بعضاً کانال های بازاریابی طولانی تر هم مشاهده می شود؛ مثلاً با شش سطح. از نقطه نظر تولید کننده، هر چقدر بر شمار سطوح کانال اضافه شود، کسب اطلاعات درباره استفاده کنندگان نهایی و همچنین اعمال نظارت و کنترل دشوارتر می شود. (منصوری ، ۱۳۸۸ : ۱۴۹)
ب - تعداد واسطه ها :
انتخاب کانال های توزیع تحت تاثیر استراتژی جایگاه یابی شرکت می باشد . بنابر این ، شرکت ها باید تعداد واسطه هایی را که می خواهند در هر سطح توزیع از آنها استفاده کنند ، مشخص سازند . برای پوشش بازار از نظر جغرافیایی سه استراتژی وجود دارد :

توزیع گسترده توزیع انحصاری توزیع انتخابی
۱ - توزیع گسترده ( وسیع )
برای کالاهای مصرفی که دارای قیمت پایین هستند و به صورت مکرر توسط مصرف کنندگان خریداری می شوند ، شرکت ها مایلند که از حداکثر تعداد توزیع کنندگان در نظام پخش و توزیع خود استفاده کنند . توزیع گسترده به معنی عرضه کالاها توسط تعداد زیادی از واسطه ها است .
۲- توزیع انحصاری
برای کالاهای لوکس و گران قیمت که به ندرت توسط مصرف کنندگان خریداری می شوند ، شرکت ها مایلند که حداقل تعداد توزیع کنندگان در نظام پخش و توزیع خود استفاده کنند . توزیع انحصاری ، یعنی این که تعداد محدودی از واسطه ها ، حق انحصاری توزیع کالا در مناطق ویژه آنها داده شود . شرکت ها امیدوارند با بهره گرفتن از توزیع انحصاری ، به بازده بالاتر دست یابند و کنترل و نظارت بیشتری بر روی قیمت های واسطه های فروش ، تبلیغات پیشبرد فروش ، شرایط اعتباری و خدمات آنها داشته باشند . توزیع انحصاری غالباً تصویر ذهنی نام تجاری کالا را بهتر می کند .
۳- توزیع انتخابی
تولیدکننده کالاهای خاص یک مصالحه ای بین توزیع گستر ده و توزیع انتخابی را پیگیری می کنند . در اینجا تولیدکننده تلاش می کند که پوشش کافی داشته باشد اما در انتخاب واسطه ها ، توزیع را محدود به واسطه ها می کند که از دانش کافی و انگیزه بالایی برخوردار باشند . بعلاوه ، این استراتژی توسط شرکت هایی هدف قرار داده می شود که مایلند در انتخاب اعضای کانال توزیع خود بسیار دقیق عمل کنند و روابط بسیار نزدیکی با آنها در زمینه توزیع کالاهای شرکت برقرار سازند . ( اسماعیل پور ، ۱۳۸۹ : ۶)
ج - انواع واسطه ها در هر سطح :
سومین بعد ساختار کانال به بررسی استفاده از انواع خاص واسطه ها در سطوح مختلف کانال توزیع می پردازد . شرکت ها برای رساندن محصولات خود به دست خریداران و مصرف کنندگان نهایی از کانال های توزیعی مختلفی می توانند استفاده کنند . این کانال های توزیع می توانند از نیروی فروش شرکت گرفته تا آژانس ها و نمایندگی های فروش ، توزیع کننده ها ، فروشنده ها ، دلال ها ، واسطه ها ، پست مستقیم ، بازاریابی از راه دور و اینترنت را در برگیرد . مدیران بازاریابی در انتخاب نوع کانال توزیع ، اولاً بایستی هر یک از این کانال های توزیعی را به خوبی بشناسند و ثانیاً بایستی آنها را مورد تجزیه و تحلیل دقیق قرار دهند و نهایتاً یک یا تعدادی از این کانال ها را که متناسب با نیازهای شرکت است ، انتخاب نمایند .
به طور کلی ، با توجه به مطالب فوق کانال های توزیع را می توان به دو دسته تقسیم نمود :
۱ - توزیع مستقیم
۲- توزیع غیر مستقیم
در ادامه به تشریح هر یک از این کانالها و روش های که در هر یک بکار گرفته میشود ، میپردازیم .
۳-۹-۱-۲-توزیع مستقیم
یکی از متداول ترین روش های توزیع در بازار کالاهای مصرفی ، استفاده از روش های توزیع مستقیم می باشد . توزیع مستقیم درصد بزرگی از توزیع کالاها را به خود اختصاص داده است . بسیاری از شرکت ها در بازار کالاهای مصرفی ، برای پخش و توزیع محصولات خود از روش توزیع مستقیم استفاده می کنند . توزیع مستقیم بدین معنی است که شرکت خود مستقیماً توزیع و پخش محصولاتش را به عهده می گیرد و آنها را به دست خریداران می رساند و از واسطه های بیرونی و مستقل برای توزیع و پخش استفاده نمی کند . اگرچه در توزیع مستقیم از هیچ واسطه ی مستقلی استفاده نمی شود ، ولی این بدین معنی نیست که هیچ رویدادی بین شرکت تولیدکننده و مصرف کننده رخ نمی دهد . تقریباً در اکثر موارد ، نمایندگی های شرکت در فعالیت های پخش و توزیع و روابط بین تولیدکننده و مصرف کننده ظاهر می شوند . به هر حال بایستی توجه کرد که توزیع مستقیم یک روش توزیع یگانه نیست که در آن فقط خود شرکت در فعالیت های توزیع و پخش درگیر بوده باشد و از هیچ واسطه ای استفاده به عمل نیاورده باشد ، بلکه در این روش نیز تعدادی از کانال های توزیع مختلف به کار گرفته می شود . روش توزیع مستقیم زمانی اهمیت دارد که ۱- ارزش هر معامله زیاد باشد ۲- فروش مستلزم مذاکرات گسترده ای در زمینه های بازرگانی و فنی و در سطوح مختلف مدیریتی از جمله شامل مدیریت عالی باشد ۳- روند خرید طولانی باشد و ۴- خریداران صنعتی اصرار داشته باشند که به طور مستقیم از تولیدکنندگان خرید کنند بنابراین از این روش بیشتر در بازار کالاهای صنعتی استفاده میشود . توزیع مستقیم دارای روش های مختلفی است این روشها عبارتند از :
۱-استفاده از نیروی فروش میدانی:شاید بتوان گفت که متداول ترین روش کانال توزیع مورد استفاده شرکتها در بازارهای صنعتی ، استفاده از نیروی فروش میدانی است .اما در بازار کالاهای مصرفی به ندرت از این روش برای فروش کالا به مصرف کننده نهائی استفاده میشود . این نیروهای فروش افرادی هستند که مستقیماً با خریداران ارتباط برقرار کرده و با آنها وارد مذاکره می شوند و سپس محصولات شرکت خود را به آنها می فروشند . در این گونه موارد خود نیروهای فروش مسئولیت ارسال محصولات فروخته شده از محل کارخانه ، شعبات فروش یا انبارهای فروش به محل خریدار را به عهده می گیرند .مدیریت این نوع از کانال توزیع به عهده مدیریت فروش شرکت است .
۲- استفاده از نیروی فروش داخلی : بعضی از شرکت ها از نیروی فروش تلفنی به عنوان یک کانال توزیع و پخش استفاده می کنند . این نوع کانال توزیع به ندرت به عنوان یک روش توزیع جامع و گسترده مورد استفاده قرار می گیرد ، اما به عنوان یک روش پشتیبانی کننده از کانال توزیع مستقیم می تواند مورد استفاده قرار گیرد . این نوع کانال توزیع نیز تقریباً مشابه کانال توزیع نیروی فروش میدانی است ، با این تفاوت که در این نوع کانال توزیع نیروی فروش از طریق برقراری تماس تلفنی با خریداران ارتباط برقرار می کند . مدیریت این نوع از کانال توزیع نیز به عهده ، مدیریت فروش شرکت است . به این نوع کانال توزیع غالباً بازاریابی تلفنی نیز اطلاق می گردد .
۳- بازاریابی از راه دور :فروش از راه دور از جدید ترین کانال های توزیع مستقیم محسوب می شود که در بازاریابی کالاهای صنعتی و مصرفی مورد استفاده قرار گرفته است . این نوع کانال توزیع شکل جدید کانال توزیع استفاده از نیروی فروش داخلی محسوب می شود که با توجه به رشد و پیشرفت شگرف در تکنولوژی مخابرات و ارتباطات از راه دور مطرح شده است . نمونه ای ا ز این نوع کانال توزیع ، برقراری ارتباط بین فروشنده و خریدار از طریق شبکه اینترنت یا اینترانت می باشد .
۴- بازاریابی کاتالوگی :این نوع کانال توزیع برای بازاریابی محصولات استاندارد شده نظیر لوازم اثاثیه اداری ، مواد اولیه پردازش شده ، قطعات منفصله و ملزومات مصرفی می توان استفاده نمود . در این نوع کانال توزیع ، کاتالوگ محصولات شرکت برای خریداران احتمالی ارسال می گردد و از آنها خواسته می شود در صورت تمایل به خرید این کالاها ، با بخش فروش شرکت تماس بگیرند . خریدارانی که مایل به خرید محصولات شرکت باشند ، با بخش فروش تماس می گیرند و سفارش خرید می دهند و محصولات توسط شرکت برای آنها ارسال می گردد . به این نوع کانال توزیع غالباً بازاریابی مستقیم یا بازاریابی از طریق پست نیز اطلاق می گردد .
۵- استفاده از فروشگاهای شرکت : در این روش شرکتها برای فروش محصولات خود اقدام به ایجاد فروشگاه نموده و از این طریق بطور مستقیم کالاهای خود را در دسترس مصرف کنندگان قرار میدهند . ( اسماعیل پور ، ۱۳۸۹ : ۸-۷)
۱۳-۹-۱-۲-توزیع غیر مستقیم
توزیع غیرمستقیم به شکلی از توزیع اطلاق می گردد که شرکت در توزیع و پخش محصولات خود از واسطه های مختلف بیرونی استفاده می کند . اگر چه شرکت ها در بازاریابی صنعتی بیشتر از کانال های توزیع مستقیم برای توزیع و پخش محصولات خود استفاده می کنند ، اما در بازار کالاهای مصرفی استفاده از کانالهای غیر مستقیم متداولتر است . در سال های اخیر ، افزایش هزینه های نیروی فروش سبب شده است که شرکت ها از کانال های توزیع غیر مستقیم برای توزیع و پخش محصولات خود استفاده نمایند . در توزیع غیرمستقیم تولیدکننده و واسطه ها وظایف توزیع را بین خود تقسیم می کنند . به طور کلی ، توزیع غیرمستقیم زمانی مناسب است که ۱- ارزش معاملات یا فروش ها پایین باشد ۲- تولیدکننده منابع محدودی داشته باشد۳- خریداران پراکنده باشند ، زمانی که شرکت تمام یا بخشی از فعالیت های توزیع و پخش محصول را به توزیع کنند گان بیرونی واگذار می کند ، از آنها انتظار پذیرش وظایفی را دارد توزیع غیر مستقیم دارای روش های مختلفی است که مهمترین روش های آن عبارتند از :
۱-فروشگاه های اختصاصی : این گروه از خرده فروشان مؤسساتی هستند که انواع محدودی از محصولات را می فروشند. به عبارت دیگر این گروه فقط قسمتی از محصولات گروه فروشگاه های تک رده ای را عرضه می کنند مانند فروشگاه های فروش تنباکو و توتون، شیرینی پزیها، کفش و کیف زنانه و مردانه،‌محدودیت نوع محصولات باعث شده است تا فروشگاه های اختصاصی نوع مرغوب محصولات را عرضه کنند. آنها مشتریانی دارند که قضاوت کننده های دقیقی هستند. ‌(روستا و همکاران، ۱۳۸۵، ۳۰۴).

2. 2. خرده فروشها:خرده فروشی شامل همه فعالیتهایی است که محصولات و خدمات را به طور مستقیم برای استفاده شخصی و غیرتجاری به مصرف کننده می فروشد. خرده فروش ها ممکن مالک محصول گردند یا آنها را به طور امانی و با دریافت حق العمل بفروشند مانند مغازه های محلی، فروشگاه های زنجیره ای و سوپرمارکتها. (همان، ۲۹۰)

2. 2. عمده فروش ها یا توزیع کنندگان:کسانی که محصولات را خریداری کرده، سپس به خرده فروشان یا بازرگانان دیگر و استفاده کنندگان صنعتی، نهادی یا تجاری می فروشند. ممکن است مقدار کمی از محصولات را به مصرف کننده نهائی عرضه کنند. این گروه معمولاً محصولات مالک شده و گاهی عنوان محصولات را به خود اختصاص می دهند.

۴-نمایندگی های: یکی دیگر از واسطه ها که در بازار محصولات مصرفی از آنها استفاده می شود ، نمایندگی های تولیدکنندگان است که اصطلاحاً به آنها نمایندگی های فروش گفته می شود . نمایندگی تولیدکنندگان ، نیروی فروش مستقلی است که از یک یا چند تولید کننده مجوز توزیع و پخش محصولات تولیدی آنها را به عهده می گیرد . این اشخاص غالباً به صورت کار گزاری عمل می کنند . بدین معنی که کالاها را از تولیدکنندگان دریافت کرده و تلاش هایی برای فروش آنها به عمل می آورند و پس از فروش کالاها ، بخشی از مبلغ فروش را به عنوان کار مزد یا حق کمیسیون برداشت می کنند و بقیه آن را برای تولیدکننده ارسال می نمایند . بنابراین ، بر خلاف توزیع کنندگان و عمده فروشها ، نمایندگی های فروش نه خرید می کنند ، نه تامین مالی معاملات را به عهده می گیرند و نه مالکیت کالاها را به خود انتقال می دهند . بلکه صرفاً فقط کالاها را از تولید کنندگان دریافت کرده و به خریداران میفروشند و بابت فروش هایی که انجام می دهند از مبلغ فروش حق کمیسیون دریافت می کنند . نمایندگان فروش اغلب نمایندگی توزیع و پخش کالاهای تعدادی از تولیدکنندگان را در یک ناحیه به دست می آورند که این کالاها از نظر ماهیت مکمل هم هستند و تولیدکنندگان آنها نیز با هم رقیب نیستند . لذا نمایندگی های فروش امتیاز توزیع و پخش یک سری از محصولات مکمل را که مورد نیاز خریداران است ، ازتولیدکنندگان مختلف دریافت کرده و این کالاها را در اختیار خریداران قرار می دهند .
خریداران نیز قادرند تمامی انواع کالاهای مکمل مورد نیاز خود را از یک نمایندگی فروش خریداری نمایند . همچنین بایستی توجه داشت که نمایندگی های فروش اختیاری در زمینه تعیین قیمت و شرایط فروش ندارند و آنها در زمینه قیمت و شرایط فروش از سیاست های تولیدکننده محصول پیروی می کنند . وظیفه اصلی آنها تلاش برای فروش بیشتر محصولات شرکت و دریافت سفارش از خریداران در نواحی تعیین شده می باشد . ( اسماعیل پور ، ۱۳۸۹ : ۱۱)
۱۴-۹-۱-۲-مدل طراحی کانال^[۳۸۲]
در زیر مدلی برای طراحی کانال توزیع ارائه می شود که می تواند در تصمیم گیری های مربوط به استراتژی توزیع مستقیم و غیر مستقیم مورد استفاده قرار بگیرد. این مدل شامل شش گام اصلی است. (Frazier,1987:3-7)
۱- جمع آوری و فهرست نمودن عواملی که به صورت بالقوه تصمیم گیری توزیع مستقیم یا غیر مستقیم را تحت تأثیر قرار می دهد. هر عامل باید بر حسب موقعیت صنعت و استراتژی رقابتی شرکت، به دقت مورد ارزیابی قرار گیرد.
۲- انتخاب عواملی که بیشترین تأثیر را در تصمیم گیری طراحی کانال دارند. هیچ عامل مؤثر عمده ای نباید از قلم بیفتد.
۳- تصمیم گیری در خصوص اینکه هر عامل تا چه اندازه مرتبط به انتخاب کانال مستقیم یا غیر مستقیم است .
۴- تشکیل ماتریسی بر مبنای عوامل کلیدی که می بایست مورد توجه قرار گیرند. اگر تنها دو عامل وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرد، در نتیجه یک ماتریس ۲ در ۲ با ۴ سلول باید تشکیل شود.
۵- در این مرحله با توجه به عواملی که شناسایی شده اند، برای هر یک از خانه های ماتریس مرحله قبل، تصمیم گیری می شود که چه نوع استراتژی مناسب است مستقسم، غیرمستقیم یا ترکیبی از هر دو .
۶- در آخرین گام، برای هر کالا یا خدمت مورد نظر، سلول متناظر در ماتریس مدل جایابی می شود. نمودار شماره۴۰-۲ .طراحی یک ماتریس انتخاب کانال توزیع را نشان می دهد.
نمودار ۴۰-۲ : طراحی یک ماتریس کانال توزیع ( منصوری،۱۳۸۸ : ۱۵۱)
۴-۹-۱-۲-کانالهای توزیع چندگانه
در گذشته بسیاری از شرکت ها کالای خود را با بهره گرفتن از یک کانال واحد به بازاری واحد می فروختند. امروزه با افزایش قسمت های بازار مشتری و همچنین امکانات کانال، شرکت های بیشتری به استفاده از سیستم های بازاریابی چند کاناله روی آورده اند. در بازاریابی چند کاناله یک شرکت برای دسترسی به یک یا چند قسمت بازار از یک یا چند کانال بازاریابی استفاده می کند. افزایش شمار کانال های بازاریابی برای شرکت ها سه مزیت عمده دارد. اولین مزیت، پوشش بهتر بازار است. گاه شرکت ها برای دستیابی به یک قسمت بازار مشتری از یک کانال بازاریابی جدید استفاده می کنند. آنها با کانال های موجود خود نمی توانند به این قسمت ها دسترسی پیدا کنند. دومین امتیاز هزینه کمتر کانال است. شرکت ها ممکن است با افزودن یک کانال جدید درصدد کاهش هزینه فروش به گروه مشتریان فعلی برآیند. و بالاخره سومین امتیاز، فروش سفارشی است. شرکت ها می توانند کانال جدیدی اضافه کنند که ویژگی های فروش آن با نیازهای مشتریان مناسبت بهتری دارد . در هر صورت افزودن کانال های جدید هزینه هایی هم دارد. کانال های جدید معمولاً تضاد و مسایل نظارتی همراه دارند. تضاد وقتی روی می دهد که دو یا چند کانال سرانجام برای تصاحب مشتریان مشابه به رقابت با همدیگر می پردازند. مسایل و مشکلات نظارتی هم وقتی رخ می دهد که کانال های جدید استقلال بیشتری به دست آورند و همکاری را دشوارتر نمایند. بی تردید شرکت ها باید از قبل درباره معماری کانال خود به خوبی اندیشه نمایند . ( منصوری،۱۳۸۸: ۱۶۲)
۵-۹-۱-۲-ارتباط بین ابزارهای ارتباطی با کانالهای توزیع
کانال توزیع باید اهداف ارتباطی و اینکه استراتژی کانال توزیع شرکت چه تأثیری بر برنامه های ارتباطات هم پیوند بازاریابی خواهد گذاشت را مدنظر قرار دهد (Blech & Blech, . 2004:62). براساس یک رویکرد هم پیوند (یکپارچه) تصمیمات در مورد کانال توزیع باید با تصمیمات کالا، قیمت و ابزارهای ارتباطی سازگار و هماهنگ باشد. کانال توزیع در یک برنامه بازاریابی هم پیوند (یکپارچه) به عنوان شکلی از یادآوری تبلیغات عمل می کند. مصرف کنندگان نام برند را می بینند و تبلیغات را بیاد می آورند. (Blech & Blech, . 2004:62) از دیدگاه خرد بازاریایان باید گزینه های ارتباطی و کانال های توزیع را به منظور حداکثر کردن اثرات مستقیم آنها بر فروش و ارزش ویژه برندشان و همچنین اثرات غیرمستقیمی که از تداعی گزینه های ارتباطی و کانال های توزیع بر ارزش ویژه برندشان حاصل می شود را هدایت و مدیریت کنند. و از دیدگاه کلان بازاریابان گزینه های ارتباطی و کانالهای توزیع را باید طوری طراحی کنند که اثرات تزایفی (سیزژیک) بر فروش و ارزش ویژه برندشان داشته باشد (keller,2010:58) شرکتها برای نیل به اهداف فوق باید از ابزارهای ارتباطی و کانالهای توزیع مختلف استفاده کنند زیرا افراد گوناگون با سلایق و علایق متفاوت به کانالهای مختلف و رسانه های مختلف علاقه مند هستند و شرکتها برای پوشش مناسب بازار هدف ناگزیر از بکارگیری ابزارهای ارتباطی و کانالهای توزیع مختلف می باشند. ابزارها و کانالهای متفاوت تقریباً نقش های متفاوتی را بازی می کنند و اثرات متفاوتی را بر هر یک از مصرف کنندگان برجای می گذارند. (dholakia et al;2010 ) ابزارهای ارتباطی و کانال های توزیع بطور مؤثر و اثر بخش صرف نظر از رفتارها و نگرش های خاص مصرف کنندگان متفاوت با هم کار می کنند. این ابزارها و کانالها باید سطوح متفاوتی از درگیری را برای مصرف کنندگان در نظر بگیرند. بعضی از مصرف کنندگان بطور فعال با کانالهای ارتباطی برندهایشان درگیر می شوند(prahalad et al 2004). آنها بدنبال ایجاد تجربیات جدید با برندهای شرکت می باشند لاکن بعضی از مصرف کنندگان دیگر علاقه کمتری به این موضوع نشان می دهند همچنین بعضی از خرده فروشان محرکهای را برای حمایت از برندها در نظر می گیرند در صورتیکه سایر خرده فروشان دیگر فقط می خواهند به هر طریقی شده برندها را به فروش برسانند. بنابراین چالش مهم برای شرکتها این است که چگونه مجموعه ای از بهترین گزینه های ارتباطی و کانال های توزیع را برای به حداکثر رساندن فروش در کوتاه مدت و ارزش ویژه برندشان در بلندمدت، تعیین کنند.( (keller,2010:60
۶-۹-۱-۲-استراتژی کانال توزیع و استراتژی ترفیع
بر اساس تحقیقات صورت گرفته شرکتها به منظور دستیابی به عملکرد بالاتر و به عبارت دیگر فروش در کوتاه مدت و ارزش ویژه برند در بلند مدت ناگزیر از این هستند که استراتژی کانال توزیعی که برای رکتشان برگزیده اند را با سایر استراتژیها در سطوح مختلف ( بنگاه ، کسب و کار ، وظیفه ای و آمیخته بازاریابی ) سازگار و هماهنگ نمایند در این ارتباط با توجه به موضوع این تحقیق در ذیل نتایج یکی از تحقیقات صورت گرفته در این حوزه آمده است :
نمودار ۴۱-۲ : رابطه بین استراتژی کانال توزیع با استراتژی ترفیع ( منصوری ، ۱۳۸۸ : ۱۶۹ )
بر اساس تحقیق فوق به عنوان مثال شرکتی که استراتژی کانال توزیع نوع دوم ( وسیع ) را انتخاب کرده برای دستیابی به ارزش ویژه برند بالاتر باید برای استراتژی ترفیع خود از نوع دوم یعنی استراتژی کششی استفاده نماید .

۲-۱۳-۱-۴)حق و تکلیف در جمهوری اسلامی:
سروش می‌گوید: «نظام حکومتی که در ایران مستقر است، به واقع یک نظام حکومتی تکلیفی است نه یک نظام حکومتی حقّی؛ و این آن چیزی است که ما امروز کمبود آن را خیلی احساس می‌کنیم و بر عدم حضورش حسرت بسیار می‌خوریم و به عقیده‌ی من برای ورود و استقرار مدرنیته از اهم عوامل است. ما هنوز نتوانسته‌ایم با خوبی‌های عنصر حق آشنا شویم و نگذاشته‌ایم حق جاگیر و پاگیر شود؛ به آن اجازه‌ی استقرار نداده‌ایم و مفهوم مقدّسی از آن بنا نکرده‌ایم و به آن فردیت(Individualism) که بر مبنای اندیشه‌ی حق بنا می‌شود، اجازه‌ی تولد نداده‌ایم(سروش،۱۳۸۶،۱۵).

۳-۱۳-۱-۴)انتخابات، حق یا تکلیف:
در اندیشه سیاسی سروش؛ مرز میان حق و تکلیف، جداکننده‌ی جهان جدید از قدیم است. انسان دیروز تکلیف اندیش بود و انسان امروز حق اندیش است و انتخابات از عرصه‌هایی است که آدمی از حق خویش در امر سیاست سود می‌جوید. ما باید حق اندیشی را تقویت کنیم و یا دست‌کم تعادلی میان حق اندیشی و تکلیف اندیشی برقرار کنیم. بدیهی است که برخی از رقبا، انتخابات را با اندیشه‌ی سنّتی و ماقبل مدرن تکلیف اندیشی بیامیزند(سروش،و۱۳۸۲،۴۸).
سروش معتقد است که بیعت در اندیشه‌ی سیاسی اسلام مبتنی بر تکلیف است و رأی دادن مبتنی بر حق است، پس دموکراسی دینی نمی‌تواند با پشتوانه‌ی بیعت تحقق یابد!(سروش،۱۳۸۸،۷۲).
ازنظر او؛ انتخابات یکی از مواردی است که مفهوم حق را نهادینه و آن را به مفهوم«ناموس»(که در جامعه‌ی ما بسیار شریف شمرده می‌شود) نزدیک می‌کند. مفاهیمی چون حقوق بشر، حق شرکت در انتخابات و حق مشارکت سیاسی، باید وزن و اهمیتی مانند ناموس در جامعه بیابد. این امر نیز با عمل مکرّر و نه صرفاً یک بحث نظری، به نتیجه مطلوب نزدیک می‌شود(سروش،و۱۳۸۲،۴۹).
۱۴-۱-۴)عدالت:
۱-۱۴-۱-۴)روش شناسی:
سروش معتقد است که با دو شیوه می‌توان در باب عدالت نظریه‌پردازی کرد. یکی شیوه ی«پیشنی» و دیگری شیوه ی«پسینی». اگر به مفهوم عدالت، با تکیه‌بر بدیهیات عقلی و آنالیز مفهومی و به شیوه‌های ماقبل تجربی نگاه کنیم؛ شیوه‌ی پیشنی در پیش‌گرفته‌ایم که حاصل آن، عدالت در مقام ادای دِین یا ایفای حقوق می‌باشد. راه دوم یک شیوه‌ی عامی است که فقط عدالت را در برنمی‌گیرد، بلکه نمونه‌های برجسته پارادایم گیس «paraidigmcase» است که برای همه‌ی مسائل، نظریه و راه‌حل ارائه می‌دهد. آنگاه آن راه‌حل را می‌توان تعمیم داد و از دل آن‌یک نظریه‌ی عام به دست آورد. به این معنا، یک یا چند بی‌عدالتی را شما در نظر می‌گیرید که اجمالی و مسلم می‌باشند، آنگاه نظریه‌ای می‌دهید که در نظریه شما آن بی‌عدالتی‌ها، اولاً به منزله بی‌عدالتی به رسمیت شناخته‌شده باشند؛ ثانیاً نظریه شما آن‌ها را از بیخ و بن برکنده و طرد نماید. پس‌ازآن، انسجام درونی و تعمیم می‌دهید و از دل آن‌یک نظریه‌ی کلی و عام به دست می‌آید(سروش،ز۱۳۸۲،۸).
وی معتقد است، پاره‌ای از رفتارها و ساختارها، آشکارا عادلانه یا غیرعادلانه هستند؛ یعنی شما اگر بپرسید که: «خیانت کردن به کسی، کار عادلانه‌ای به‌حساب می‌آید یا غیرعادلانه؟» بدون تردید و بی‌درنگ به شما پاسخ خواهند داد، غیر عادلانه است. اگر بپرسید که: «یک قاضی بدون تحقیق درباره یک متهم، حکمی صادر کرده است، چگونه رفتاری انجام داده؟» بی‌درنگ پاسخ می‌دهند، رفتاری غیرعادلانه انجام داده است. اجمالاً می‌توان گفت: بین عدالت و صدق رابطه‌ای وجود دارد(سروش،ز۱۳۸۲،۸). سروش در این زمینه اظهار می‌دارد: «ادب صدق و ادب عدل روی‌هم می‌افتند و بر هم منطبق می‌شوند. آدابی را که ما برای کشف صدق به کار می‌بریم، درست همان آدابی است که اتفاقاً آداب عادلانه می‌نامیم»(سروش،ز۸:۱۳۸۲).
نتیجه‌ی این رابطه، این است که عدالت زمینه‌ای را به وجود می‌آورد تا داوری عقلانی به نحو صحیحی صورت بپذیرد. در این تعریف انسان عادل شخصی است که زودتر به گزاره‌های صادق می‌رسد و حق را بهتر و راحت‌تر کشف می‌کند؛ چون عقل او در مقام داوری رها و آسوده است. بر این اساس روشن می‌شود که آداب عدالت همان آداب صدق است. عادل‌ترین شخص، نزدیک‌ترین و بهترین دسترسی را به صدق دارد؛ چون آزادترین عقل را دارد. لذا تشخیص حق و پذیرفتن حق برای او آسان‌تر است(سروش،ز۱۳۸۲،۸).
۲-۱۴-۱-۴)عدالت در حکومت اسلامی:
ازنظر سروش؛ اگر حکومتی بخواهد موفق باشد، باید راه دادگری را بپیماید. حکومت عادله البته مورد تأیید دین هست، امّا عادلانه بودنِ خود را، از دین نمی‌گیرد. بلی خداوند به عدل، فرمان داده است، امّا فرمان خداوند ماهیت عدالت را تعریف و تحدید نمی‌کند. همچنان که خمر و قتل نفس و فحشا هم تعریف خود را از امرونهی دین نمی‌گیرند. به همین سبب، عدل در جامعه‌ی دینی و جامعه‌ی غیر دینی، ماهیتاً یکی است و دین، حداکثر می‌تواند طریق کشف آن باشد، نه موجد و مؤسس آن(سروش،۱۳۷۵،۳۲).
۳-۱۴-۱-۴)عدالت و آزادی:
آن‌گونه که در باور سروش است؛ اخلاق جدید به ما می‌گوید آزادی یک حق است و باید آن را ادا کرد. وقتی آزادی یک حق باشد، بلافاصله پای حقوق دیگر آدمیان و لذا پای عدالت در میان می‌آید و از اینجاست که پیوند آزادی با عدالت آشکار می‌شود. تأمین آزادی زیرمجموعه‌ی عدالت قرار می‌گیرد. یک حاکم یا یک مدیر اگر بخواهد آزادی عادلانه داشته باشد باید آزادی زیردستان خود را تأمین کند. گاه در کشور ما تقابل موهومی میان آزادی و عدالت می‌افکنند و می‌گویند اگر بر عدالت زیاد تأکید کنیم آزادی از دست می‌رود و اگر بر آزادی زیاد تأکید کنیم عدالت از دست می‌رود. گویی این دو غیرقابل جمع اند. با این توضیح، سروش می‌گوید؛ حداقل مفهوماً و به لحاظ تئوریک می‌توان این دو را باهم جمع کرد. عدالت مفهوم جامع‌تر و وسیع‌تری است که آزادی را هم در بطن خود دارد. شما برای اینکه به همه‌ی حقوق آدمیان وفا کنید باید آزادی را هم در اختیار آن‌ها بگذارید. نمی‌توانید و حق ندارید این حق را از آن‌ها سلب کنید. پس آزادی در دل عدالت جا می‌گیرد و بدون آزادی عدالتی محقق نمی‌شود(سروش،ب۱۳۷۹،۴۷).
سروش این زاویه نگرش به عدالت که منبعث از آثار و لوازم رفتار آدمی است را قابل انطباق با امور اجتماعی می‌داند به صورتی که اگر پرسیده شود که قبح استبداد در چه مسئله‌ای نهفته است؟ می‌توان چندین دلیل بر آن اقامه نمود که اولاً حق مردم تضییع می‌شد. ثانیاً مانع رسیدن صدق می‌شد؛ یعنی در یک نظام استبدادی، به‌سختی می‌توانیم امور صادق را کشف کنیم، چون مسیر آن بسته و راه تحصیل آن امکان‌پذیر نیست. یا به‌طور مثال در جواب سؤال، حسن آزادی در چه نهفته است؟ باید گفت، حقی از حقوق آدمی است؛ انسان حق دارد که آزاد باشد. دلیل دیگری نیز می‌توان آورد، مبنی بر این‌که در محیط آزاد دسترسی ما به صدق بیشتر و راحت‌تر خواهد بود. بر این اساس آزادی به‌عنوان یکی از اساسی‌ترین لوازم عدالت است، دقیقاً نیکی‌اش به خاطر این است که دسترسی انسان را به صدق آسان‌تر می کند(سروش،ز۱۳۸۲،۸).
۴-۱۴-۱-۴)رابطه عدل و دموکراسی:
یکی از تلاش‌های مهم سروش تئوری پردازی درباره‌ی عدالت و انطباق آن در عرصه‌ی اجتماعی است. لذا او دموکراسی را به‌عنوان مهم‌ترین روش تحقق عدالت می‌داند؛ زیرا وی بر آن است؛ که عدالت عبارت است از ایفاء و استیفای حقوق آدمی. در آن صورت آزادی هم که یکی از حقوق آدمیان است، در کنار سایر حقوق و در دل عدالت جای می‌گیرد(سروش،ج۱۳۸۲،۹).
۱۵-۱-۴)سکولاریزم:
۱-۱۵-۱-۴)سکولاریزم و حکومت دینی:
در اندیشه‌ی سروش؛ بودن یا نبودن حکومت و ولایت در معرفت فقهی، دین و سیاست را از هم جدا یا باهم آشنا نمی‌کند. دینی بودن یا نبودن جامعه است که بر دینی بودن و یا نبودن سیاست و حکومت و یکی بودن دیانت و سیاست حکم می‌راند و بس(سروش،د۱۳۷۹،۱۲۰).
او می‌گوید: «تنها در یک صورت می‌توان دیانت را از سیاست جدا دانست و آن‌وقتی است که جامعه غیردینی باشد»(سروش،ب۱۵۲:۱۳۷۶).
با این تفسیر: «این معنای سکولاریسم در مقابل اندیشه‌ی ولایت‌فقیه است. در نظریه‌ی ولایت‌فقیه ازآن‌جهت که فرد فقیه است، حق حکومت دارد، ولی در اندیشه سکولاریسم این باطل است و فرد فقیه هیچ‌گونه امتیازی برای حکومت کردن ندارد»(سروش،ب۷۱:۱۳۸۳).
۱۶-۱-۴)خشونت:
۱-۱۶-۱-۴)مفهوم خشونت:
سروش معتقد است؛ خشونت در اصل مفهومی فلسفی است که در فلسفه آن را«قسر» معنا می‌کنند. در طبیعیات ارسطویی دو نوع حرکت شناخته می‌شود: طبعی و قسری، ازنظر گذشتگان گردش زمین به دور خورشید حرکت طبعی بود ولی برخاستن دود از زمین حرکت قسری بود. لذا قسر و خشونت آن است که ضد مجرا و مسیر طبیعی باشد. خشونت یعنی خلاف نُرم انسانی و اجتماعی در آن‌ها دست بردن و یا آن‌ها را هدایت کردن. کشت و کشتار صورت حاد خشونت است. ما حکومت دیکتاتوری را حتّی اگر فرد حاکم انسان عادلی باشد بازهم نوعی حکومت خشن می‌دانیم چون این حکومت خلاف نُرم اداره اجتماع است و راه رشد طبیعی آدمیان را می‌بندد. به‌طور کلی هرگاه سدی در مقابل راه طبیعی قرار دهیم خشونت ورزیده‌ایم(سروش،د۱۳۷۹،۲۲۷-۲۲۶).
اخلاق و دین و فرهنگ و علم همه به مهار غرایز حق‌شکن آدمی کمک کرده‌اند و از این مهار غرایز به ادب تعبیر می‌شود. ادب نه معنای احترام گذاشتن به بزرگ‌ترها بل به معنای شناختن ادب هر مقام و شیوه‌ی رفتار مناسب با هر موقعیت، مثل ادب جنگ، ادب کلاس، ادب میهمانی و… و خشونت درست به معنی بی‌ادبی یا ادب شکنی است نه‌فقط غصب کردن(سروش،د۱۳۷۹،۲۳۱).
۲-۱۶-۱-۴)خشونت و ولایت:
به اعتقاد سروش؛ پیامبران به‌موجب حقّی که از طرف خداوند به آن‌ها داده می‌شود مجاز هستند جان کسانی را بستانند و هر عملی را که انجام می‌دهند از جانب خداوند دارای جواز هستند و می‌توانند در این خصوص از هیچ‌کس نظر نخواهند و منطق نبوت این اجازه را می‌دهد و پیامبر شخصیت متعدّی پیدا می‌کند یعنی در مورد دیگران می‌توانند احکامی را اجرا کنند و اجرای این احکام می‌تواند خشونت‌آمیز باشد امّا این اجازه را فقط شخص پیامبر دارد و به دیگران تسری پیدا نمی‌کند و معنی خاتمیت همین است. غیر از پیامبر هرکسی کاری کند باید مستند به قانون و قاعده‌ی کلی باشد و نمی‌تواند نظر شخصی بدهد و نکته دیگر اینکه نبی در مقابل حقوق و اختیارات تامی که دارد مسئولیت‌های سنگین‌تری هم دارد. درباره‌ی ولایت‌فقیه هم همین است، ولی‌فقیه دارای اختیارات بی‌شماری است امّا مسئولیت‌های سنگینی هم به دوش دارد و دیگر اینکه پذیرش آن حق برای انبیاء و اولیاء منوط به مردم است، ولایت فی‌نفسه یک امر است و مقبول افتادنش یک امر دیگر(سروش،د۱۳۷۹،۲۴۹).
۲-۴)کلیات اندیشه های مصباح یزدی درباب حکومت اسلامی:
۱-۲-۴)زندگینامه:
کودکی و نوجوانی:
محمدتقی مصباح یزدى، یازدهمِ بهمن‌ماه هزار و سیصد و سیزده، برابر با بیست پنجم شوال هزار و سیصد و پنجاه‌وسه هجرى قمرى، در دامان پرمهر خانواده‌ای بسیار متدین و مذهبى در شهر یزد به دنیا آمد.
باوجود همه‌ی سختی‌ها این خانواده‌ی بسیار مذهبى و شیفته‌ی اهل بیت(علیهم‌السلام) در آن دوران خفقان رضاخانى، که برپا کردن مراسم عزادارى مطلقاً ممنوع بود، شب‌های محرم در زیرزمین منزل، مجلس توسّل و عزادارى برقرار می‌کردند و شب‌های جمعه دعاى کمیل و ذکر حدیث و صبح هر جمعه نیز دعاى ندبه برگزار می‌گشت؛ به‌طوری‌که پدر دعاى ندبه را حفظ‌شده بود و آن را از بر می‌خواند.
همین علاقه و دل‌بستگی به دین و علاقه‌مندی به خاندان عصمت و طهارت(علیهم‌السلام) سبب شد که اولین فرزند خانواده«محمدتقی» نام گیرد.
دوران مدرسه:
روزگار کودکى محمدتقی در آغوش خانواده‌ای این‌چنین پاک‌دل و باصفا، با اندوخته‌هایی ارزشمند از تربیت ناب دینى سپرى شد و او براى کسب دانش و معرفت بیشتر راهى دبستان گردید. محمدتقی چنان مشتاق دانستن بود که همه‌ساله در امتحانات پایانى، شاگرد ممتاز مدرسه شناخته می‌شد و همین امر موجب محبوبیت او نزد مدیر و معلمان مدرسه گشته بود و آنان وى را تشویق می‌کردند که با ادامه‌ی این شیوه‌ی درس خواندن، از مخترعان و مکتشفان و دانشمندان برجسته‌ی میهن باشد. امّا محمدتقی آرزویى دیگر داشت. او تنها به تحصیل علوم دینى و کسب معارف الهى می‌اندیشید و بر همین اساس بود که در انشاى کلاس چهارم نوشت می‌خواهد به نجف برود و درس دینى بخواند. این انشاء آموزگار و همشاگردی‌های محمدتقی را شگفت‌زده کرد؛ چه هم‌کلاس‌ها که خود آرزو داشتند روزى خلبان، سرهنگ، وزیر، وکیل یا… شوند، می‌دیدند شاگرد ممتاز مدرسه عجب پیشه‌ای براى آینده‌اش در نظر گرفته است!
این شگفتى در آن دوران بی‌سبب نبود؛ دورانى که جامعه هیچ اقبالى به علوم دینى نداشت. از این گذشته روحانى و عالم دینى به دیده تحقیر نگریسته می‌شد و دستگاه تبلیغات رضاخانى بیشترِ مردم را به روحانیان بدبین ساخته بود. البته پیرمردها و پیرزن‌هایی بودند که به‌طور سنّتى علایقى مذهبى داشتند؛ امّا براى نسل جوان آن روز، از اسلام جز نامى نمانده بود. اغلب روحانیان، به‌زور یا به‌دلخواه، از لباس روحانیت خارج‌شده، به کسب‌وکار مشغول بودند و علماى اسلام در فقر بسیار شدیدى، که تصور آن براى مردم این زمان دشوار است، به سر می‌بردند. حال در چنین روزگارى اگر کسى می‌گفت که می‌خواهد آخوند شود، بسیار شگفت‌انگیز بود.
افزون بر تربیت و آموزش‌های پدر و مادر، آنچه محمدتقی را به این‌سوی می‌کشید جذبه‌ی معنوىِ شیخ احمد آخوندى بود. شیخ احمد، روحانى دل‌سوخته و متعهدِ ساکن نجف بود. او هر از چندى براى سرکشى به موقوفه‌ای که متولى آن بود به یزد می‌آمد و میهمان ‌خانه‌ی آنان می‌شد. حالات عرفانى و عبادى او بسیار زیبا و باشکوه بود. شیخ نیمه‌های شب ‌بیدار می‌شد و وضو می‌ساخت. سپس فانوس کوچکى به دست می‌گرفت و به مسجد می‌رفت و بین الطلوعین به خانه بازمی‌گشت. مشاهده‌ی این حالات، تأثیرى عمیق بر روحیه‌ی محمدتقی گذاشت و این تأثیر آنگاه دوچندان شد که شیخ به او گفت: «بچه‌ای که به این خوبى نماز می‌خواند و به این خوبى درس می‌خواند چه بجا و مناسب است که طلبه و عالم دینى بشود». این‌چنین بود که عشق به فراگیرى علوم و معارف الهى در جان او زبانه کشید و بعدازآن دیگر هیچ ذوق و شوقى نداشت جز هجرت به نجف و تحصیل علوم دینى.
آغاز طلبگى:
محمدتقی نوجوان در سال تحصیلى ۲۶ـ۱۳۲۵ دوره‌ی ابتدایى را به پایان برد. انتظار به سر آمده بود و شیفتگى به فراگیرى علوم دین موجب شد که او به‌جای گذراندن تعطیلات و تفریحات، از همان ابتداى تابستان وارد حوزه علمیه یزد شود. محمدتقی دریکی از حجره‌های مدرسه شفیعیه - واقع در میدان خان - ساکن شد و بی‌اعتنا به وضع نابسامان حوزه و مخروبه بودن مدارس و حجره‌ها و نیز فقدان استاد و برنامه درسى منظم، چنان به درس و بحث و مطالعه اهتمام ورزید که در مدت چهار سال، تمام مقدمات و سطوح متوسطه را تا رسایل و مکاسب، با تحقیق و جدیت فوق‌العاده‌ای به پایان برد؛ حال‌آنکه گذراندن این مدارج، به‌طور معمول حدود هشت سال زمان می‌طلبید.
البته او این پیشرفت‌ها و موفقیت‌ها را بیشتر مرهون عنایات و زحمات استادان خود، به خصوص مرحوم حاج شیخ محمدعلی نحوى می‌داند؛ چه آن مرحوم براى تعلیم وى وقتِ زیادى صرف می‌کرد و به‌صورت خصوصى درس می‌گفت و هرقدر که او آمادگى داشت، کوتاهى نمی‌کرد. همچنین به‌جای مباحثه، پرسش‌هایی براى او مطرح می‌ساخت، یا از او می‌خواست که خلاصه‌ی درس‌ها را بنویسد و بعد آن خلاصه‌ها را به عربى برگرداند؛ آنگاه این نوشته‌های عربى را می‌گرفت و تصحیح می‌کرد.
استادان دیگرى که او در این دوره از محضرشان بهره برد ازاین‌قرارند: مرحوم حاج محمدعلی نحوى که در همان مدرسه شفیعیه حجره داشت. او ادبیات و بخش چشم‌گیری از سطوح را نزد مرحوم نحوى آموخت؛ مرحوم شیخ عبدالحسین عرب و عجم که استاد شرح نظام او بود؛ مرحوم آقا سید علی رضا مدرسى - شاگرد آقا ضیاء عراقى - مقدارى از شرح لمعه و رسایل را به او تعلیم داد؛ و بالاخره حاج میرزامحمد انوارى، که قسمت‌هایی از قوانین الاصول را در محضر ایشان فراگرفت.
محمدتقی، همچنین در کنار دروس رسمى حوزه، باانگیزه‌ی علم دوستى و حقیقت‌جویی، برخى علوم روز از قبیل فیزیک، شیمى، فیزیولوژى و زبان فرانسه را نزد روحانى فرهیخته‌ای به نام «محققی رشتى» که بعدها از سوى مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردى به آلمان اعزام شد، می‌آموخت.
هجرت به نجف:
طلبه‌ی جوان، باذوق و شوق فراوان گرم تحصیل بود که بار دیگر شیخ احمد آخوندى که اوّل بار انفاس قدسی‌اش او را دلباخته معارف قرآن و عترت(علیهم‌السلام) ساخته بود، به میهمانی‌شان آمد. شیخ با مشاهده‌ی آن‌همه علاقه و پیشرفت، وى را تشویق کرد که براى ادامه و تکمیل تحصیلات به نجف اشرف هجرت کند و خانواده را نیز ترغیب نمود تا براى حمایت از او به نجف مهاجرت کنند و مقیم آن دیار شوند.
به‌این‌ترتیب پدر و مادر که دل‌بسته‌ی فرزند بودند، تصمیم گرفتند خانه و وسایل کارشان را بفروشند و به نجف هجرت کنند. هرچند پیشنهاد اولیه محمّدتقى این بود که به او اجازه دهند به قم سفر کند و در آن حوزه ادامه تحصیل دهد؛ امّا خانواده اصرار داشتند که از همان ابتدا به نجف بروند. به‌هرحال مجاورت مرقد امیر مؤمنان(علیه‌السلام) و رونق فراوان حوزه نجف سبب شد که آنان در این تصمیم جدی‌تر باشند و سرانجام به نجف هجرت کنند. ازاین‌رو، اواخر سال ۱۳۳۰ بود که همگى راهى نجف شدند.
قرار بود طلبه‌ی جوان با خیال آسوده به درس و تحقیق بپردازد و پدر و مادر کار بافندگى خود را در آنجا از سر گیرند؛ امّا پس از شش ماه که به‌زحمت در آنجا ماندند، وضع کارى خانواده رونقى نگرفت و تلاش‌های فراوانِ پدر براى کسب درآمد کارگر نیفتاد و درنهایت مجبور شدند به ایران مراجعت کنند. محمدتقی اصرار داشت که دست‌کم اجازه دهند او براى مدتى به‌تنهایی در نجف بماند و وقتى وضع مالی‌شان در ایران سامان یافت نزد آنان بازگردد؛ امّا والدین او و به‌ خصوص مادر به‌هیچ‌وجه رضایت نمی‌دادند. مرحوم آقا شیخ محمدعلی سرابى و مرحوم آقا سید علی فانى(علّامه فانى) به منزل آنان آمدند و به پدر اصرار کردند که بگذارید فرزندتان اینجا بماند. یکى از آنان گفت: «اگر شما پسرت را با این استعداد سرشار، ازاینجا ببرى و نگذارى به تحصیل ادامه دهد، امام زمان(علیه‌السلام) از شما راضى نخواهند بود». امّا پدر گفت: «من می‌توانم تحمل‌کنم ولى مادرش نمی‌تواند و آن‌قدر به او دل‌بستگی دارد که جانش در فراق او به خطر می‌افتد».
به‌هرروی، تقدیر نبود که محمدتقی در نجف بماند و تقریباً پس از یک سال تحصیلى، اواخر اردیبهشت یا اوایل خرداد سال بعد همراه خانواده به تهران عزیمت کرد و چون هنوز سروسامانی نداشتند و از طرفى پایان سال تحصیلى فرارسیده بود، محمدتقی تابستان آن سال را در تهران و با خانواده سپرى کرد.
اقامت در نجف، هرچند کوتاه بود، خاطرات بسیارى به یادگار گذاشت. گرمى بازار درس و بحث و حضور علماى بزرگى چون مرحوم حکیم، مرحوم شاهرودى، مرحوم سیدعبدالهادى شیرازى، مرحوم میرزا آقا استهبانانی که آن روزها از علماى تراز اوّل بودند و امثال مرحوم خویى که در رتبه بعد قرار داشتند، شکوه و جلال خاصى به حوزه‌ی نجف بخشیده بود.
او از همان آغاز می‌کوشید ضمن احترام به همه‌ی بزرگان حوزه، به هیچ بیتى وابسته نشود. از همین روى، تمام مدتى که در نجف بود به خانه‌ی هیچ‌یک از مراجع رفت‌وآمد نمی‌کرد؛ مگر دریکی از اعیاد که به‌اتفاق استادش، آقاى فانى، براى عرض تبریک، چنددقیقه‌ای به خانه همسایه‌شان مرحوم آقاسیدجمال گلپایگانى رفتند. او این شیوه را در قم نیز ادامه داد و باوجود ارادت و محبتى که از بزرگان حوزه در دل داشت، جز براى درس گرفتن، یا شرکت در مجالس سوگوارى اهل بیت(علیهم‌السلام) که در منزل مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردى برپا می‌شد، به بیوت آنان رفت‌وآمد نمی‌کرد.

یکی از مهمترین مفروضات مدل کلاسیک رگرسیون خطی^[۳۱] (CLR) این است که واریانس هر جزء جمله خطا ui به شرط مقدار معینی از متغیرهای توضیحی، مقدار ثابتی مساوی با Q² می باشد .
فرضی که در اصطلاح همسانی واریانس^[۳۲] نامیده می شود :
E(U_i²)=Q²i=12، ….، N
با قبول فرض فوق، تخمین زنندهβi از طریق OLS بهترین تخمین زن خطی بدون تورش (BLUE) محسوب خواهد شد.اما چنانچه فرض ناهمسانی واریانس جایگزین فرض همسانی گردد، دیگر تخمین زن مزبور، بهترین (دارای حداقل واریانس یا کارایی ) نخواهد بود.
۳-۲-۵-۳ روش گشتاور تعمیم یافته (GMM)
روش ^[۳۳]GMM تخمین زننده قدرتمندی است که برخلاف روش حد اکثر راستنمایی، نیاز به اطلاعات دقیق توزیع جملات اخلال ندارد. روش مزبور که در داده های تلفیقی پویا بکار گرفته می شود، مبتنی بر این فرض است که جملات اخلال در معادلات با مجموعه متغیرهای ابزاری غیر همبسته می باشد. در مدل‎های اثرات ثابت یا تصادفی به لحاظ آنکه ممکن است جمله خطا با متغیرهای تاخیری، همبستگی داشته باشد، می تواند منجر به ارائه بر آورد کننده ناسازگار و یا تورش‌داری شود. هنگامی که در مدل های تلفیقی، متغیر وابسته به صورت وقفه در سمت راست مدل ظاهر می شود، دیگر بر آوردهای OLS سازگار نخواهد بود. در چنین شرایطی لازم است از روش های بر آورد دو مرحله ای (۲SLS) یا روش گشتاورهای تعمیم یافته (GMM) استفاده شود.
روش تخمین GMM بواسطه انتخاب متغیرهای ابزاری صحیح و با اعمالiام ماتریس وزنی می تواند برای شرایط ناهمسانی واریانس و نیز خود همبستگی های ناشناخته، بر آورد کننده قدرتمندی محسوب شود.

در مدل GMM وقفه متغیر وابسته، به صورت متغیر مستقل در سمت راست معادله وارد می شود. تا بدین ترتیب امکان پارمتر بندی مجدد مدل به روش مدل داده های تلفیقی پویا فراهم گردد. در چنین شرایطی اگر وقفه های توزیع شده نیز در مدل وارد شود، می توان به مدل خود رگرسیون با وقفه توزیعی دست یافت که امکان پرامتر بندی غنی تر مدل را فراهم می سازد.
۳-۲-۶ آزمون های مربوط به انتخاب مدل تخمین در داده ای تلفیقی ایستا
با توجه به اینکه در حوزه تخمین مدل رگرسیون با داده ای تلفیقی از مدل های متفاوتی می توان استفاده نمود لذا این سوال که کدام یک از مدلهای موجود مناسب تر بوده و در تجزیه و تحلیل داده ها کدام مدل باید انتخاب شود همیشه از سوالات مطرح در این حوزه بوده است. حقیقت این است که انتخاب یک مدل مناسب برخلاف آنچه که شاید در وهله اول بنظر رسد کار ساده ای نیست. موندولاک(۱۹۶۱) و والاک و هاسین (۱۹۶۹) از مدل اثرات ثابت حمایت کرده و بالسترا و نرلاو (۱۹۶۶) به طرفداری از مدل اثرات تصادفی پرداختند. به منظور تعیین نوع مدل مورد استفاده در داده های تلفیقی آزمونهای مختلفی طراحی گردیده است . در صورتیکه هدف انتخاب یک مدل مناسب از بین دو مدل اثرات ثابت و اثرات تصادفی باشد .می توان از آزمونی به نام هاسمن استفاده نمود . در انتخاب بین مدل رگرسیون تلفیقی و مدل اثر ثابت معمولا از آزمون (CHOW) استفاده می شود .این در حالی است به منظور انتخاب از بین دو مد اثر تصادفی و مدل رگرسیون تلفیقی آزمون مورد استفاده آزمون LM خواهد بود (مشکی، ۱۳۹۰).
۳-۲-۶-۱ آزمون CHOW
چاو(۱۹۶۰) آزمونی را معرفی کرد که برای انتخاب بین دو مدل رگرسیون تلفیقی (Pooled) و مدل اثرات ثابت مورد استفاده قرار می گیرد. فرضیات آزمون مربوط به شرح زیر می باشد:
عرض از مبدا ها با هم برابرند ۰ = H_O:α_۱=α_۲=…=α_n-1
حداقل یکی از عرض از مبدا ها با بقیه متفاوت استn-1 ….، ۱€ _iα_io :H₁
در این آزمون فرضیه صفر بیانگر برابری ضرایب و عرض از مبدا در شرکت های مورد بررسی بوده و از این رو رد فرضیه صفر مبین استفاده از روش داده های پانلی (مدل اثرات ثابت ) و عدم رد فرضیه صفر بیانگر استفاده از روش داده های تلفیقی (Pooled) می باشد . آماره آزمون chow بر اساس مجموع مربعات خطای مدل مقید و غیر مقید به صورت زیر می باشد.
F_{N-1، N(T-1)-K}.
اماره فوق دارای توزیع F با N-1 و NT-N-K درجه ازادی است. در رابطه فوق N نشان دهنده تعداد ادارات آموزش و پرورش و K به معنای تعداد تخمین زننده ها (به استثنای متغیر موهومی)،T تعداد دوره‌های زمانی NT تعداد کل مشاهدات، RRSS مجموع مجذورات با قیمانده رگرسیون مقید و URSS مجموع مجذورات باقیمانده رگرسیون غیر مقید می باشد.
۳-۲-۶-۲ آزمون هاسمن
برای آنکه بتوانیم بین مدلهای اثرات ثابت و اثرات تصادفی از نظر قدرت توضیح دهندگی متغیر وابسته، مقایسه ای انجام دهیم، از آزمونی به نام آزمون هاسمن استفاده می کنیم.
در فرایند انتخاب بین دو مدل اثرات تصادفی و مدل اثرات ثابت معمولترین آزمون محسوب می‌شود. آزمون هاسمن برپایه وجود همبستگی بین متغیرهای مستقل و اثرات انفرادی طراحی شده و فرض صفر و فرض مقابل در ان بشرح زیر قابل ارائه می باشد.
H_O=COVα_i، x_i=o
H₁=COVα_i، x_i o
در صورتی که جزء خطای تصادفی (اثر انفرادی) با متغیرهای توضیحی همبستگی داشته باشد (فرضH_O رد شود)، در آن صورت مدل اثر تصادفی تورش دار بوده و در چنین حالتی لازم است مدل اثر ثابت بکار گرفته شود (جوراجدا، ۲۰۰۳).
۳-۲-۷ خلاصه و نتیجه گیری
این فصل شامل دو بخش، بخش اول کلیات روش تحقیق
و بخش دوم مدل داده های تلفیقی و روش های تخمین مدل می باشد. در بخش اول، نحوه استخراج داده های مورد نظر به منظور آزمون فرضیه های اول تا ششم مطرح و سپس انواع متغیرهای مورد استفاده در مدل اصلی تحقیق، آزمون‌های مورد نیاز در خصوص داده ها ومبانی آماری و اقتصاد سنجی مورد نظر برای آزمون فرضیات بیان شد.و همچنین امروزه در اقتصادهای پیشرفته و نوظهور، روش داده های تلفیقی به لحاظ مزایا و برتری هایی که نسبت به روش های مقطعی و سری زمانی دارد، به طور فزاینده ای در تحقیقات اقتصادی استفاده می شود، به همین جهت محقق، در بخش دوم فصل، خلاصه ای از مطالعات مرتبط با روش های نظیر روش داده های تلفیقی و مدل‎های پویا ارائه کرده است.
فصل چهارم
تجزیه و تحلیل داده ها و یافته های تحقیق
۴-۱ مقدمه
پس از اینکه پژوهشگر روش تحقیق خود را مشخص کرد و با بهره گرفتن از ابزار های مناسب داده های مورد نیاز را برای آزمون فرضیه های خود جمع آوری نمود، نوبت آن است که با بهره گیری از تکنیک‌های آماری مناسبی که با روش تحقیق و نوع متغیرهای ان سازگاری دارد داده های جمع آوری شده را دسته‎بندی و تجزیه و تحلیل نمود و در نهایت فرضیه هایی که تا این مرحله او را در تحقیق هدایت کرده اند آزمون کند و سر انجام بتواند پاسخی برای پرسش تحقیق بیابد.
در این فصل داده های جمع اوری شده مربوط به متغیرهای تحقیق با بهره گرفتن از تکنیک های آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و فرضیات نیز مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرند.
همچنین جداول و اطلاعات اماری از متغیر های اصلی مدل و برخی اطلاعات پایه ای در خصوص مدل تحقیق در این فصلارایه گردیده است و در نهایت نتایج اجرای مدل رگرسیونی بیان خواهد شد .
در این تحقیق تاثیرمنابع مالی بر عملکرد اموزشی مورد مطالعه قرار گرفته است که در این رابطه کلیه آزمون‎های مربوط به مدل داده های تلفیقی ایستا و روش حداقل مربعات تعمیم یافته برآوردی از جمله آزمون چاو و آزمون هاسمن و آزمون ریشه واحد دیکی فولر به کمک نرم افزار۸ Eviews به منظور آزمون فرضیات انجام شده است نتیجه گیری نهایی از قبول یا رد فرضیات در اخرین قسمت این فصل منعکس شده است.
۴-۲ آماره توصیفی داده های تحقیق
داده های این تحقیق شامل اطلاعات مربوط به عملکرد اموزشی در مدارس دو لتی مناطق استان گیلان و بررسی اثر شاخص منابع مالی (سرانه، کمک مردمی و کمک بخش دولتی) برعملکرد آموزشی می‌باشد.
در فصول قبل متغیر های مربوط به پژوهش معرفی شده است که خلاصه ای از ان و اطلاعات نامگذاری متغیرهای مدل در جدول ۴-۱ منعکس می باشد. در این قسمت برای ورود به مرحله تجزیه و تحلیل اطلاعات اماره توصیفی داده ها شامل شاخص های مرکزی شاخص های پراکندگی و انحراف از قرینگی و هم چنین کشیدگی که توزیع پسماند ها را تایید می کند، محاسبه گردیده و نتایج در جدول شماره ۴-۲ درج شده است .
جدول ۴-۱ معرفی و تفکیک نمادهای استفاده شده برای متغیر های مدل

در نتیجه رگرسیون خطی Z نسبت به in(x) برآورد شده و با معلوم شدن برآورد کافی است آن را معکوس کرده تا بدست آید. در این مثال بدست آمده است. آنگاه در رابطه بجای n,k به ترتیب ۵ و ۲۶۸۱ قرار داده و معکوس نرمال استاندارد  بدست آورده و را از مقدار حاصل کم می کنیم به عبارتی داریم:

حال توزیع نرمال استاندارد مقدار فوق را محاسبه کرده و از یک کم می کنیم تا نسبت تمرکز بدست آید، یعنی:

نسبت تمرکز حاصل از الگوی AM
مک کلاهان و ابونوری (۲۰۰۳) روش جدید AM را برای برآورد نسبت تمرکز داده های طبقه بندی شده ارائه کرده اند. آنها در ابتدا با ارائه بیان نظری برای نسبت تمرکزی k بنگاهی بر حسب تابع توزیع تجمعی فراوانی بنگاه و توزیع اولین گشتاور اندازه بنگاه، نسبت تمرکز را بصورت زیر بیان کردند:

که F^-1(.) معکوس تابع توزیع تجمعی n,F(.) تعداد بنگاهها در بازار (صنعت مورد بررسی) است. حال مسئله اصلی، چگونگی بکارگیری رابطه ۳۰ برای داده های طبقه بندی شده با توجه به ماهیت گسستگی توابع F(.) و F₁(.) نمونه است. فرضیه کلیدی که زیربنای فرمول AM را تشکیل می دهد. به چگونگی توزیع اندازه بنگاه ها در درون طبقه ای است که پنجمین بنگاه بزرگ در آن طبقه قرار می گیرد. در واقع فرض می شود که توزیع درون طبقه مذکور یکنواخت است. مفهوم ضمنی این فرض این است که سطح برآوردی تمرکز از سطح واقعی تجاوز نخواهد کرد. از طرفی هر چقدر توزیع واقعی درون طبقه بطور چشمگیری از توزیع یکنواخت فاصله بگیرد، دقت برآورد AM کمتر خواهد بود. این حالت بیشتر زمانی رخ می دهد که نابرابری در اندازه بنگاه های بزرگ وجود داشته باشد. در نتیجه برای غلبه بر این مشکل، حد بالای سطح تمرکز بیان گردید. به عبارت دیگر علاوه بر برآورد نقطه ای یک برآورد فاصله ای هم در نظر گرفته شده است که تضمین می کند نسبت تمرکز واقعی در این «برآورد فاصله ای» قرار می گیرد و انتظار این است که به حد پایین برآورد فاصله ای نزدیک باشد. در نتیجه مک کلاهان و ابونوری (۲۰۰۲)، با طرح ریزی یک روش درون یابی، بر مبنای فرض توزیع یکنواخت در درون طبقه ای که پنجمین بنگاه بزرگ در آن قرار می گیرد و با توجه به اطلاعات موجود یعنی تعداد بنگاه ها در هر طبقه و اندازه تجمعی آنها نسخه ساده تساوی ۳۰ را برای داده های طبقه بندی شده بصورت زیر ارائه کرده اند:
که F(x_j) و F(x_j-1) ارزش تابع توزیع تجمعی فراوانی بنگاه در حد بالای طبقات j و j=1، و متناظر با آن توابع F₁(x_j-1), F₁(x_j) ارزش تابع توزیع تجمعی اولین گشتاور می باشد. در ادامه، دو حالت بر مبنای عبارت  در رابطه ۳۱، در نظر گرفته شد. اولین حالت وقتی است که  باشد. در این صورت تساوی ۳۱ به صورت C5=1-F₁(x_j) ساده شده و نسبت تمرکز دقیق پیش بینی می شود.
حالت دوم به صورت  می باشد و در این حالت رابطه ۳۱ با نسبت تمرکز را دقیق پیش بینی می کند (اگر فرض یکنواختی درست باشد)، یا در غیر اینصورت تمرکز را کمتر از حد برآورد می نماید (مفهوم این دو حالت این است که نسبت تمرکز پیش بینی شده به هیچ وجه از نسبت تمرکز واقعی بیشتر نمی شود)، در این راستا، حداکثر سطح تمرکز مطابق با
تعریف می گردد یعنی (C5=1-F₁(x_j-1) که به عنوان برآورد حد بالایی AM شناخته می شود. بطور خلاصه برآورد فاصله ای AM بصورت زیر است:

لازم به ذکر است که برآورد نقطه ای برابر میانه لگنرمال (میانگین هندسی) حد بالا و پایین AM است.
مثال زیر، نحوه بکارگیری فرمول ۳۲ را مشخص می سازد.

که در آن
= تعداد ذرات پرتابه در واحد حجم باریکه .
= سرعت نسبی بین ذرات پرتابه و هسته های هدف .
دوم اینکه رابطه (۳-۳۰) را می توان در صورت معلوم بودن برای محاسبه بهره N فراورده سبک واکنش به کار برد.

(۳-۳۳)
این رابطه مبتنی بر این فرض است که بره به قدری نازک باشد که هیچ تقلیل قابل ملاحظه ای در باریکه اتفاق نیفتد.
در حالت کلی، یک ذره پرتابه و هدف مفروض می توانند به طرق مختلف واکنش کنند و انواع مختلف فراوده های سبک ، ، و. . . . . در واحد زمان تولید نمایند. در این صورت سطح مقطع کل با توجه به معادله (۳-۳۱) به صورت زیر تعریف می شود:
(۳-۳۴)
فصل چهارم
مدل شبه کوارکی و نگرشی جدید به واکنش های هسته ای
۴-۱- مقدمه
در فیزیک هسته ای مدل های قطره مایع و پوسته ای، دو مدل شناخته شده می باشند که علی رغم موفقیت شان در بیان برخی خواص هسته ای، ضعف های عمده ای نیز داشته اند.
مدل قطره مایع اولین بار توسط George Gamav پیشنهاد شد و توسط John Archibald و Niels Bohr توسعه داده شد [۲۷]. این مدل در بیان برخی خواص هسته موفق بوده است و انرژی بستگی هسته ای را ارائه می دهد، اما مدل قطره مایع در محاسبه اعداد جادویی نوکلئونی ضعف دارد.
مدل لایه ای یکی دیگر از مدل های هسته ای است که با بهره گرفتن از اصل طرد پائولی ساختار هسته را بر اساس سطوح انرژی بیان می کند. این مدل در توجیه اعداد جادویی ( ۲- ۸-۲۰ - ۲۸- ۵۰- ۸۲ و ۱۲۶) موفقیت چشمگیری داشت اما در محاسبه انرژی بستگی هسته ای موفقیتی کسب نکرد.
مدل های هسته ای دیگری در طی سالیان اخیر، به منظور توصیف جنبه های متفاوت هسته ها، توسط گروه های متعددی ارائه شده است. مانند مدل آلفا- ذره ای هسته ای [۲۸]، مدل خوشه ای هسته ای [۲۹]، مدل شبکه گازی هسته ای [۳۰و۳۱] و یکی از این مدل ها، مدل شبه- کوارکی (QLM ) می باشد که اخیرا ارائه شده است. این مدل توانسته است اعداد جادویی نوکلئونی را محاسبه نموده و همچنین عدد جادویی جدید ۱۸۴ را پیش بینی نماید. همچنین این مدل انرژی بستگی هسته ای را با بهره گرفتن از حالت کوارکی هسته ها بر حسب عدد جرمی و اتمی و جرم کوارک به دست می دهد [۳۲و۳۳].
۴-۲- مدل کوارکی و اعداد جادویی
مدل شبه کوارکی فرض بر این دارد که در محیط ترمودینامیکی پلاسمای کوارک - گلوئونی، کوارک های تقریبا مجزا سعی در تشکیل نوکلئون ها دارند و اگر بپذیریم که تعادل و پایداری هر سیستم ترمودینامیکی در بیشینه بی نظمی و بیشترین مقدار ترکیب ها رخ می دهد، آن گاه با در نظرگرفتن سیستم های جداگانه ای شامل یک کوارک مرکزی و تعداد ۲ ، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷ و نهایتا ۸ کوارک اطراف به حالت های بیشینه ای برابر با اعداد جادویی می رسیم. اگر پلاسمای کوارک - گلوئونی را به عنوان یک محیط ترمودینامیکی فرض نماییم بایستی تحقیق نمود این محیط ترمودینامیکی که همانند هر محیط دیگر از این نوع، به سمت بیشینه بی نظمی پیش می رود، چگونه به تعادل نزدیک می شود. اگر دقیق تر به محیط پلاسمای کوارک - گلوئونی نگاه کنیم، می بینیم که در سوپ کوارک گلوئونی آزادی محض وجود ندارد و این موضوع از نظریه کرومودینامیک کوانتومی شبکه ای شناخته شده است.
به عنوان مثال به شکل (۴-۱) توجه کنید. در این شکل کوارک ها همانند یک محیط شبکه ای در اطراف یکدیگر قرار دارند. کوارک u مرکزی برای تشکیل یک نوترون در حال تلاش است و برای این امر بایستی دو کوارک d را گیر بیندازد. اگر چنین فرض کنیم که از تمام کوارک های اطراف این کوارک u ، دو کوارک d باشند، آن گاه رقابت دو کوارک رقابت ساده ای است. در نگاه اول یک حالت ممکن بیشتر وجود ندارد و آن هم حالت udd است. در نگاه دقیق تر دو حالت وجود دارد، یعنی u قرمز به همراه آبی و سبز یا u قرمز به همراه سبز و آبی . پس دو حالت به دست می آید. حال شرایطی را در نظر بگیرید که سه کوارک d در اطراف u جهت پیوند با آن رقابت کنند. در چنین شرایطی ترکیبات ممکن عبارتند از : ، ، . اگر رنگ کوارک ها را نیز منظور کنیم ۶ حالت ممکن به وجود می آید که این ۶ حالت با ۲ حالت قبل روی هم ۸ حالت را نشان می دهند. ذکر این نکته لازم است که هر کدام از این حالت ها می تواند تشکیل یک نوکلئون بدهد ولی حداکثر حالاتی که می تواند با ۳ کوارک اتفاق بیفتد ، ۸ حالت است. مشابه حالت ۳ کوارکی عدد به دست آمده برای ۴ کوارکی ، برابر۲۰ می باشد [۳۴].
شکل (۴-۱): مدل کوارکی و اعداد جادویی
۴-۳- انرژی بستگی هسته ای براساس مدل شبه کوارکی
در مدل پلاسمای کوارک - گلوئونی دیدگاه جدیدی برای هسته ارائه شده است [۳۴و۳۵]. مدل کوارکی ساختار هسته را با در نظر گرفتن کوارک در هسته بررسی می کند.
در این دیدگاه هسته شامل پلاسمای سوپ مانند از کوارک ها و گلوئون ها می باشد که می توان خواص هسته را با توجه به کوارک های محتوایی به جای نوکلئون ها به دست آورد. یعنی هسته از نوکلئون ها و نوکلئون ها از ۳ کوارک تشکیل شدند و هر کوارک بار رنگی و بار الکتریکی را حمل می کند. در مدل شبه - کوارکی فرض بر این است که کوارک های درون هسته در یک حالت پلاسما قرار دارند.
کوارک up دارای بار الکتریکی و کوارک down دارای بار الکتریکی می باشد. نوترون ها از دو کوارک down و یک کوارک up و پروتون ها از دو کوارک up و یک کوارک down ساخته شده اند.
اگر یک پروتون و یک نوترون کنار یکدیگر قرار بگیرند دوترون تشکیل می شود که دوترون تشکیل شده باید به گونه ای باشد که بیشترین جفتیدگی را از لحاظ کوارکی داشته باشد. بنابراین هر کوارک up با یک کوارک down جفت می شود. این مدل توانست اعداد جادویی نوکلئونی را با توجه به دیدگاه شبه کوارکی به دست آورد.
به منظور به دست آوردن انرژی بستگی هسته ای با توجه به نگاه شبه کوارکی به نکات زیر توجه می کنیم:
۱- برای تشکیل هسته باید انرژی بستگی مثبت باشد.
۲- انرژی بستگی مثبت از مرتبه یک در صد انرژی جرم سکون کوارک های درون هسته می باشد که q نشان دهنده کوارک های بالا و پایین است.
۳- در این مدل انرژی بستگی با حجم پلاسمای کوارک - گلوئونی متناسب است. با توجه به این که هر نوکلئون از سه کوارک تشکیل شده است، لذا به ازای عدد جرمی A برای هر هسته ، انرژی بستگی هسته ای متناسب با A3 است.
۴- با توجه به عدم تقارن بین تعداد پروتون ها و نوترون ها، به خصوص در هسته های سنگین و در نظر گرفتن نیروی کولنی می توان این عدم تقارن و تصحیح کولنی را مابین کوارک های بالا و پایین موجود در پلاسمای کوارک گلوئونی درون هسته به صورت ( ) در نظر گرفت.
با در نظر گرفتن نکات فوق فرمول زیر برای محاسبه انرژی بستگی هسته ها B(Z,N) ارائه شده است [۳۶]:
(۴-۱)
(۴-۲)
که در فرمول بالا است که ضریب پایداری هسته ای نامیده می شود [۳۷].
در مقایسه با مدل قطره مایع که شامل هفت جمله در انرژی بستگی می باشد، این مدل شامل دو جمله در انرژی بستگی است که وابسته به N و Z است که حاکی از سادگی بیشتر و دید جامع تری نسبت به هسته است.
از طرفی مقادیر به دست آمده در این مدل که در جدول (۴-۱) آمده است ، نسبت به مدل قطره مایع به مقادیر تجربی نزدیکتر است [۳۷].
جدول (۴-۱): مقایسه انرژی بستگی هسته ای در مدل (INM ) با مدل قطره مایع و داده های تجربی[۳۷]