقد صحبت به میان می آید، که عقد و قرارداد با تمام عناصر و ارکان خود واقع شده باشد و نمی توان عقدی را تصور کرد که فاقد آثار باشد. در نتیجه درست است که شرایط خاصه- چه آن که آنها شرط وقوع بدانیم و چه شرط صحت – دارای همان ارزش و اعتبار شرایط ماده ۱۹۰ ق.م هستند.
دکتر لنگرودی^[۹۹]، همان طور که آوردیم؛ اگرچه تعبیر خاصی از «شرط صحت» و «شرط وقوع» دارند اما در طرح اصلاحی قانون مدنی خود، به گونه ای سخن گفته اندکه به طور تلویحی مهر تأییدیی بر نظر ما است. ایشان در فصل اول، با عنوان قواعد عمومی قراردادها می نویسند:ماده ۶۶۸ق.م:«عناصر سازنده عقود دو قسم هستند: ۱- عناصر عمومی عقود، ۲- عناصر اختصاصی عقود مانند زمان در عقد اجاره و مانند مغابنه در عقد بیع و اجاره». مشاهده می شود ایشان «شرایط اختصاصی» را از حیث آثار و جایگاه در عرض «شرایط عمومی» قرار می دهند و مواردی که برای شرایط اختصاصی بیان می کنند، به عنوان مثال است و جنبه ی احصایی ندارند. پرواضح است شرایط خاصی مثل «قبض» در عقود عینی که قانون گذار از آنها با عباراتی نظیر «شرط صحت» و «شرط وقوع» نام می برد، در ردیف همین شرایط اختصاصی قراردارند و از ارکان تشکیل دهنده عقد هستند.
در نتیجه«شرایط خاصه» در همان رتبه و جایگاهی قرار می گیرند که شرایط «عام صحت معاملات» از آن برخوردارند و هر دو شرط پیدایش عقود به شمار می روند. در حقیقت در آن دسته از عقود معین که قانون گذار شرایط خاصه را برای آنها معتبر شناخته، این شرایط از حیث آثار در ردیف شرایط ماده ۱۹۰ ق.م ، قابل بررسی هستند.
آثار تمیز شرایط عام صحت معاملات از شرایط خاصه را می توان این گونه خلاصه کرد:
۱- شرایط عام صحت معاملات، در هر عقد و قراردادی اعم از معین و نامعین، لازم الاجرا هستند.
۲- با توجه به اصل حاکمیت اراده که از نتایج آن، اصل رضایی بودن قراردادها است، قانونگذار باید شرایط خاصه را تعیین و احصاء کند.
۳- شرایط خاصه فقط در عقود معینی که قانون به آنها تصریح دارد، مطرح می شوند.
۴- در عقد صلح، به دلیل اصل استقلال عقود و نص صریح ماده ۷۵۸ قانون مدنی، نیازی به اجرای شرایط خاصه عقود معین، به هنگامی که صلح قائم مقام آنها باشد، نداریم.