گفتار اول:داده‌پیام^[۴۵]

 

الف: داده‌الکترونیکی

داده در لغت به معنای اطلاعات، مفروضات، دانسته‌ها و سوابق ترجمه شده است.^[۴۶]
در قانون تجارت الکترونیک ایران علی‌رغم کاربرد این کلمه در عباراتی چون حمایت از داده و پایگاه داده تعریفی از آن به عمل نیامده است. داده را می‌توان دارای اقسامی دانست؛ داده رایانه‌ای، داده مخابراتی، داده موجود روی کارتهای اعتباری، داده موجود روی تراشه‌های مغناطیسی و…. اما به طور کلی داده عبارت است از: اطلاعاتی که در قالبی خاص ایجاد ذخیره و نگهداری‌ می‌شوند.^[۴۷]
آنچه که به ایجاد ماهیت حقوقی می‌ انجامد اراده انسان است. اراده سازنده عمل حقوقی است زیرا اعمال حقوقی اعتباری هستند و بدون دخالت اراده طرفین، هیچ ماهیت حقوقی به وجود نخواهد آمد.^[۴۸]
بنابراین، اولین شرط لازم برای ایجاد آثار حقوقی وجود اراده طرفین است که پس از اینکه به مرحله اعلام برسد و مورد توافق قرار گیرد منجر به ایجاد یک ماهیت حقوقی خواهد بود به همین دلیل است که ماده ۱۹۱ قانون مدنی مقرر می‌دارد:«عقد محقق می‌شود به قصد انشاء به شرط مقرون بودن به چیزی که دلالت بر قصد کند».

در موارد زیادی دیده شده که مبادله الکترونیکی داده‌ها را مترادف با تجارت الکترونیک دانسته و هرکدام را در جای دیگری بکار می‌برند. این دو تکنولوژی اصلاً مشابه هم نبوده و کاملاً مجزا می‌باشد. البته می‌توان اینطور گفت که تجارت الکترونیک مکمل مبادله الکترونیکی داده‌هاست. مبادله الکترونیکی داده بصورت مکانیزمی تعریف می‌شود که به موجب آن  انتقال و تبادل داده در راستای تحقق فعالیت‌های تجاری با ساختار و شکل تعریف شده و بکارگیری پیام‌های استاندارد شده بین‌المللی، توسط ابزار الکترونیکی از یک کامپیوتر به کامپیوتر دیگر انجام می‌شود. در حالیکه تجارت الکترونیک عبارت از مبادله تجاری بدون استفاده از کاغذ است که در آن از مبادله الکترونیکی داده‌ها به عنوان یک ابزار به همراه پست الکترونیک، تابلوی اعلانات الکترونیک، انتقال الکترونیک وب و سایر فناوریهای مبتنی بر شبکه استفاده می‌شود. به عبارت دیگر مبادله الکترونیکی داده‌ها بعنوان ستون فقرات تجارت الکترونیک عمل می کند.^[۴۹]

ب: داده‌پیام الکترونیکی

در بند ج ماده ۲ قانون نمونه آنسیترال ۲۰۰۱ در تعریف داده‌پیام آورده است«داده‌پیام عبارت است از اطلاعات ایجاد، ارسال، دریافت یا ذخیره شده از طریق وسایل نوری یا وسایل مشابه از جمله مبادله الکترونیکی داده‌ها، پست الکترونیکی، تلگراف، تلکس، یا تله کپی است که توسط خود فرد شخصا” یا فردی از جانب وی تولید می‌شود».
همچنین طبق بند«الف ماده ۲ قانون تجارت الکترونیک» داده‌پیام عبارت است از:«هر نمادی از واقعه، اطلاعات یا مفهوم که با وسایل الکترونیکی، نوری و یا فناوری‌های جدید اطلاعات تولید، ارسال، دریافت، ذخیره یا پردازش می‌شود».
این تعریف در اصل از قانون نمونه آنسیترال برداشت شده است که البته دخل و تصرفاتی هم در آن به وجود آمده است و موجب خلط تعریف داده شده و لذا برخی آن را مترادف داده دانسته و از این حیث تعریف را مغایر تعاریف اسناد بین‌المللی از داده دانسته‌اند. چرا که همانگونه که گفته شد داده به اطلاعاتی گفته می‌شود که در قالبی خاص اعم از وسایل الکترونیکی یا غیر الکترونیکی ایجاد ذخیره و نگهداری‌ می‌شوند ولی داده‌پیام هر گونه نمادی از واقعه، اطلاعات یا مفهومی است که با وسایل الکترونیکی و نوری ایجاد شده باشد.
واژه اطلاعات که در تعریف داده‌پیام آمده است یک واژه کلیدی است. برای این کلمه در فرهنگ فارسی دهخدا معانی معلومات، دانستنیها، اخبار^[۵۰] در نظر گرفته شده است.
در فرهنگ‌های انگلیسی به فارسی برای معادل لاتین آن information معانی عمومی، آگاهی، خبر، مفروضات و سوابق بکار برده شده است.^[۵۱]
همچنین این واژه طبق کلمات اختصاصی رایانه‌ای عبارت است از: داده نمایش داده شده به شخص که قابل فهم باشد، داده پردازش شده و مرتب شده برای تأمین قواعد با معنی.^[۵۲]
اما داده‌پیام که ترکیبی از داده و پیام می‌باشد در« بند ج ماده ۴ عهد نامه سازمان ملل متحد» اینگونه بیان شده است که داده‌پیام عبارت است ازاطلاعات ایجاد،ارسال، دریافت و یا ذخیره شده از طریق وسایل الکترونیکی، مغناطیسی، نوری یا وسایل مشابه از جمله مبادله الکترونیکی داده‌ها، پست الکترونیکی، تلگرام، تلکس یا تلکپی.^[۵۳]
در ارتباط داده‌پیام و داده رایانه‌ای نیز می‌توان گفت رابطه این دو رابطه عموم و خصوص من وجه است. به این معنا که هر چند در برخی مصادیق مشترکند، اما برخی داده‌های رایانه‌ای، داده‌پیام محسوب نمی‌شوند و متقابلا” برخی داده‌پیام‌ها، داده رایانه‌ای محسوب نمی‌گردند. به عنوان مثال داده رایانه‌ای حاوی اطلاعات معامله تجاری که در قالب تبادل الکترونیکی داده توسط رایانه ایجاد، ارسال، دریافت. ذخیره می‌شود، چون حاوی اطلاعات قابل فهم و ارزشمند برای انسان است، با تعریف داده‌پیام منطبق است. این نوع داده رایانه‌ای را اصطلاحا داده محتوا^[۵۴] نامیده‌اند.^[۵۵]
لازم به یادآوری است که هر داده‌پیامی نمی‌تواند به تشکیل قرارداد بیانجامد. توضیح اینکه گاهی مواقع تبادلات الکترونیک افراد به سه صورت است:^[۵۶]
۱-انتقال اطلاعات صرف^[۵۷]: در این حالت یک ماهیت حقوقی به وجود نمی‌آید فقط ممکن است برای ارسال‌کننده اطلاعات مسئولیت ساز باشد یعنی حاوی اطلاعاتی باشد که ارسال‌کننده در ارسال آن‌ها تقصیر کرده باشد و موجب ایراد خسارتی شده باشد.
۲-انتقال اطلاعیه‌های یکجانبه^[۵۸]: این نوع تبادلات می‌توانند اثر حقوقی داشته باشند و در بیشتر مواقع برای اجرای یک قرارداد موجود به کار می‌روند. به عنوان مثال یکی از انواع مهم این نوع اطلاعیه‌ها اظهارنامه‌های گمرکی ^[۵۹]هستند که ضمانت اجرای تقصیر در اعلام یا عدم اعلام آن‌ها سنگین است.
در سال‌های اخیر و با گسترش فناوری اطلاعات و به کارگیری آن در تجارت بدون کاغذ^[۶۰] اظهارنامه‌های گمرکی الکترونیکی نیز مورد پذیرش نظام‌های حقوقی قرار گرفته است.
۳-داده‌پیام‌های تشکیل قرارداد^[۶۱]:گاهی مواقع طرفین یک تبادل قصد ایجاد یک ماهیت حقوقی را دارند مثل جایی که کالایی از طریق اینترنت سفارش داده می‌شود. این نوع داده‌پیام‌ها که در قالب ایجاب و قبول مورد انتقال قرار می‌گیرند، به تشکیل قراردادهای الکترونیکی می‌انجامند. بنابراین هرگاه در بستر مبادلات الکترونیک، سخن از داده‌پیام‌ها می‌رود منظور نوع اخیر است.
«کنوانسیون جرایم سایبر در بند ب ماده ۱» خود داده رایانه‌ای را اینگونه تعریف کرده است: داده رایانه‌ای عبارت است از«هر نمادی از واقعیات، اطلاعات یا مفاهیم در سیستم رایانه‌ای است که به شکلی حاوی برنامه‌ای مناسب برای پردازش و واداشتن یک سیستم رایانه‌ای به انجام یک وظیفه، مفید می‌باشد»^[۶۲].
بنابراین نکته مهم در داده رایانه‌ای قابلیت پردازش توسط رایانه است.
مجلس شورای اسلامی نیز داده رایانه‌ای را اینگونه تعریف کرده است که داده رایانه‌ای عبارت است از«هر نمادی از واقعه، اطلاعات یا مفهوم به شکلی مطلوب برای پردازش در یک سیستم رایانه‌ای یا مخابراتی است که باعث می‌شود سیستم‌های ذکر شده کارکرد خود را به مرحله اجرا بگذارد».^[۶۳]

گفتار دوم: امضای الکترونیکی

 

الف: مفهوم امضاء الکترونیکی

امضاء در لغت به معنی جایز داشتن، صحه گذاشتن، تصدیق کردن و نیز علامتی که پای نامه یا سند گذارند و همچنین نوشتن نام خود در زیر نامه یا سند به عنوان اقرار و تصدیق آمده است.^[۶۴]
امضای سنتی به معنی اعم هر گونه علامت انحصاری شخصی است که زیر نوشته ترسیم یا گذاشته شده و دلالت بر هویت امضاکننده و تأیید متن نوشته توسط او می‌کند.
در حقوق امضاء به معنی تنفیذ و اجازه کردن بکار رفته است.^[۶۵]
امضای دیجیتالی در معنی وسیع کلمه علامتی است که قصد اصلی امضاکننده را برای الزام به انجام عملی یا خودداری از آن نشان می‌دهد. در ابتدا شاید تصور شود که امضای دیجیتالی همان امضای الکترونیکی است ولی باید دانست امضای الکترونیکی دارای معنای عام‌تری است و شامل امضای دستی اسکن شده یا اسم شخص که در قسمت انتهای نامه الکترونیکی قید می‌گردد، نیز می‌شود امضای دیجیتالی شامل یک رشته داده‌های ریاضی همراه شخص معین است که ارسال‌کننده مدارک الکترونیکی محسوب می‌شود. امضای دیجیتالی به کمک برنامه تغییرات ریاضی به شکل رمزی است و پیام و هویت امضاکننده را تصدیق می‌کند.^[۶۶]
در قدیم تجارت بر اساس کاغذ و امضاء برای ایجاد تعهد بر روی سند اصلی صورت می‌گرفت و این امضاء با توجه به عرف و عادت و فرهنگ مردم مختلف، معانی متفاوت داشت: مهر و موم^[۶۷]، قربانی گوسفند یا سایر حیوانات، اشیاء قبیله‌ای مانند انگشتر و غیره به منظور قبولی و تأیید قرارداد رایج بود.^[۶۸]
در تعریف امضای الکترونیکی قانونگذاران و حقوقدانان تعابیر متفاوتی دارند. هر کدام بر جنبه‌ی خاصی از آن توجه کرده‌اند؛ بعضی به مسائل فنی و برخی دیگر به جنبه‌های حقوقی آن توجه داشته‌اند.
در«بند ی ماده ۲ قانون تجارت الکترونیک»آمده است که امضای الکترونیکی عبارت است از:«هر نوع علامت منضم شده یا به نحو منطقی متصل شده به داده‌پیام که برای شناسایی امضاکننده داده‌پیام مورد استفاده قرار می‌گیرد». در این تعریف امضای الکترونیکی نوعی علامت تعبیر شده است در حالی که به نظر می‌رسد، عبارت مناسب‌تر با فضای مجازی رایانه داده است و بهتر بود قانونگذار به جای عبارت علامت از داده استفاده می‌کرد. البته شاید علت این امر آن باشد که قانونگذار ایران با عنایت به تعریف کهن امضاء که هر نوع علامت یا نوشته در کتب حقوقدانان تعبیر شده است و این که هنوز عبارت جدید داده وارد ادبیات حقوقی کشور نگردیده چنین لفظی را استعمال کرده است، به هر حال ضروری است اصطلاحات جدید وارد ادبیات حقوقی رایانه‌ای ایران گردد.
بنابراین در فضای الکترونیکی که نوشته‌ها صورت مادی ندارند و نمی‌توانند لمس شوند و تبادل آگاهی‌ها در محیط مجازی صورت می‌گیرد، هر علامتی (برای نمونه شماره‌ی رمز) که شناسایی امضاکننده داده‌پیام را امکان‌پذیر نماید امضای الکترونیکی شمرده می‌شود.^[۶۹]
دومین نکته این است که، قانونگذار تفاوت بین انضمام امضاء و اتصال آن به نحو منطقی به یک داده‌پیام را روشن نکرده است. علت این امر می‌تواند تبعیت صرف و ترجمه لفظ به لفظ از منابع خارجی باشد. در متون خارجی از جمله راهنمای تصویب ضمیمه شده به قانون نمونه آنسیترال نیز این تعابیر تعریف شده‌اند و با توجه به اینکه مفاهیم این عبارات هنوز آشنای ذهن حقوقدانان نیست. ظاهرا” منضم شدن اشاره به نحو منطقی، اشاره به مواردی دارد که شکل اسکن شده امضای دستی ضمیمه سند و ارسال می‌گردد و اتصال به نحو منطقی، اشاره به سامانه امضاء با کلید اختصاصی و محرمانه است که پس از رمزنگاری تنها با کلید عمومی همین تاجر یا با کلید محرمانه مشترک قابل رمزگشایی است که در ظاهر چیزی دیده نمی‌شود ولی منطقا ” مرتبط است.
نکته دیگر آن که این تعریف صرفا” به یک جنبه از آثار امضاء در قرارداد، وسیله ابراز اراده و رضایت طرفین توجه کرده است، درحالی که اثر اصلی و مهم آن، اعلام رضایت و التزام به مفاد سند است که در این ماده مورد غفلت قرار گرفته است.
در«ماده ۲ قانون نمونه آسیترال(۲۰۰۱)» امضای الکترونیکی چنین تعریف شده است:«امضای الکترونیکی عبارت از داده‌الکترونیکی، منضم شده و یا به صورت منطقی متصل شده به یک داده‌پیام است و برای تشخیص هویت امضاکننده داده‌پیام و تأیید وی نسبت به اطلاعات موجود در داده‌پیام، مورد استفاده قرار می‌گیرد»^[۷۰].
با نگاهی به این تعریف و مقایسه آن با تعریف قانون تجارت الکترونیک جمهوری اسلامی ایران در می‌یابیم که:
۱-قانون نمونه آنسیترال امضای الکترونیکی را داده معرفی کرده است بنابراین از تعریف قانون جمهوری اسلامی ایران پیشرفته‌تراست.
۲- قانون نمونه آنسیترال به دو کاربرد امضاء یعنی؛ شناسایی امضاکننده و رضایت وی به مفاد سند توجه کرده است اما در قانون جمهوری اسلامی ایران تنها به شناسایی امضاکننده اشاره شده است. بهتر بود قصد التزام به مفاد سند نیز برای تکمیل تعریف ذکر می‌گردید زیرا عنصر معنوی امضاء در قرارداد، قصد التزام به مفاد سند است و در غیر این صورت امضاء از هیچ ارزش حقوقی برخوردار نخواهد بود هر چند که می‌توان گفت قصد التزام به مفاد سند در ذات معنای امضاء مفروض می‌باشد.^[۷۱]
«بند هـ ماده ۲-۱۶۳۳ قانون مدنی ایالت کالیفرنیا» چنین مقرر کرده است:«امضای الکترونیکی به معنی صدا، نماد یا فرایند الکترونیکی است که شخص آن را می‌پذیرد و ضمیمه مدارک الکترونیکی خود می‌کند».^[۷۲]
با نگاهی اجمالی به این تعریف و با عنایت به مطالب پیش گفته در‌می‌یابیم که قانونگذار هیچ گونه عنایتی به جنبه‌های حقوقی امضای الکترونیکی نداشته و صرفا” یک تعریف فنی از امضای الکترونیکی ارائه داده است.
در«بند ۷ ماده ۱۴ قانون نمونه دفاتر اسناد رسمی ایالات متحده»، امضای الکترونیکی به معنی«هر گونه صدا، علامت یا فرایند الکترونیکی است که به مدرک الکترونیکی با لحاظ شرایط علمی ضمیمه یا با آن همسان شده و این امضاء از سوی شخصی که قصد پذیرش مدارک را دارد، زده شده یا به دستور و برای او طراحی شده است».^[۷۳]
همان‌گونه که ملاحظه می‌گردد، تعبیر فوق از امضای الکترونیکی، صرفا” یک تعبیر با رویکرد فنی از آن است. تنها عبارت قصد پذیرش تا حدودی دلالت بر جنبه حقوقی امضاء دارد. و در واقع تکرار مفهومی می‌باشد که«بند ۸ ماده ۲ قانون متحد‌الشکل معاملات الکترونیکی» از امضای الکترونیکی به دست می‌دهد.^[۷۴]
این تعریف در قانون یاد شده برای توسعه بیشتر در استفاده از تکنولوژی جدید امضای الکترونیکی نسبت به دیگر مقررات اتخاذ شده است.
کانون وکلای امریکا ^[۷۵]در راهنمایی که برای امضای دیجیتالی منتشر کرده، از اصطلاح ثبت مجازی^[۷۶] استفاده نموده و در مجموع این دیدگاه مطرح شده که با تحول در فناوری فرصت‌های جدیدی برای حقوقدانان و مراجع ثبتی فراهم شده است. ^[۷۷]
«ماده (۸)۲ قانون ایالت یوتا» مقرر می‌دارد:«امضای الکترونیکی عبارت از یک صدا، علامت یا فرایند الکترونیکی است که به یک سند الکترونیکی متصل یا به طور منطقی منضم گردیده است و این کار توسط فردی به قصد امضای یک سند الکترونیکی انجام می‌شود».^[۷۸]
همین تعریف در«بند ۸ قسمت دوم قانون متحد‌الشکل معاملات الکترونیکی» تکرار شده است ^[۷۹] و همچنین در« بند ۵ بخش ۱۰۶ قانون امضای الکترونیکی در قانون تجارت ملی و فراملی ایالت متحده» ذکر شده است.^[۸۰]
در این تعریف نیز قانونگذار می‌توانست بجای عبارت صدا و علامت عبارت داده را بکار گیرد زیرا داده می‌تواند غیر از موارد فوق، موارد دیگری را نیز در بر‌‌‌گیرد. نکته مهم آن است که در این تعریف به قصد امضاء نمودن سند توجه شده است که این تعبیر دیگری از همان مفهوم قصد التزام به مفاد سند است.
همچنین در«فرهنگ اصطلاحات دفتر ارتباطات فدرال امریکا^[۸۱]»آمده است:«امضای الکترونیکی یک شیوه فنی است که تضمین اصالت سند یا نامه الکترونیکی و هویت فرستنده پیام را ممکن می‌سازد.

• آزﻣﻮدن ﮐﺎراﯾﯽ ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ در ﯾﮏ ﺣﻮزه ﺧﺎص؛

 

• ﺗﻌﯿﯿﻦ رواﺑﻂ ﺗﺠﺮﺑﯽ در ﯾﮏ ﻣﺤﺪوده ﺧﺎص؛

 

• اﻓﺰودن ﺑﻪ داﻧﺶ ﮐﺎرﺑﺮدي در ﯾﮏ زﻣﯿﻨﻪ ﺧﺎص؛

 

• ﭘﯿﺸﺒﺮد ﺗﺤﻘﯿﻖ و روش ﺷﻨﺎﺳﯽ در ﯾﮏ زﻣﯿﻨﻪ ﺧﺎص؛

 

• اراﺋﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ داﻧﺶ ﮐﺎرﺑﺮدي ﺗﺎﯾﯿﺪ ﺷﺪه در ﯾﮏ زﻣﯿﻨﻪ ﺧﺎص (ﺳﺮﻣﺪ و ﺑﺎزرﮔﺎن، .(1379

 

ﭘﮋوﻫﺶ ﺣﺎﺿﺮ از آﻧﺠﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻫﺪﻓﺶ ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﺳﺒﮑﻬﺎي رﻫﺒﺮي و ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﺮ ﻧﯿﺖ ﺑﺮاي ﺗﺴﻬﯿﻢ داﻧﺶ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ، ﺑﺮ اﺳﺎس ﻫﺪف، از ﻧﻮع ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﮐﺎرﺑﺮدي ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﺷﻮد. ﭼﻮن ﻫﺪف ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﮐﺎرﺑﺮدي ﺗﻮﺳﻌﻪ داﻧﺶ ﺑﺮاي ﺑﮑﺎرﮔﯿﺮي در ﯾﮏ زﻣﯿﻨﻪ ﺧﺎص ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﮐﺎرﺑﺮدي ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﮐﺎرﺑﺮد ﻋﻤﻠﯽ داﻧﺶ ﻫﺪاﯾﺖ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ (ﺳﺮﻣﺪ و دﯾﮕﺮان، :1379 .(79
-3 ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻋﻤﻠﯽ:¹⁷⁸
ﻫﺪف اﯾﻦ ﻧﻮع ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺑﺮ ﮐﺎرﺑﺮد ﻓﻮري ﻣﺘﻤﺮﮐﺰ اﺳﺖ و ﺑﻪ اﯾﺠﺎد ﻧﻈﺮﯾﻪ ﯾﺎ ﮐﺎرﺑﺮد ﻋﻤﻮﻣﯽ ﯾﺎﻓﺘـﻪ ﻫـﺎ ﺗﻮﺟﻬﯽ ﻧﺪارد. ﺗﺄﮐﯿﺪ آن ﺑﺮ ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻼت ﻓﻮري و ﻣﻮﻗﻌﯿﺘﻬﺎي ﻣﺤﻠﯽ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ.
ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﺎﻫﯿﺖ و روش، ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﻋﻠﻤﯽ را ﻣﯽ ﺗﻮان ﺑﻪ 5 ﮔﺮوه ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺑﻨﺪي ﮐـﺮد ﮐـﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨـﺪ از: ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺗﺎرﯾﺨﯽ، ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺗﻮﺻﯿﻔﯽ، ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﯽ، ﺗﺠﺮﺑﯽ و ﻋﻠﻤﯽ.
در اﯾﻦ ﻣﯿﺎن، ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺗﻮﺻﯿﻔﯽ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ روشﻫﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺪف آنﻫﺎ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﮐﺮدن ﺷﺮاﯾﻂ ﯾﺎ ﭘﺪﯾﺪهﻫﺎي ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ اﺳﺖ. اﺟﺮاي ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺗﻮﺻﯿﻔﯽ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺻﺮﻓﺎً ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﻮﺟﻮد ﯾﺎ ﯾﺎري دادن ﺑﻪ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﯿﺮي ﺑﺎﺷﺪ.
Action Research ^١٧٨
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم- روش ﺗﺤﻘﯿﻖ ٧٨
ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺗﻮﺻﯿﻔﯽ را ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ دﺳﺘﻪﻫﺎي زﯾﺮ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﮐﺮد:

 

• ﺗﺤﻘﯿﻖ ﭘﯿﻤﺎﯾﺸﯽ¹⁷⁹

 

• ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﯽ¹⁸⁰

 

• اﻗﺪام ﭘﮋوﻫﺸﯽ¹⁸¹

 

• ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﻮردي¹⁸²

 

• ﺗﺤﻘﯿﻖ ﭘﺲ – روﯾﺪادي¹⁸³ (ﺳﺮﻣﺪ و ﺑﺎزرﮔﺎن، .(1379

 

ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺗﻮﺻﯿﻔﯽ، ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻮدن ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ. ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ، اﯾﻦ ﺗﺤﻘﯿﻖ وﺿﻊ ﻣﻮﺟﻮد را ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﺑﻪ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻨﻈﻢ و ﻧﻈﺎﻣﺪار وﺿﻌﯿﺖ ﻓﻌﻠﯽ آن ﻣﯽ ﭘﺮدازد، وﯾﮋﮔﯿﻬـﺎ و ﺻـﻔﺎت آن را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ارﺗﺒﺎط ﺑﯿﻦ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎ را ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﯽ ﻧﻤﺎﯾﺪ. از وﯾﮋﮔﯿﻬﺎي ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺗﻮﺻﯿﻔﯽ اﯾﻦ اﺳـﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﻘﻖ دﺧﺎﻟﺘﯽ در ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ، ﻧﻘﺶ و وﺿﻌﯿﺖ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎ ﻧﺪارد و آﻧﻬﺎ را دﺳﺘﮑﺎري و ﮐﻨﺘﺮل ﻧﻤـﯽ ﮐﻨﺪ. از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺗﻮﺻﯿﻔﯽ، ﺗﺤﻘﯿـﻖ ﭘﯿﻤﺎﯾﺸـﯽ اﺳـﺖ ﮐـﻪ، ﻫـﺪف آن ﺷـﻨﺎﺧﺖ ﺻـﻔﺎت، وﯾﮋﮔﯿﻬﺎ، ﻋﻘﺎﯾﺪ، ﻧﮕﺮﺷﻬﺎ، رﻓﺘﺎرﻫﺎ و ﺳﺎﯾﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻓﺮاد ﯾﮏ ﺟﺎﻣﻌﻪ از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ آﻧﻬـﺎ، ﯾﻌﻨـﯽ روﺷﻬﺎي ﻣﯿﺪاﻧﯽ ﻧﻈﯿﺮ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ، ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ و ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣـﯽ ﺑﺎﺷـﺪ. ﺑﻨـﺎﺑﺮاﯾﻦ در ﺗﺤﻘﯿـﻖ ﺗﻮﺻـﯿﻔﯽ ﻣﺤﻘﻖ ﺳﻌﯽ دارد ﮐﻪ راﺑﻄﻪ ﻣﺘﻐﯿﺮي را ﺑﺎ ﻣﺘﻐﯿﺮ دﯾﮕﺮ ﺑﯿﺎﺑـﺪ و در ﺟﺴـﺘﺠﻮي اﻃﻼﻋـﺎت دﻗﯿـﻖ در ﻣﻮرد وﯾﮋﮔﯿﻬﺎي آزﻣﻮدﻧﯽ ﻫﺎ، ﮔﺮوﻫﻬﺎ ﯾﺎ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻫﺎي ﺧﺎص اﺳـﺖ. ﺑـﺎ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ ﻣﺒﺎﺣـﺚ ﻣﻄـﺮح ﺷﺪه، ﻣﯽ ﺗﻮان ﭘﯽ ﺑﺮد ﮐـﻪ وﯾﮋﮔﯿﻬـﺎي ﺗﺤﻘﯿـﻖ ﺣﺎﺿـﺮ ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪ اي اﺳـﺖ ﮐـﻪ اﺳـﺘﻔﺎده از روش ﺗﻮﺻﯿﻔﯽ- ﭘﯿﻤﺎﯾﺸﯽ را ﺗﻮﺟﯿﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ.
Survey Research ^١٧٩ Co-relational Research ^١٨٠ Action Research ^١٨١ Case Study ^١٨٢ Ex-Post Facto Research ^١٨٣
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم- روش ﺗﺤﻘﯿﻖ ٧٩
-3-3 ﻓﺮآﯾﻨﺪ دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﻣﺪل ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ
ﻣﺪل ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه در اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻘﺎﻻت و ﭘﮋوﻫﺶ ﻫﺎﯾﯽ ﺷﮑﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻋﺘﺒﺎر ﻋﻠﻤﯽ آﻧﻬﺎ ﮐﺎﻣﻼ واﺿﺢ اﺳﺖ. ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل از آﻧﺠﺎ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﺪل ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺤﻘﻖ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ، ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺎﺑﻠﯿﺖ اﻋﺘﺒﺎر آن، ﺗﻮﺳﻂ 13 ﻧﻔﺮ از ﺧﺒﺮﮔﺎن و اﺳﺎﺗﯿﺪ داﻧﺸﮕﺎﻫﯽ و ﻣﺪﯾﺮان ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﭘﺲ از اﻋﻤﺎل ﻧﻈﺮات آﻧﺎن و ﺗﻐﯿﯿﺮاﺗﯽ ﺟﺰﺋﯽ ﺑﻪ ﺗﺎﯾﯿﺪ ﻧﻬﺎﯾﯽ ﺧﺒﺮﮔﺎن رﺳﯿﺪه و در اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ.
-4-3 روشﻫﺎي ﮔﺮدآوري اﻃﻼﻋﺎت
-1-4-3 ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪاي
در اﯾﻦ ﺗﺤﻘﯿﻖ از ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪاي ﺑﻪ ﻃﻮر ﮔﺴﺘﺮدهاي اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﺎﻣﻞ ﺑﺮرﺳﯽ ﭘﺎﯾﺎن ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﻣﻮﺟﻮد و ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع، ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻘﺎﻻت و ﮐﺘﺐ ﻻﺗﯿﻦ و ﻓﺎرﺳﯽ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ.
-2-4-3 ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﯿﺪاﻧﯽ
روش دﯾﮕﺮي ﮐﻪ در اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ، روش ﻣﯿﺪاﻧﯽ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ اﺳﺖ. از روش ﻣﯿﺪاﻧﯽ ﺑﺮاي ﮔﺮدآوري داده ﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ زﻣﺎن ﺣﺎل اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﺷﻮد و در اﯾﻦ روش ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ در ﺷﺮاﯾﻄﯽ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﻣﺤﯿﻂ را دﺳﺘﮑﺎري ﮐﻨﺪ و ﮐﻨﺘﺮل ﮐﻤﺘﺮي ﺑﺮ ﻣﺤﯿﻂ ﭘﮋوﻫﺶ دارد. ﭘﯿﺶ ﻓﺮض اﺻﻠﯽ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺑﻪ ﮐﺎرﮔﯿﺮي دﻗﯿﻖ روشﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ ﻣﯽ ﺗﻮان از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﯾﮏ ﻧﻤﻮﻧﻪ، ﺑﻪ ﺗﻌﻤﯿﻢ ﻧﺘﺎﯾﺞ آن ﺑﻪ ﯾﮏ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺰرگ ﺗﺮ ﻧﺎﺋﻞ ﺷﺪ(ﮐﻮﻣﺎر، .(1374 اﺑﺰار ﭘﮋوﻫﺶ در اﯾﻦ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ اﺳﺖ. ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ﯾﮑﯽ از اﺑﺰارﻫﺎي اﺻﻠﯽ ﺑﺮاي ﮔﺮدآوري دادهﻫﺎي ﻻزم در ﭘﯿﻤﺎﯾﺶ، ﺑﻪ وﯾﮋه ﭘﯿﻤﺎﯾﺶﻫﺎي ﺑﺰرگ ﻣﻘﯿﺎس
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم- روش ﺗﺤﻘﯿﻖ ٨٠
اﺳﺖ. اﯾﻦ اﺑﺰار ﭘﮋوﻫﺶ، روﺷﯽ ﻣﻮﺛﺮ ﺑﺮاي ﮔﺮدآوري داده ﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﮑﻞ ﺳﺎﺧﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ و ﻗﺎﺑﻞ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﯽ آﯾﺪ (دواس، .(1376
ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺗﺤﻠﯿﻞ ﮐﻤﯽ اﻃﻼﻋﺎت و ﻧﯿﺰ ﺟﻤﻊآوري و اﺳﺘﻔﺎده از دﯾﺪﮔﺎه ﻫﺎ و ﻧﮕﺮش ﮐﺎرﮐﻨﺎن ﺣـﻮزه ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت، از ﻃﺮﯾﻖ ﭘﺮﺳﺸـﻨﺎﻣﻪ اﻗـﺪام ﮔﺮدﯾـﺪ. ﺑـﻪ ﻣﻨﻈـﻮر ﺗﻬﯿـﻪ و ﺗـﺪوﯾﻦ ﭘﺮﺳﺸـﻨﺎﻣﻪ ی ﺗﺤﻘﯿﻖ، از ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ﻫﺎي اﺳﺘﺎﻧﺪارد اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳـﺖ. ﭘﺮﺳﺸـﻨﺎﻣﻪ ﭼﻨـﺪ ﻋـﺎﻣﻠﯽ رﻫﺒـﺮي¹⁸⁴ ،
ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ اي ﻣﻌﺘﺒﺮ و اﺳﺘﺎﻧﺪارد اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺎس و آووﻟﯿﻮ ﺗﻮﺳﻌﻪ داده ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻫﻤﭽﻨـﯿﻦ از دو ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ اﺳﺘﺎﻧﺪارد دﯾﮕﺮ ﺑﺮاي ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﻧﯿﺖ ﺑﺮاي ﺗﺴﻬﯿﻢ داﻧﺶ اﺳـﺘﻔﺎده ﺷـﺪه اﺳﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﯾﻦ ﺳﻪ ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ در ﻗﺎﻟﺐ ﯾﮏ ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ﮐﻠﯽ ﺗﺪوﯾﻦ ﮔﺸﺖ و در ﻣﯿـﺎن 25 ﻧﻔـﺮ از اﻋﻀﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺟﻬﺖ ﭘﯿﺶ آزﻣﻮن ﺗﻮزﯾﻊ ﮔﺮدﯾﺪه و ﺳﭙﺲ ﺟﻬـﺖ ﺗﻮزﯾـﻊ ﻧﻬـﺎﯾﯽ ﻣﯿـﺎن اﻋﻀـﺎي ﻧﻤﻮﻧﻪ آﻣﺎده ﮔﺮدﯾﺪ. در ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺣﺎﺿﺮ ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ﻫﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺮاﺟﻌـﻪ ﺣﻀـﻮري ﺗﮑﻤﯿـﻞ ﮔﺮدﯾـﺪ. ﻣﺄﻧﻮس ﺑﻮدن ﭘﺎﺳﺦ دﻫﻨﺪﮔﺎن ﺑﺎ ﺳﺌﻮاﻻت ﭘﺮﺳﺸـﻨﺎﻣﻪ ودرك ﺻـﺤﯿﺤﯽ ﮐـﻪ در روﯾـﺎروﯾﯽ ﺑـﺎ آﻧﻬـﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﮔﺮدﯾﺪ ، رواﯾﯽ ﺳﺌﻮاﻻت ﻓﻮق را ﺗﺎﯾﯿﺪ ﻣﯽ ﻧﻤﺎﯾﺪ. ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻨﮑﻪ ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ﺗﻨﻈـﯿﻢ ﺷـﺪه ﺑﺮاي ﮔﺮوه ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﭘﺎﺳﺦ دﻫﻨﺪﮔﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﮔﺮدﯾـﺪه اﺳـﺖ ﺳـﻌﯽ ﺷـﺪ ﺗـﺎ در اﯾـﻦ ﻃﺮاﺣـﯽ ﺳﺌﻮاﻻت و ﺑﯿﺎن ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ آﻧﭽﻨﺎن ﻋﻤﻞ ﺷﻮد ﮐـﻪ ﻣﺸـﮑﻠﯽ ﺧـﺎص ﭘـﯿﺶ ﻧﯿﺎﯾـﺪ ودر در ﻧـﺰد ﭘﺎﺳـﺦ دﻫﻨﺪﮔﺎن ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻗﺎﺑﻞ اﺳﺘﻔﺎده ﺑﺎﺷﺪ.
-5-3 ﺳﺎﺧﺘﺎر ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ
ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ از ﺳﻪ ﺑﺨﺶ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ. در ﺑﺨﺶ اول اﻃﻼﻋﺎت ﻓﺮدي ﭘﺎﺳﺦ دﻫﻨـﺪﮔﺎن ﺷـﺎﻣﻞ ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎي ﻫﻤﭽﻮن ﺳﻦ ، ﺟﻨﺴﯿﺖ ، ﻣﯿﺰان ﺗﺤﺼﯿﻼت ، درآﻣﺪ، ﺳﺎﺑﻘﻪ ﮐﺎر و … ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺶ ﻗـﺮار ﻣﯽ ﮔﯿﺮد. در ﺑﺨﺶ دوم، 36 ﺳﻮال ﻣﻄﺮح ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐـﻪ در آﻧﻬـﺎ ﺑـﻪ ﺑﺮرﺳـﯽ ﺳـﺒﮑﻬﺎي رﻫﺒـﺮي
MLQ (Multifactor Leadership Questionaire) ^١٨٤
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم- روش ﺗﺤﻘﯿﻖ ٨١
ﻣﺪﯾﺮان از دﯾﺪﮔﺎه ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن ﻣﯽ ﭘﺮدازﯾﻢ. در ﺑﺨﺶ ﺳﻮم 16 ﺳﻮال ﻣﻄـﺮح ﺷـﺪه اﺳـﺖ ﮐـﻪ ﺑـﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﺷﺎﺧﺼﻬﺎي ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﻧﯿﺖ ﺑﺮاي ﺗﺴﻬﯿﻢ داﻧﺶ ﻣﯽ ﭘﺮدازد. در ﺟـﺪاول 1-3 و -3 2 و 3-3 ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺑﻨﺪي ﺳﻮاﻻت ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ﺑﺮﺣﺴﺐ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﺳﺒﮏ رﻫﺒﺮي، ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﻧﯿﺖ ﺑﺮاي ﺗﺴﻬﯿﻢ داﻧﺶ آورده ﺷﺪه اﺳﺖ.

رﻫﺒﺮي ﺳﺒﮏ

 

 

 

دامنهای از ابزارهای مدیریت دانش، که در جدول فوق خلاصه شدهاند، در فرایندهای مختلف مدیریت دانش، مورد استفاده واقع میشوند. برای مثال، پورتالها از جمله ابزارهای مفید مدیریت دانش در مرحله توزیع دانشاند. روش دیگر، طبقهبندی فرایندهای دانش بر اساس مدل «مارپیچ دانش» نوناکاست که تکامل مستمر دانش سازمانی (دانش صریح و ضمنی) را از طریق مجموعهای از تعاملات چهار نوع فرایند: اجتماعی کردن، بیرونی کردن، درونی کردن و ترکیب دنبال میکند. ابزارهای مدیریت دانش مرتبط برای این چهار نوع فرایند دانش، از ابزارهای واقعیت مجازی^[۲۲۷] (برای انتقال دانش ضمنی) و گروهبندی محتوا (برای پردازش دانش صریح یا آشکار) گرفته تا سیستمهای کارشناسی (برای بیرونی کردن دانش ضمنی) و یادگیری الکترونیکی (برای درونی کردن دانش صریح) در تغییرند (جدول زیر).

جدول ۲-۱۰: ابزارهای فناوری اطلاعات در مدل مارپیچ دانش (نوناکا و تاگوچی، ۲۰۰۱)

اجتماعی کردن^[۲۲۸] (ضمنی به ضمنی)
بیرونی کردن (ضمنی به صریح)

دوربینهای شبکه، کنفرانس ویدئویی، ابزارهای واقعیت مجازی
شبکه های پی تو پی^[۲۲۹]، سیستمهای خبره، گروه های تجربه آنلاین

درونی کردن (صریح به ضمنی)
ترکیب (صریح به صریح)

پایگاه های دانش، یادگیری الکترونیکی، تجسمبخشی
خلاصه کردن، طبقهبندی، گروهبندی

 

۲-۶-۱۸- سیستم‌های خبره^[۲۳۰]
سیستم خبره عبارت است از قرار دادن دانش و مهارت یک متخصص در رایانه و سپس انجام پردازش، اتخاذ تصمیم هوشمند و نظر مشاوره‌ای از طریق سیستم. این سیستم‌ها برنامه‌های مبتنی بر رایانه هستند که برای ثبت تخصص انسان و سپس بکارگیری این دانش و تخصص در در عرصه‌های مختلف بکار می‌روند. مانند سیستم تشخیص بیماری در پزشکی. روش کار به این صورت است که ابتدا چند پزشک در یک جلسه گرد هم می‌آیند و دانش تخصصی خود را درباره یک بیماری به یک متخصص رایانه ارائه می‌دهند. این متخصص دانش پزشکان را در قالب یک نرم‌افزار تحت عنوان سیستم خبره در می‌آورد. سپس این سیستم به جای پزشکان می‌تواند یک بیماری را تشخیص داده و نظر مشاوره‌ای ارائه دهد.
۲-۷- مبانی زیر ساخت مدیریت دانش^[۲۳۱]
همان گونه که ذکر شد زیر ساخت دانش، ساز و کاری است که سازمان از طریق آن دانش را مدیریت کرده و افراد در بخشهای مختلف، دانش خود را از طریق این زیر ساخت تسهیم می کنند، بطوریکه اعضا بتوانند از آن دانش به طور کاملاً اثر بخش استفاده کنند. این زیر ساخت باعث می شود فرآیندهای ضروری دانش با حداکثر کارایی صورت گرفته، از فناوریها اعم از سخت افزار و نرم افزارکارآمدتر استفاده شده و خلق، تسهیم و بکارگیری دانش انجام پذیرد. هدف اصلی این زیر ساخت، چیزی جز جریان دادن دانش در رگهای فرآیندهای کاری سازمان نیست.
شکل ۲-۱۱: مبانی زیر ساخت مدیریت دانش (سیوان^[۲۳۲]،۲۰۰۰)
همانگونه که در شکل فوق ملاحظه می گردد، مبانی زیر ساخت مدیریت دانش شامل: فرآیندهای دانش، فناوری اطلاعات و فرهنگ سازمانی می باشد. در ادامه به توضیح این زیر ساختها و مؤلفه های آنها می پردازیم.
۲-۷-۱- فرهنگ سازمانی
آغاز حیات فرهنگ سازمانی به پیدایش سازمان باز می گردد. تاکنون تعاریف زیادی از فرهنگ سازمانی عنوان گردیده است. رابینز^[۲۳۳] در کتاب مدیریت خود، فرهنگ سازمانی را اینگونه تعریف کرده است: فرهنگ سازمانی شیوه انجام گرفتن امور را در سازمان برای کارکنان مشخص می کند، ادراکی یکسان از سازمان است که در همه اعضای سازمان مشاهده می شود و بیانگر مشخصات مشترک و ثابتی است که سازمان را از سازمانهای دیگر متمایز می کند، به عبارت دیگر فرهنگ سازمانی، هویت اجتماعی هر سازمان را مشخص می‌کند (رابینز،۱۹۹۶). مطالعات رابینز نشان می‌دهد که فرهنگ سازمانی بر تمام جنبه های سازمان تأثیر می گذارد که این تأثیر در جنبه های رفتار فردی و عملکردهای سازمانی، انگیزش و رضایت شغلی، خلاقیت و نوآوری به وضوح قابل شناسایی است. آنچه که امروزه سازمان‌ها را نگران کرده است تغییرات سریع در محیط کار است و این امر به نوبه خود باعث می شود که رقابت بین سازمانها افزایش یابد و بنا به اعتقاد صاحبنظران تنها چیزی که می تواند به سازمانها کمک کند، استفاده از دانایی موجود سازمان و هدایت این دانایی در جهت پیشبرد امور است. مطالعات داونپورت وپورساک^[۲۳۴] هشت معیار را برای سنجش موفقیت سازمانها در اجرای پروژه های مدیریت دانایی معرفی کرده است که از بررسی این معیارها مشخص می گردد که فرهنگ سازمانی به عنوان شاخص اساسی سنجش موفقیت مدیریت دانایی در سازمانها مورد توجه است به طوریکه موفقیت مدیریت دانایی در سازمان بستگی به میزان انطباق آن با فرهنگ سازمانی دارد (داونپورت و پروساک^[۲۳۵]، ۲۰۰۰). به طور کلی می توان گفت که فرهنگ سازمانی با ایجاد هماهنگی و انسجام میان بخش‌های مختلف سازمان، تشویق افراد به نوآوری وتوسعه، گسترش دیدگاه‌های افراد نسبت به محیط، فرایند مدیریت دانایی را در سازمان مورد حمایت قرار می دهد. مدیریت دانایی که یکی از راه‌های بهبود بخشیدن به شرایط بقا سازمان است، زمانی به طور موفقیت آمیز در سازمان اجرا می گردد که از قبل زمینه فرهنگی مناسب با این نظام بسترسازی شده باشد. چرا که هدایت نمودن دانایی موجود سازمان یک امر مردمی است و به طور کامل مربوط به منابع انسانی می گردد و تابعی از فرهنگ کارکنان سازمان می باشد. لذا سازمانها باید برای اجرای موفق مدیریت دانایی، فرهنگ متناسب با آن را ایجاد نموده و بر اساس آن عمل نمایند.
مؤلفه های فرهنگ سازمانی از دید رابینز عبارتند از : حمایت مدیریت، حس تعلق سازمانی و مشارکت در تصمیم گیری که در ادامه به توضیح هر یک می پردازیم.
۲-۷-۱-۱-حمایت مدیریت
میزان ارتباط سازنده مدیران سازمان با کارکنان که به آنان کمک کرده و از آنان پشتیبانی می کنند را حمایت مدیران می خوانند(رضائیان،۱۳۸۴). حمایت مدیریت آنقدر حائز اهمیت است که برخی از صاحبنظران در طبقه بندی انواع فرهنگ سازمانی، فرهنگ حمایتی را یکی از انواع فرهنگهای سازمانی معرفی می کنند. در فرهنگ مبتنی بر حمایت، اعضای سازمان با مدیران رابطه نزدیکی دارند و سلسله مراتب محدود است (کارنیرو^[۲۳۶]، ۲۰۰۰).
۲-۷-۱-۲-حس تعلق سازمانی
میزان یا درجه ای که افراد،کل سازمان را معرف خود می دانند. هویت سازمانی توسط بعضی از صاحبنظران به عنوان احساس ادراک جمعی اعضای سازمان در مورد جنبه ها و ابعاد مختلف سازمان تعریف شده است،که این ادراکات جمعی عمیق و نسبتاً پایدار می باشد و موجب تفکیک سازمان از دیگر سازمانها می شود. تعلق سازمانی حدی است که اعضای سازمان خود را با کل سازمان نه با گروه خاصی یکی دانسته و دوست دارند که با آن، مورد شناسایی قرار گیرند. مواردی مانند، میزان تعهد و وفاداری به سازمان، احساس غرور و افتخار، تمایل به ماندن در سازمان و …… همه به علت حس تعلق سازمانی می باشد (ویگ^[۲۳۷]، ۱۹۹۹).
۲-۷-۱-۳-مشارکت در تصمیم گیری
عبارتست از چگونگی فرایند تصمیم گیری و مشارکت کارکنان در این فرایند.در سازمانهای خلاق مشارکت جمعی، بهره گیری از نظرات کارکنان و هم فکری در چارچوب سیستمهای ارتقا به طور گسترده ای رایج بوده و جزء فرهنگ سازمانی به شمار می رود. در یک تعریف کلی« مشارکت» را «ساختارتصمیم گیری» و «فعالیت داوطلبانه افراد و نیروها» بر اساس اداره و انتخاب و تفسیر در اوضاع و شرایط عینی تعریف کرده اند (مارتنسن^[۲۳۸]، ۲۰۰۰).
۲-۷-۲-فرآیندهای دانش
دانش فرآیندی خطی و ایستا نیست، برعکس، فرآیندی پویا و چرخه ایست و به کارکنانی نیاز دارد که دائما با اطلاعات سر و کار داشته باشند، دانش جدید کسب کرده و آنرا برای اصلاح تصمیمات به کار گیرند (گاندهی^[۲۳۹]، ۲۰۰۴). منظور از فرآیندها در مدیریت دانش، جمع آوری و سازماندهی دانش سازمانی و بهره برداری و حفاظت از این سرمایه های دانشی، می باشد. فرآیندهای مدیریت دانش در سازمان باید دارای این توانایی باشند که به طور اثر بخش و کارآمد دانش مورد نیاز جهت تحقق فرآیندهای کسب و کار سازمانی را پردازش کنند. دست اندرکاران دانش انواع مختلفی از فرایند دانش پایه را مطرح می کنند که متشکل از مراحل زیر است: در اختیار گرفتن، ذخیره سازی، پردازش، انتقال و تسهیم دانش.
۲-۷-۲-۱-پردازش دانش
دانش خام در مرحله پردازش به صورت دانش با ارزش سازمانی در می آید. پردازش شامل ذخیره سازی، پالایش، سازماندهی، تحلیل، مقایسه، هم بسته سازی،کاوشگری و یا انواع فنون می شود. این امر کمی فراتر از عنوان دهی به دانش را در بر می گیرد به گونه ای که دیگران بتوانند به سادگی در موقع نیاز آن را بازیابی کنند، یا اینکه مستلزم تحلیل پیچیده، پیشرفته و آماری باشد تا بتوان روابط و بینشهای پنهان در آن را کشف و آشکار ساخت.
به طور مشخص و دقیق به دو نوع پردازش نیاز است تا فرایند ایجاد دانش را از داده های خام سرعت بخشد:
۱)استخراج^[۲۴۰] : فرایند تعریف داده های هدف و گرفتن آنها از نظامهای تولید و پایگاههایی که داده ها در آن قرار دارند استخراج نام دارد. هدف این است که فقط داده های مطلوب استخراج شوند نه تمام داده های دیگر.

 

۲

ته‌ریز تیکنر هماتیت

۳۵/۳

 

۳

میکسر+هماتیت

۳۳/۳

 

 

۳-۳-۳- درصد جامد
به منظور اندازه ­گیری درصد جامدها به مدت یک هفته از نقاط تعیین شده نمونه گیری شده سپس نمونه­ها پس از وزن شده توسط فیلر آزمایشگاهی آبگیری شده و درون خشک کن قرار گرفت تا جامد خشک را بدست آمد پس از انجام این فرایند جامد خشک را دو باره وزن کرده و نسبت وزن جامد خشک به وزن کل درصد جامد را نشان می­دهد. درصد جامد­های مختلف درون جدول زیر آورده شده ­اند.این درصد جامدها میانگین درصد جامدهای هفت روز هستند.
جدول(۳-۶):درصد جامد

 

شماره

نمونه

درصد جامد

 

۱

ته‌ریز میکسر ۱۰۲

۳۳

 

۲

ته‌ریز تیکنر هماتیت

۴۲.۵

 

 

۳-۴- آزمایش‌ها
سه روش آزمایشی برای تعیین نوع و اندازه تجهیزات ته‌نشینی وجود دارد:

آزمایش­های پایلوت پیوسته – این آزمایش با بهره گرفتن از یک تیکنر با قطر کوچک مشابه تیکنری که باید در طرح صنعتی به کار رود انجام می­ شود]۳[.
آزمایش‌های آزمایشگاهی نیمه‌پیوسته – با بهره گرفتن از پمپ‌های آزمایشگاهی، خوراک به صورت پالپ و محلول فلوکولانت به داخل استوانه ته‌نشینی پمپ می­ شود و مایع در سرریز و پالپ ته­ریز پیوسته جمع آوری می­ شود]۳[.
آزمایش های ته‌نشینی آزمایشگاهی ناپیوسته – در روش مرسوم مقدار نسبتا کمی از نمونه داخل استوانه مدرج ریخته می‌شود و اجازه داده می‌شود که ذرات ته نشین شوند ]۳[.
۳-۴-۱- آزمایش‌های ته‌نشینی ناپیوسته
برای آزمایش‌های ته‌نشینی ناپیوسته تجهیزات زیر مورد نیاز می‌باشند:
استوانه ۱ لیتری مدرج شده برای اندازه گیری ارتفاع، سرعت ته‌نشینی
اضافه ساز فلوکولانت و مخلوط ساز
زمان سنج
ترازو برای وزن کردن نمونه­ها
جامد خشک، وسیله فیلتر کردن و شستشو (در صورت نیاز )
محلول فلوکولانت
در این آزمایش‌ها ابتدا نمونه را به اندازه معین برای ساخت پالپی با غلظت معین آماده و درون استوانه ریخته شد. سپس فلوکولانت که از قبل و طبق شرایط معرفی شده توسط سازندگان آماده شده توسط قطره چکان به پالپ اضافه می­ شود. پالپ و فلوکولانت را جهت اختلاط بیشتر میان پالپ و فلوکولانت به منظور ساخته شدن بیشتر لخته­ها هم زده شد سپس استوانه در جایی ساکن قرار داده شد و سرعت ته‌نشینی در فواصل زمانی ثبت گردید. تا زمانی که ارتفاع و چگالی پالپ ته­نشین شده به ارتفاع و چگالی نهایی برسد، آزمایش ادامه می‌یابد. نواحی تشکیل شده در فرایند ته‌نشینی در شکل ۳-۵ نشان داده شده‌اند سپس طبق شکل ۳-۶ نمودار ته‌نشینی پالپ مورد نظر رسم می‌شود.
ناحیه تراکم
ناحیه انتقال
ناحیه اولیه غلظت پالپ
شکل(۳-۵): نواحی تشکیل شده در فرایند ته‌نشینی ]۱۸[
شکل (۳-۶): آزمایش‌ها ته‌نشینی ناپیوسته]۱۸[
شیب نمودار در قسمت خطی ابتدای نمودار بیانگر سرعت ته‌نشینی آزاد ذرات است

 

شماره گویه های پرسشنامه	متغیر مورد سوال	ضریب آلفا
۷-۱	عوامل موثر بر توسعه خدمات دولت الکترونیک	۰٫۸۴۹
۱۱-۸	اولویت عوامل موثر بر توسعه خدمات دولت الکترونیک	۰٫۸۱۴
۱۵-۱۲	راهکارهای توسعه خدمات دولت الکترونیک	۰٫۷۹۸

۳-۹٫ روش تجزیه و تحلیل داده ها
این تحقیق بر حسب روش، جزء تحقیقات همبستگی می باشد. در تحقیق همبستگی هدف اصلی آن است که مشخص شود آیا رابطه ای بین دو یا چند متغیر کمّی وجود دارد و اگر این رابطه وجود دارد، اندازه و حد آن چقدر است.هدف از مطالعه همبستگی ممکن است برقراری یک رابطه یا نبود آن و به کارگیری روابط در انجام پیش بینی ها می باشد. مطالعات همبستگی، تعدادی از متغیرهایی را که تصور می رود با مسأله مرتبط هستند ارزیابی می کند، متغیرهایی که معلوم شود وابستگی زیادی ندارند، حذف شده و مورد بررسی بیشتر قرار نمی گیرند. برای تعیین علی بودن روابط بین متغیرهایی که وابستگی زیادی دارند، نیاز به انجام مطالعات علی-تطبیقی یا تجربی وجود دارد (خاکی،۱۳۸۷ ،) با عنایت به این که تحقیق از دیدگاه روش و ماهیت، از نوع تحقیقات همبستگی به حساب می آید و با توجه به موضوع و فرضیه های تحقیق، جهت انجام تحلیل های آماری از مباحث رگرسیون خطی ،رگرسیون چندگانه و آزمون همبستگی کمک گرفته شده است.

.همانگونه که قبلاً اشاره شد، این رساله عمدتاً تحقیق تجربی و پس رویدادی و مبتنی بر اطلاعات تاریخی واقعی است. در این تحقیق پس از استخراج ارزشهای هر یک از متغیرها ، با بهره گرفتن از نرم افزار spss به تجربه و تحلیل یافته‌ها بر اساس مدل‌های رگرسیون تحقیق که در ادامه ارائه شده است پرداخته می‌شود. سپس با بهره گرفتن از آزمون F معنی دار بودن کل مدل، مورد بررسی قرار گرفته و با بهره گرفتن از آزمون t معنی دار بودن ضرایب مدل مورد آزمون قرار می گیرند. یکی از راه های این که تشخیص دهیم مدل رگرسیون دارای خطای تصحیح می‌باشد یا خیر استفاده از آزمون F و t می باشد. به عبارت دیگر از طریق توزیع t و یا F می توان تشخیص داد که متغیر های توضیحی حقیقتاً مهم هستند یا خیر
۳-۱۰٫رگرسیون خطی و چندگانه
واژه “رگرسیون” به معنای “بازگشت” می باشد و نشان دهنده آن است که مقدار یک متغیر به متغیر دیگری بر می گردد. آماردانان سعی کردند به توسعه روابطی بپردازند که بتوان با آن میزان متغیری را با توجه به میزان دو یا چند متغیر دیگر پیدا کرد و بدین ترتیب از واژه “رگرسیون^۱ چندگانه” استفاده کردند. در رگرسیون خطی، معادله خط برازنده طوری تشکیل می شود که مجموع توانهای دوم انحراف عمودی نمودار از خط برازنده حداقل شود. به چنین خطی، «خط حداقل توانهای دوم یا خط رگرسیون» می گویند (آذر، مومنی،۱۳۸۵ ،۱۹۰-۱۸۳) .
دررگرسیون خطی یک متغیره ، معادله y= α + β x معرف خط رگرسیون جامعه بود ، که ماآن را به وسیله y^= a + bx برآورد می کردیم . دررگرسیون خطی دومتغیره نیز معادله β۲ x2 +1y= α + β۱ x معرف صفحه رگرسیون جامعه است ( درفضای سه بعدی به جای خط صفحه داریم ) که می خواهیم آن را به وسیله b2 x2 +1y^= a + b1 x برآوردکنیم . دراینجا x1 و x2 دومتغیرمستقل ، y^ و a و b1 و b2 به ترتیب برآورد کنندهای α ، β۱ و β۲ هستند . (عادل آذر، ۱۳۸۵، ۱۹)
خط رگرسیون جامعه به صورت y =  + β x معرفی گردیده است که اگر فرض ۰= β تایید شود نشان دهنده این مطلب است که بین دو متغیر x و y رابطه وجود ندارد ( آذر و مومنی ،۱۳۸۴،۳۰)
در انتها پس از تهیه و محاسبه کامل متغیر ها در محیطExcel ، تمام متغیر ها به محیط SPSS، جهت پردازش آماری، منتقل گردید و خروجی هایی طبق مفروضات مورد نظر حاصل و تجزیه و تحلیل گردیده است که شرح و تفسیر کامل آن در فصل چهارم تحقیق حاضر گنجانده شده است.
فصل چهارم
تجزیه و تحلیل داده‌ها
در این فصل به بررسی ویزگیهای توصیفی متغیرها،تجزیه و تحلیل سوالات پزوهش با بهره گرفتن از روش های آماری و نرم افزار spssپرداخته شده است.
۴-۱-مقدمه‏
داده ها شامل ارقام و مشخصاتی هستند که برای معنی دار کردن باید از ارزش های آماری یا غیر آماری به منظور دست یابی به هدف تحقیقات یا پژوهش ها استفاده شوند.داده های جمع آوری شده اعداد و ارقام بدون معنی می باشند که ازآمار برای معنی دار کردن آنها به منظور تحقیق اهداف پژوهش ها و تحقیقات کمک گرفته می شود، تجزیه و تحلیل اطلاعات بعنوان بخشی ازفرآیند تحقیق علمی ،یکی از پایه های اصلی هر مطالعه و پژوهش به شمار می رود،که بوسیله آن کلیه فعالیت های تحقیقی تا رسیدن به یک نتیجه ،کنترل و هدایت می شوند.به عبارتی در این بخش ،پژوهشگر برای پاسخ گویی به مسایل تدوین شده و یا تصمیم گیری در مورد رد یا تایید فرضیه یا فرضیاتی که برای تحقیق در نظر گرفته است باید تجزیه و تحلیل های لازم را انجام دهد.
تجزیه و تحلیل بعنوان علمی از پایه های اساسی هر تحقیق به شمار می رود که بوسیله آن کلیه فعالیت های تحقیق تا رسیدن به نتیجه ،کنترل و هدایت می شوند،در فصل چهارم نحوه جمع آوری اطلاعات و تجزیه تحلیل هر یک از فرضیه ها بطور کامل مورد بررسی قرار داده شده است.(عدل اذر و مومنی،۱۳۸۵)
۴-۲- بررسی ویژگیهای توصیفی متغیر های کیفی گروه نمونه
در این قسمت به بررسی ویژگیهای توصیفی متغیر های کیفی گروه نمونه بر اساس متغیرهای جنسیت،سابقه خدمت در جدول(۴-۱) تا جدول(۴-۴) پرداخته شده است.
۴-۲-۱- اطلاعات مربوط به جنسیت
جدول (۴-۱) توزیع فراوانی و درصد فراوانی جنسیت افرادی که به پرسشنامه پاسخ داده اند.

 

گروه ها

فراوانی