چو خورشیدش از چهره میتافت نور
^{بوستان،ص ۴۹}

ابن‌الجوزی از بزرگ‌ترین منتقدان این گروه به ویژه احمد غزّالی است و پس از نقل دفاعیات آن‌ها، به خصوص احمد غزّالی، می‌گوید: «از این هذیان‌هایی که این نادان گفته عجب دارم. اگر ابلیس فریفته‌‌ی عشق الهی است، پس نباید مردم را تحریض به گناه می‌کرد. شگفتا پخش این سخنان هرزه در بغداد که دارالعلم است مرا به دهشت انداخته است.»^[۳۴۱]
در جایی دیگر می‌گوید: «در شگفتم از این ترفند خنک و دروغ ناپسند، که چگونه این سخنان در دارالسلام(بغداد) جاری است و از آن به سکوت می‌گذرند؟ اگر این سخن را بر دهاتی‌ها نقل کنند انکار کنند، عجیب است! نسبت به ابلیس تعصّب ورزیدن و ادعای اینکه او موحد است…»^[۳۴۲]
ـ پیشینه‌ ادب صوفیه درباره‌ی ابلیس
دفاعیات از ابلیس نخستین بار توسط حلاج آغاز شد و آنچه در ودره‌های بعد در آثار گروهی از صوفیه ایران، چون احمد غزالی، عین‌القضاه، میبدی، سنایی، عطار، مولوی، روزبهان بقلی در بزرگداشت ابلیس و توجیه عصیان و اضلال او دیده می‌شود، غالباً تکرار و تأکید یا بسط و تفصیل، و یا توضیح و تفسیر همین نکات و نکات دیگری است که از حلاج آورده شد. ابوالقاسم گرگانی(ق۵) و سپس عین‌القضاه، احمد غزالی و میبدی، ابلیس را مهمتر مهجوران نامیدند. از مجموع این مطالب چنین برمی‌آید که مسألهی عصیان ابلیس و کوشش در تبرئهی او از سدهی ۴ ق. / ۱۰م. و مقارن روزگار حلاج تا دو سه قرن به صورت یک جریان فکری خاص و درمیان عرفای ایران مطرح بوده، و هم‌چنانکه گروهی را به خود جذب و جلب می‌کرده، گروهی را نیز به مخالفت برمی‌انگیخته است. حتی روزبهان بقلی، عارف بنام سده‌ی ۷ ق./ ۱۳م. که خود شارح طواسین حلاج و شطحیات اوست، در موارد بسیار به سخنان حلاج و آنچه او از زبان ابلیس می‌گوید، خرده می‌گیرد. این جریان در آثار عین‌القضاه به اوج خود رسید، و در شعر صوفیانه فارسی، خصوصاً در منظومههای عطار و مثنوی مولوی و غزلیّات او با بیان شاعرانه درآمیخت و رنگ و جلای ذوقی و عارفانه به خود گرفت.
امّا اینکه چرا این گونه تفکر درباره ابلیس در ایران میان گروهی از صوفیه و عرفای ایرانی رشد و بسط می‌یابد نکتهای است که شایسته توجّه و تأمّل بیشتری است. در میان مردمی که سابقه ذهنی دیرینه با جهان شناسی و جهان بینی ثنوی داشتند، و در اعماق اندیشه آنان رسوباتی از عقاید مبتنی بر مقابله و مخاصمه دو اصل قدیم نور و ظلمت و خیر و شر باقی مانده بود، ابلیس به آسانی میتوانست جای اهریمن را بگیرد و به موجودی مطلقاً «ضد خدا»، مستقل و جدا از اراده و قدرت او، دشمن سرسخت و خودمختار او و خالق و فاعل همه شرور، مبدل شود؛ امّا در افکار و اقوال این گروه از متفکران صوفیه (چنانکه در حکمت اشراق) دوگانگی نور و ظلمت به یگانگی نور الهی تبدیل می‌شود. در اینجا ابلیس مظهر صفات قهر و جلال الهی است؛ محکوم سرّ قَدَر و حکمت ازلی است؛ موحدی است که عصیانش برای گریز از شرک است؛ عاشقی است که از فرط عشق و غیرت نافرمانی می‌کند؛ بنده ای است که چون در امر، نیت و اراده‌ی دیگری می‌بیند، درد و بلای ذلت و حرمان و لعنت و ملامت را به جان می‌خرد، امّا با اینهمه از رحمت و عنایت پروردگار و از سابقه لطف ازل ناامید نیست، زیرا که رحمت الهی همه چیز را دربر می‌گیرد:…وَرَحمَتی وَسِعَت کلَّ شَیءٍ…^[۳۴۳]

در حالی که در آیات متعدد قرآنی، ابلیس، دشمن درجه اول انسانیت معرفی شده و این‌گونه تأویلها از غلوّ صوفیانه است و به هیچ روی برنمیتابد. عطّار هم مانند بسیاری از اشراقیون ایرانی از بنمایههای تفکّر باستانی و هند و ایرانی به ارث دارد. علی نقی منزوی در این خصوص مینویسد: «عطّار مانند دیگر فلاسفه هند و ایرانی، خدا را در همین عالم، بلکه عین جهان میشمارد. مفهومهای نبوّت (به معنی اسرائیلی آن) وساطت، شفاعت، هدایت، اضلال، استدراج، مکر خفی و جلی، که در ظاهر نصوص مقدّس دیده میشود باید همگی تفسیر و تأویل شود.»^[۳۴۴]

تو برون شو از میان کان ذات فرد

بی رسولیِّ تو داند گفت و کرد
^{مصیبت نامه،ص۳۱۳}

ـ دفاعیه‌های عطّار از ابلیس
برای کسی که نخستین بار در آثار عطار تأمل می‌کند هیچ مطلب یا موضوعی به اندازه دفاعیه‌های عطار پر رنگ نمی بیند. در تذکرهالاولیاء از لحظه‌های اضطراب آخر عمر شبلی سخن می‌راند که از او پرسیدند علت اضطراب شما چیست؟ «گفت: از ابلیسم رشک می‌آید و آتش غیرت جانم می‌سوزد، که من اینجا نشسته، او چیزی از آن خود به کس دیگر دهد: وَ اِنَّ علیک لعنتی إلی یوم الدین(ص/۷۸). آن اضافت لعنت به ابلیس نمی‌توانم دید. می‌خواهم که مرا بُود که اگر لعنت است نه آخر که از آن اوست؟ و نه در اضافت اوست؟ آن ملعون خود قدر آن چه داند؟ چرا عزیزان را ارزانی نداشت تا قدم بر تارک عرش نهادندی؟ جوهری داند قدر جوهر.»(تذکرهالاولیاء، ص۵۵۵)
در بیان عطار صراحت لهجه از این طرفداری زیاد است؛ اگر به حکایات و تصاویری که از زبان ابلیس آفریده است دقت کنیم موضوع روشن‌تر می‌شود. عطار در مقالهی هشتم الهی‌نامه، وقتی پسر از پدر می‌خواهد راز سحر و جادویی را بر او آشکار کند، می‌گوید:

پدر گنج سخن را کرد در باز

پسر را گفت: ای داننده‌ی راز

و پدر هفت حکایت کوتاه و بزرگ در ستایش و تأیید ابلیس و رسم وفاداری به عشق الهی و… را برای فرزند یادآوری می‌کند که اغلب آن روایات سرچشمهی اسرائیلی و جعلی دارد. حتی بعضی از روایات مانند حکایت بچه‌ی ابلیس با آدم و حوا، تنها در «نوادرالاصول» حکیم ترمذی (قرن سوم) دیده شده است.^[۳۴۵] که ترمذی خود داستان را یکی از مشهورترین راویان اسرائیلیات یعنی وهب بن منبّه نقل می‌کند: (ص۵۷۹) که از کرامت انسانی و شخصیت قرآنی آدم و به ویژه حوا می‌کاهد و زن ستیزی و فرهنگ ایرانی و اسلامی را آشکارتر می‌کند.
عطّار، ابتدا «حکایت بچّه ابلیس با آدم و حوا» را نقل می‌کند(در بحث اسرائیلیات آدم و حوا نقل و بررسی شده است) که حکیم ترمذی روایت کرده و با این بیت آغاز می‌شود:

حکیم ترمذی کرد این حکایت

ز حال آدم و حوّا روایت

عطار داستان را در ۴۵ بیت می‌سراید و نتیجه می‌گیرد که شیطان در درون آدمی هست و رهزن ماست و آدم(ع) هم به خاطر یک دانه گندم اشک‌ها ریخت و ابلیس که مردود درگاه است، چه اشک‌ها می‌ریزد و چه کارهایی می‌کند:

ببین کابلیس را در لعن و در رشک

با توجه به جایگاه خاصّ دعا در سیره حضرت و اینکه به عنوان شخص بسیار دعا کننده شناخته شده اند؛ امام جعفر صادق ( علیه السلام):
« کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام رَجُلًا دَعَّاء»^[۲۰۳]
حتی در میان معصومین ( علیهم السلام ) سیره عبادی حضرت به عنوان الگو و معیار مطرح بوده است و حتی طبق فرمایش امام جعفر صادق که در میان اهلبیت ( علیهم السلام ) شبیه ترین شخص در پوشش و فقه به ایشان سید الساجدین علی بن الحسین ( علیهما السلام ) بوده است^[۲۰۴] ولی ایشان ( علیه السلام ) عبادت خود را با امیرالمومنین(صلوات الله علیه) می سنجند، امام محمد باقر( علیه اسلام) :
« هُوَ قَدْ بَلَغَ مِنَ الْعِبَادَهِ مَا لَمْ یَبْلُغْهُ أَحَدٌ فَرَآهُ قَدِ اصْفَرَّ لَوْنُهُ مِنَ السَّهَرِ وَ رَمِصَتْ عَیْنَاهُ مِنَ الْبُکَاءِ وَ دَبِرَتْ جَبْهَتُهُ وَ انْخَرَمَ أَنْفُهُ مِنَ السُّجُودِ وَ وَرِمَتْ سَاقَاهُ وَ قَدَمَاهُ مِنَ الْقِیَامِ فِی الصَّلَاهِ، فَلَمْ أَمْلِکْ حِینَ رَأَیْتُهُ بِتِلْکَ الْحَالِ الْبُکَاءَ فَبَکَیْتُ رَحْمَهً لَهُ‏ وَ إِذَا هُوَ یُفَکِّرُ فَالْتَفَتَ إِلَیَّ بَعْدَ هُنَیْهَهٍ مِنْ دُخُولِی فَقَالَ یَا بُنَیَّ أَعْطِنِی بَعْضَ تِلْکَ الصُّحُفِ الَّتِی فِیهَا عِبَادَهُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع فَأَعْطَیْتُهُ فَقَرَأَ فِیهَا شَیْئاً یَسِیراً ثُمَّ تَرَکَهَا مِنْ یَدِهِ تَضَجُّراً وَ قَالَ مَنْ یَقْوَى‏ عَلَى‏ عِبَادَهِ عَلِیٍّ ع‏ »^[۲۰۵] : روزی بر پدرم علی ابن الحسین(علیهما السلام) وارد شدم و دیدم که از بیداری رنگ رُخش زرد، از گریه چشمانش به گودی نشسته، پیشانی اش گود، بینی اش از کثرت سجده.. شده است، ساق پاها و پاشنه اش از کثرت ایستادن در نماز خم شده است وقتی او را بدین حال دیدم نتوانستم خودم را کنترل کنم و از روی دلسوزی برای او گریه کردم و او در حال تفکر بود پس به سوی من نگاه کرد و خوش آمد گفت، سپس گفت : پسرم! آن کتاب را که درباره عبادت علی ابن ابی طالب(علیه السلام) است را به من بده، هنگامی که کتاب را به او دادم مقدار بسیار کمی از آن کتاب را خواند سپس از روی شدت ناراحتی کتاب را به سوی پرتاب کرد در حالیکه می گفت چه کسی می تواند مانند علی (علیه السلام) عبادت کند».

از اسامه بن زید روایت شده است :… دیدم علی علیه السلام را مثل پارچه ای روی زمین افتاده و در حال سجده با خدا مناجات می کند و می گفت:
« سبحان اللّه الدائم، فکّاک المغارم، رزّاق البهائم، لیس له فی دیمومته ابتداء، و لا زوال و لا انقضاء» پس از دلم نیامد او را از آن حال خارج کنم تا وقتی که خودش سر از سجده برداشت و…».^[۲۰۶]
نوف بکالی روایت می کند:
« امیرالمؤمنین صلوات اللَّه علیه را دیدم که پشت کرده سریع مى‏رود، عرض کردم: اى مولاى من! کجا قصد دارید؟ فرمود: رها کن مرا اى نوف! همانا آرزوهایم مرا در محبوبم پیش فرستاده، عرض کردم: اى مولاى من! آرزوهایت چیست؟ فرمود: آن کسى که مورد آرزویم هست آن‏ها را مى‏داند و بى‏نیازم آن‏ها را براى غیر او بیان کنم و کفایت مى‏کند براى بنده در ادب داشتنش که در نعمت‏ها و نیازمندى‏هایش غیر پروردگارش را شریک نگرداند… و به سوى خداوند سبحان روى آور؛ زیرا او مى‏گوید: «سوگند به عزت و جلالم حتماً قطع مى‏کنم آرزوى هر کسى را که به غیر من آرزو بندد با مأیوس کردن از او و حتماً لباس خوارى را در میان مردم بر او مى‏پوشانم و از درگاه قربم او را دور کرده و از رسیدن به خودم او را قطع مى‏کنم. ^{[۲۰۷][۲۰۸]}
روایت شده که مولایمان علىّ بن ابى طالب علیه السّلام پیوسته تمام شب را نماز مى‏خواند، و ساعت به ساعت بیرون مى‏آمد و به آسمان مى‏نگریست و قرآن تلاوت مى‏نمود.
همچنین در روایت دیگر حبّه عرنى مى‏گوید:
«وقتى من و نوف در محوطه مسجد [یا: کاخ حکومتى‏] خوابیده بودیم، ناگهان در اواخر شب امیر المؤمنین علیه السّلام را دیدیم که مانند شخص واله و سرگشته دست خویش را بر دیوار گذاشته و این آیه را تا آخر تلاوت مى‏فرمود:إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ … وى مى‏گوید: حضرت این آیات^[۲۰۹]‏ را مى‏خواند و بسان شخص عقل پریده مى‏گذشت. تا اینکه فرمود: اى حبّه، آیا خوابیده‏اى یا بیدارى، عرض کردم: بیدارم.شما که چنین مى‏کنید، پس ما چگونه باید باشیم؟حضرت چشمانش پر از اشک شد و گریست. و سپس فرمود: اى حبّه، خداوند را مقامى است، و ما را در پیشگاه او جایگاهى، و هیچ کدام از اعمال ما بر او پوشیده نیست. اى حبّه، خداوند نسبت به تو و من از رشته رگ گردن نزدیکتر است. اى حبّه، هیچ چیز نمى‏تواند من و تو را از دید خداوند پنهان دارد.
سپس فرمود: اى نوف، آیا خوابیده‏اى؟ نوف که خوابیده بود از خواب بیدار شد و عرض کرد: نه خیر، یا امیر المؤمنین، بیدار نیستم، امشب بسیار گریستم. حضرت فرمود: «اى نوف، اگر در این شب از خوف خداوند- عزّ و جلّ- بسیار گریستى، فرداى قیامت در پیشگاه خداوند- عزّ و جلّ- چشمانت روشن خواهد شد. اى نوف، هیچ قطره‏اى از چشم انسان به خاطر ترس از عظمت خدا به زمین نمى‏ریزد، مگر اینکه دریاهاى آتش جهنّم را خاموش مى‏سازد. اى نوف، هیچ کس مقام و منزلتش بزرگتر و والاتر از کسى که از ترس عظمت خدا بگرید، و در راه خشنودى خدا دوست و یا دشمن بدارد، وجود ندارد. اى نوف، هر کس در راه خرسندى خدا دوست بدارد، هیچ کس را بر محبّت او مقدّم نخواهد داشت، و هر کس در راه خشنودى خدا دشمن بدارد، خیرى به دشمنان خویش نمى‏رساند. اینجاست که به حقایق ایمان کاملا نایل خواهید شد.» سپس حضرت آن دو را پند و اندرز داد و موعظه نمود و در اواخر گفتارش فرمود: «پس از خداوند بیم داشته و بپرهیزید، که من شما را بیم دادم.» سپس در حال عبور مى‏فرمود: «لَیْتَ شِعْرِی فِی غَفَلَاتِی أَ مُعْرِضٌ أَنْتَ عَنِّی أَمْ نَاظِرٌ إِلَیَّ وَ لَیْتَ شِعْرِی فِی طُولِ مَنَامِی وَ قِلَّهِ شُکْرِی فِی نِعَمِکَ عَلَیَّ مَا حَالِی» : «خداوندا، اى کاش مى‏دانستم که در حال غفلتهایم آیا از من روى گردانى، یا به من مى‏نگرى؟ و اى کاش مى‏دانستم که در خواب طولانى و شکر و سپاس اندکم در برابر نعمتهایت، حالم چگونه است؟» حبّه مى‏گوید: به خدا سوگند، حضرت پیوسته بر این حال بود، تا اینکه سپیده دم طلوع کرد.^[۲۱۰]
از دیگر صفات مولایمان علىّ علیه السّلام در شب مطالبى است که نوف براى معاویه بن ابى سفیان ذکر نمود که در هیچ شبى براى حضرتش رختخواب پهن نشد، و هرگز در شدّت گرما و روزهاى بسیار گرم غذا میل ننمود زیرا روزه بودند.و نیز نوف گفت: گواهى مى‏دهم که آن بزرگوار را در حالى که شب پرده‏هاى تاریکى خود را افکنده بود، و ستارگان غروب کرده بودند، دیدم که ایستاده و محاسن شریف خویش را با دست گرفته و همانند مار گزیده [و یا شخصى که سخت مجروح باشد] به خود مى‏پیچید و بسان شخص اندوهناک و مصیبت زده گریه مى‏نماید.
ابى المقدام مى‏گوید: امام باقر علیه السّلام به من فرمود:
«شیعیان و پیروان علىّ علیه السّلام تنها کسانى هستند که رنگ پریده [و یا: لاغر]، و بدنهایشان آب رفته و خشکیده، و لبانشان [از بسیار ذکر گفتن و دعا‏] خشکیده، شکمهایشان تو رفته، رنگهایشان پریده و چهره‏هایشان زرد باشد. و هنگامى که تاریکى شب آنان را فرا مى‏گیرد، زمین را به عنوان رختخواب برگزیده، و با پیشانى‏هایشان به زمین روى آورده و سجده کنند. سجده‏هایشان زیاد و طولانى، و اشکهایشان فراوان، و دعایشان بسیار، و گریستنشان زیاد است، مردم شادمانند و ایشان نگران.»^[۲۱۱]
روایت شده است:
« ما در مسجد رسول خدا «ص» انجمنى داشتیم و در کارهاى اهل بدر و بیعت رضوان گفتگو میکردیم ابو درداء گفت اى مردم من شما را آگاه نکنم از کسى که مالش از همه‏ کمتر است و ورعش بیشتر و کوشش او در عبادت فزونتر؟ گفتند او کیست؟ گفت على بن ابى طالب «ع» ابو درداء گفت اى مردم من آنچه را دیدم میگویم و شما هم باید آنچه دیدید بگوئید من خود على بن ابى طالب را در شویحطات نجار دیدم که از موالى خود کناره کرد و از آنان که همراه ویند مخفى شده و پشت نخلها خلوت کرده من او را گم کرده بودم و از من دور شده بود گفتم بمنزل خود رفته است بناگاه آوازى حزین و آهنگى دلگداز شنیدم که میگفت.
«إِلَهِی کَمْ مِنْ مُوبِقَهٍ حَمَلْتَ عَنِّی فَقَابَلْتَهَا بِنِعْمَتِکَ وَ کَمْ مِنْ جَرِیرَهٍ تَکَرَّمْتَ عَنْ کَشْفِهَا بِکَرَمِکَ إِلَهِی إِنْ طَالَ »«معبودا چه بسیار جرم بزرگى که از من برخوردى و در برابرش بمن نعمت دادى و چه بسیار جنایتى که بکرم خود از کشف آن بزرگوارى نمودى معبودا اگر چه بدرازا کشید در نافرمانیت عمرم و بزرگ است در دفتر جرمم من جز آمرزشت آرزوئى ندارم و جز رضایت امیدم نیست» این آواز مرا بخود جلب کرد و دنبالش رفتم و ناگاه دیدم خود على بن ابى طالب است خود را از او پنهان کردم و آرام حرکت نمودم چند رکعتى بجا آورد در آن نیمه شب تار سپس بدرگاه خدا مشغول گریه و زارى و دعا و شکوه شد تا از نفس افتاد و دیگر حس و حرکتى از او ندیدم گفتم خوابش ربوده است براى شب‏نشینى طولانى او، بیدارش کنم براى نماز بامداد نزد او رفتم و دیدم چون چوبه خشکى افتاده او را جنبانیدم حرکت نکرد و نشانیدمش نشستن نتوانست گفتم‏ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ‏ بخدا على بن ابى طالب از دنیا رفته دوان بمنزلش رفتم که خبر مرگ او را برسانم فاطمه «ع» فرمود داستان او چیست؟ باو گزارش دادم فرمود اى ابو درداء بخدا این همان غشى است که از ترس خدا باو دست میدهد و آب آوردند و بر چهره او پاشیدند ابو درداء گفت این حالت را بخدا در هیچ کدام اصحاب رسول خدا ندیدم. ^{[۲۱۲][۲۱۳]}
جابر بن عبد اللَّه انصارى نقل می کند:
«در جنگ طائف، رسول اللَّه صلى اللَّه علیه و آله با على علیه السّلام در مکان خلوتى به نجوا پرداختند؛ چون آن گفت و گو و مجالست طولانى شد، عدّه‏اى از مسلمانان گفتند چه نجواى طولانى با یک دیگر دارند! رسول اللَّه صلى اللَّه علیه و آله فرمود: «ما انا انتجبیته و لکنّ‏ اللَّه‏ انتجاه^[۲۱۴]‏».من با او نجوا نمى‏کردم بلکه خداى سبحان با او نجوا و گفت و گو مى‏کرد.^[۲۱۵]
۱۳‚۱.نسخه شناسی صحیفه علویه و تاریخچه جمع آوری ادعیه حضرت
به نظر می رسد اولین گرد آورنده دعاهای حضرت، عبدالعزیز بن یحیی بن عیسی جلودی بصری است؛ او محدث مشهور سده چهارم قمری و متوفای سال ۳۳۲ قمری است .جلودی کلمات امیرالمومنین علی علیه السلام را در ده کتاب جمع آوری نموده که یکی از آنها کتاب دعاء علی (علیه السلام) ^[۲۱۶]است .پس از وی قاضی قضاعی در کتاب دستورالمعالم الحکم، فصلی را به دعاهای آن حضرت اختصاص داده است .در سده دوازدهم قمری عبدالله بن صالح سماهیجی در کتابی با عنوان الصحیفه العلویه ادعیه حضرت را جمع آوری کرده است .^[۲۱۷]
۱‚۱۳‚۱.صحیفه علویه سماهیجی
سماهیجی در کتابش دعاهای حضرت که در کتب مشهور و معتبر بوده گردآوری کرده است .او در مقدمه بیان می کند:
که اسناد احادیث را« خوفا من الاکثار و اعتمادا على الاشتهار، حیث انّها منقوله من الکتب المعتمده المشهوره و الأصول المسنده الّتى هى بین علمائنا»^[۲۱۸]حذف و از ذکر مآخذ اجتناب کرده است.
در این کتاب ۱۵۶ دعا آورده است که در چاپ های جدید پنج دعا که پیرامون درمان برخی از بیماریها^[۲۱۹] بوسیله دعا بوده توسط ناشر به بهانه پیدا نشدن سند صحیح حذف شده است و در نتیجه فقط ۱۵۱ دعا نقل شده است. کتاب هایى از شیخ بهایى، ابن فهد حلى، ابن طاووس، شیخ طوسى، کلینى، فیض کاشانى، شیخ صدوق و شیخ حر عاملى، از مآخذ کتاب سماهیجى به شمار مى روند.
مزایا
جمع آوری ادعیه خاص حضرت بدون اینکه پیشنیه ای در دسترس، وجود داشته باشد، ترتیب قابل قبول ادعیه، نقل بیشتر ادعیه از کتب معتبر
معایب
عدم نقل منبع و سند دعا، عدم نقل شان صدور دعا، ثواب و فوایدی که بر قرائت دعا مترتب است، به اختلاف نُسخ و اصل و بدل متون ادعیه اشاره نشده است و صدر و ذیل روایتی که در خلال آن دعا نقل شده، آورده نشده است.
متاسفانه در چاپ های مختلف کتاب، مشخص نشده است که بر اساس کدام نسخه و تصحیح بوده است .^[۲۲۰] و حتی در چاپ موسسه بوستان کتاب قم با ترجمه آقای سید هاشم رسولی محلاتی منبع شناسی تمام ادعیه صورت نگرفته و مترجم بدون علت و روال خاصی منبع برخی از ادعیه را ذکر کرده است و برخی را ذکر نکرده است و معایب شمرده بر نسخه اصلی شامل ترجمه نیز می شود.
۲‚۱۳‚۱.تکمله های صحیفه علویه سماهیجی
۱‚۲‚۱۳‚۱.الصحیفه العلویه الثانیه
تالیف محدث شهیر میرزا حسین نوری(م۱۳۲۰ق) وی ۱۱۱ دعا که سماهیجی در کتابش ذکر نکرده، آورده است. با این حال برخی از ادعیه صحیفه ثانیه در صحیفه علویه سماهیجی به چشم می خورد و مکرر است .^[۲۲۱] محدث نوری در مقدمه کتاب خود می گوید:
« ما بر دعاهای دیگر دسترسی پیدا کردیم که در کتاب های اصحاب ما نقل شده و از نظر آن مرحوم دور مانده و از قلم شریفِ او افتاده است …و در هر دعایی به مأخذ و محلّ آن نیز اشاره کرده ایم تا کمکی باشد برای کسی که می خواهد از روی اطمینان آن ها نگهداری و نقل کند؛ اما مرحوم سماهیجی روی خوش گمانی خود به راویان که آن ها را در درجه والایی از وثوق و اعتماد دانسته از ذکر مأخذ دعاها خودداری کرده و شاید رسم آن زمان چنین بوده است؛ من برخی از نسخه های صحیفه ایشان را دیدم که کنار هر دعا در حاشیه، مأخذ و سند آن را ذکر کرده که اهل خُبره و خَبر ایرادها و نظریاتی دربارۀ آن ها دارند».^[۲۲۲]
در بین صحایف علویه موجود ( متقدم و متأخر )، بهترین روش نقل ادعیه متعلق به صحیفه محدث نوری است که در ابتدای دعا مصدر دعا، شأن صدور دعا، سند دعا، در صورت وجود نقل ثواب و خواصِّ دعا و صدر و ذیل روایتی که در خلال آن دعا نقل شده است را ذکر می نماید به طوری که صحیفه ایشان قابل استفاده برای عوام و خواص است.
۲‚۲‚۱۳‚۱.الصحیفه العلویه الثالثه
سید مهدی غریفی بحرانی نجفی از دانشمندان سده چهاردهم قمری. در الذریعه، این کتاب در ضمن آثار مولف ذکر و اطلاعاتی پیرامون نسخه خطی یا چاپی آن ارائه نشده است .
۳‚۲‚۱۳‚۱.صحیفه امام علی (ع)
تالیف جواد قیومی اصفهانی از نویسندگان معاصر، وی در این کتاب ۵۳۲ دعا از دعاهای حضرت را گردآوری و بعد از نقل دعا متن را به فارسی ترجمه نموده و در سه جلد ارائه نموده است . مولف در مقدمه کتاب خود ادعا نموده است:
« کتاب حاضر مجموعه ای است در بردارندۀ تمامی ادعیۀ امیرالمومنین( علیه السلام) که… از منابع شیعه و اهل سنت گردآوری شده است … و تنها ادعیه ای ذکر شده که آن حضرت بیان فرموده اند»^[۲۲۳] .
بعد از نقل ادعیه حضرت در موضوعات حمد، مناجات، بر اساس ابواب فقهی( کتاب الطهاره، کتاب الصلاه، کتاب حج و جهاد، کتاب تجارت، کتاب اطعمه، و اشربه، کتاب الصوم )، ادعیه حضرت در قضای حوائج، بیماریها، ایام هفته و ماه، امور متفرقه نقل شده است. مولف در انتهای جلد سوم منابع و مصادر هر دعا را نقل کرده است^[۲۲۴] ولی مانند صحیفه سماهیجی ایراداتی مانند: عدم نقل شأن صدور دعا، ثواب و فوایدی که بر قرائت دعا مترتب است، به اختلاف نُسخ و اصل و بدل متون ادعیه اشاره نشده است و صدر و ذیل روایتی که در خلال آن دعا نقل شده، آورده نشده است.برخی از ادعیه از رسول خدا ( صلی الله علیه و آله و سلم ) است که توسط حضرت نقل شده است که در صحیفه مذکور به حضرت نسبت داده شده است، بر خلاف ادعای مولف در مقدمه کتاب،تمام ادعیه حضرت منقول در جوامع روایی شیعه و سُنّی ارائه نشده است^[۲۲۵]، در نقل یکی از احراز حضرت شکل حرز مربوط نقل نشده است و…
۴‚۲‚۱۳‚۱.الصحیفه العلویه الجامعه
نسخه مورد استناد ما در این تحقیق با توجه به جامعیت نسبی، آدرس دهی دقیق، نقل اختلاف نُسخ و ترتیب منطقی و چینش ادعیه الصحیفه العلویه الجامعه ابطحی اصفهانی است.^[۲۲۶]
در دانشنامه( موسوعه) هایی که پیرامون امیرالمومنین علی ( علیه السلام) است و مستدرکات نهج البلاغه بخشی به نقل ادعیه و سیره دعایی حضرت پرداخته شده است.^[۲۲۷]
عنوان کامل کتاب «الصحیفه العلویه الجامعه لأدعیه أمیرالمومنین علی بن أبی طالب علیه السلام» که چاپ اول آن در سال ۱۳۷۷ ه.ش بوده است ولی در سال ۱۳۸۱ ه.ش با ویرایشی جدید و افزودن برخی عناوین چاپ شده است که نسخه مورد استفاده ما چاپ اخیر می باشد.در مقدمه مولف احادیث و سخنانی پیرامون فضایل و مناقب حضرت و ذکر دو روایت پیرامون حالات عبادی ایشان نقل می کند و سپس به ذکرتاریخچه مختصر از جمع آوری ادعیه حضرت می پردازد و در مقدمه عنوان می کند که در این مجموعه قریب به ۷۰۰ دعا جمع آوری شده است؛ ولی در شماره گذاری ادعیه ۵۳۰ دعا شماره شده است و با رجوع به متن کتاب می بینیم در برخی از عناوین مثل تحمیدیه، تسبیحات، دعاهای خیر، نفرین ها، شکایات و… دعاهایی نقل شده است که در شمارش اصلی ادعیه نیامده است^[۲۲۸].
سپس روش تحقیق خود را توضیح می دهد و می گوید: « ما در ابتدای کار، بر روی جمع آوری همه ادعیه مأثوره حضرت تمرکز کردیم و به همین منظور در کتابهای ادعیه مورد اعتماد، مثل: مصباح المتهجد ( شیخ طوسی)، إقبال الأعمال و فلاح السائل ( سید ابن طاووس)، الجُنه الواقیه( للکفعمی) و… جستجو و ادعیه حضرت را جمع آوری کردیم علاوه بر آنچه در صحیفه های سماهیجی و نوری وجود داشت و ادعیه تکراری را حذف کردیم سپس بر اساس موضوع اقدام به چینیش دعاها نمودیم… و در نسخه شناسی اگر یک دعا تفاوت هایی در نسخه های مختلف کتاب وجود داشت به آن اشاره کرده ایم و در صورتی که دعا در مصادر دیگر به شکل دیگر وجود داشت در پاورقی بدان اشاره شده است و بر اساس نحوه قرائت، متن ادعیه را اِعراب گذاری کرده ایم.و در پایان کتاب تمام آیاتی که در متن ادعیه وجود داشت استخراج شده است و فهرست شده است و ذیل هر دعا اگر آیات وجود داشت در پاورقی نام سوره و شماره آیه ذکرشده است و همچنین به دعاهایی که از قرآن کریم اقتباس شده است اشاره کرده ایم. همچنیین معنی واژه هایی که نامأنوس( غریب) و رایج نیستند را از منابع معتبر لغت شناسی، توضیح داده و در پاورقی ذکر کرده ایم.»^[۲۲۹]
در بخش پایانی کتاب فهرست هایی تهیه شده است:
فهرست آیات بکار رفته در متن ادعیه و ذکر نام سوره و شماره آیه و شماره صفحه به تفکیک سوره وجود دارد.
فهرست جملات آغازین هر دعا تهیه شده است که جستجو و یافتن یک دعای خاص را آسان می نماید.
منابع و مصادر ذکر شده است و اگر یک دعا بیش از یک منبع نقل شده بود نام آن منابع نیز آمده است و گاهی ذکر سلسله سند و شأن صدور دعا و …
کتابنامه مصادر استفاده شده در کتاب: نام کتاب، ملف،محل نشر و سال نشرو گاهی نام ناشر.
فهرست اجمالی و تفضیلی ادعیه
۱‚۴‚۲‚۱۳‚۱.مزایا
جامعیت نسبی اثر
اشاره به اختلاف نُسخ در پاورقی ادعیه
متمایز کردن اکثر آیات و سوره ها از متن دعا وذکر نشانی آیات

- صدمه زدن به مناطق باستانی و تاریخی با استفاده بیش از حد و سوء استفاده ی گردشگران و توسعه نامناسب گردشگری.
خطرهای محیطی و مشکلات کاربری زمین ناشی از برنامه ریزی نامناسب ، ساخت و مهندسی ضعیف جاذبه ها و تسهیلات گردشگری(حیدری چیانه،۱۳۸۷،ص۹۶).
۲-۷ دولت،گردشگری و محیط زیست
برعکس سایر فعالیت های اقتصادی،صنعت جهانگردی در محیطی به اجرا در می آید که به وسیله ی نیروهای مختلف شکل می گیرد. یکی از مهمترین نیروها به وسیله یک شبکه بسیار پیچیده از سیاست ها ،قوانین، مقررات و سایر اقدامات دولت اعمال می شود(چاک.وای.گی،۱۳۸۵،ص۳۴۵).
فعالیت های دولت در عرصه گردشگری را در قالب وجوه زیر می توان جستجو نمود :
- تامین زیرساخت های لازم
- برنامه ریزی،نظارت و کنترل بر محیط های مقصد.
راه ، یکی از مهمترین زیرساخت های لازم جهت توسعه گردشگری است اما احداث راه ها مستلزم دستکاری های جدی در محیط طبیعی است. خاکریزی های گسترده ، برداشت از تپه های شنی، وارد ساختن آسفالت به عنوان یک ماده مصنوعی به محیط طبیعی یک سمت مسئله را شکل می دهند. سمت دیگر آن دگرگونی در محیط طبیعی است آن هنگام که مسیر چشمه های آب ، دره های بکر، صحاری و جنگل ها را می خراشاد و به آن هنگام که تپه ها و کوه ها را به واسطه ی عملیات احداث جاده تغییر شکل می دهد. از طرف دیگر علاوه بر پوشش طبیعی گیاهی موضوع پوشش جانوری و تاثیرات احداث راه ها بر آنها را نیز نباید از یاد برد. راه ها مسیرهای طبیعی گذر جانوران را قطع می کنند، به این ترتیب آنها حین تردد طبیعی خود مثلا برای رسیدن به مراتع یا چشمه سارها یا گریز از تعقیب شکارچیان ناگزیر به عبور از محیط ناامن جاده هستند. تصادم جانوران با خودروهای عبوری معضلی است که تمامی مناطق طبیعی که جاده ای از آن عبور کرده است با آن مواجه بوده اند. موضوع دیگر آلودگی هایی است که این خودروها به محیط طبیعی محل گذر خود وارد می سازند، از دود اگزوز خودردها گرفته تا باقی مانده ظروف پلاستیکی یکبارمصرف و ته مانده های غذا که در کناره های جاده ها به چشم می آیند همه بر سلامت محیط زیست گیاهی و جانوری تاثیر منفی دارند(رنجبریان و زاهدی،۱۳۸۸،ص۱۶۰).

حیطه ابزارهای سیاسی قابل دسترسی برای دولت بسیار وسیع است و بخش دولتی را قادر می سازد تا درجه های گوناگونی از تاثیرگذاری در جهت توسعه جهانگردی را بیازماید. در سراسر جهان دولت ها برای کمک و تعدیل بخش خصوصی مداخله کرده اند ، به این دلیل که طبیعت پیچیده محصول جهانگردی باعث می شود امکان محقق شدن همه اهداف سیاسی جهانگردی توسط بخش خصوصی بعید باشد.
گسترش نقش بخش عمومی(دولتی) به فلسفه اقتصادی دولت بستگی دارد.گرایش به سمت بازار سالم اقتصادی در دهه ۱۹۸۰ تحت تاثیر دولت قرار گرفت و این سوال مطرح شد که با این کار بازار بیشتر به سمت پیچیدگی می رود تا سلامت و این موضوع در تقابل کلی با جنبه قابل تحمل توسعه است که ا توانایی بازار خصوصی برای توزیع درآمدها و حفظ محیط زیست مقابله می کند. فوائد عمده جهانگردی به خوبی شناخته شده اند و بیشتر از هر صنعت دیگری جهانگردی با بهره گرفتن از منابع طبیعی و فرهنگی در ارتباط است( کوپر و همکاران،۱۳۸۰،ص۲۸۰) .
شکل۲-۳ - نقشهای مختلف دولت در جهانگردی
(پوررستمی،۱۳۸۴،ص۷۲)
۲-۸ فعالین غیر دولتی،گردشگری و محیط زیست
سازمان های غیر دولتی حفاظت از محیط زیست که (سازمان مردم نهاد) NGO نامیده می شوند، نقش اساسی و پیش روانه در اداره ی اکوتوریسم جوامع پیشرفته و در حال توسعه ایفا می کنند. سازمان های مردم نهاد فعال ، در زمینه نگهداری و حفظ محیط و منابع طبیعی به این نتیجه رسیده اند که اکوتوریسم شامل عوامل مثبت و سازنده ی بسیاری است که به فعالیت های این سازمان ها ، سمت و سو می بخشد. برخی از این فعالیت ها عبارتند از:
- کاهش اثرات عوامل مخرب بر روی محیط زیست.
- جلب توجه بازدید کنندگان و توریست ها به منابع طبیعی و عواملی که بر حفظ و نگهداری آنها تاثیر دارند.
- ایجاد یک منبع درآمد برای فعالیت های مربوط به نگهداری و حفظ محیط زیست(درام و مور،۱۳۸۸،ص۶۹).
جهت ایجاد ارتباط میان اکوتوریسم و حفظ منابع طبیعی بسیاری از این سازمان ها به عنوان بخشی از فعالیت های سازمانی خود دارای بخش اکوتوریسم می باشند. هرچند نقشی که آنها ایفا می کنند می تواند متفاوت باشد. به عنوان مثال:
۱- برخی سازمان های مردم نهاد به عنوان واسطه میان عوامل مختلف اکوتوریسم عمل کرده و برقراری رابطه میان آنها را میسر می سازند، مثل رابطه میان انجمن های حفاظت از محیط ریست با صنعت توریسم یا متصدیان امور این مناطق با انجمن های حفاظت محیط و… این نقش از اهمیت زیادی برخوردار است.
۲- در صورتی که سازمان های مردم نهاد خدمات و سرویس های گسترده ای را ارائه دهند و یا در کار خود با شرکت ها و موسسات خصوصی اکوتوریسم، مشارکت نمایند، می توانند درصد موفقیت خود را افزایش دهند.
۳- سازمان های مردم نهاداغلب به عنوان مربیان و منابع اطلاعاتی و سازمان های تخصصی شناخته می شوند آنها در واقع اطلاعات و تخصص هایی را در اختیار دارند که سایر موسسات مرتبط با اکوتوریسم یا به آنها دسترسی ندارند و یا فرصتی برای گسترش آنها نمی یابند. این اطلاعات می توانند به شکل منابع مکتوب و یا به صورت کارگاه های آموزشی باشد که مستقیمأ از طرف این سازمان ها ایجاد می شوند.
۴- سازمان های مردم نهاد در اجرای برنامه های اکوتوریسم با اداره ی کل مناطق حفاظت شده در منطقه همکاری می کنند ، مانند اجرای طرح های آموزشی مربوط به محیط زیست. معمولا این سازمان ها پشتوانه و سرمایه ی مالی خود را از منابع خارجی تامین می کنند و فعالیت هایشان را طبق برنامه ای توافقی پیش می برند.
۵- اکثر سازمان های مردم نهاد مناطق خاصی را که متعلق به خودشان می باشد تحت کنترل و حفاظت قرار می دهند اما گاهی به طور رسمی و زیر نظر دولت ، حفاظت یک منطقه ی خاص را به عهده می گیرند.در چنین مواردی، مسئولیت تمام امور و فعالیت های آن منطقه به عهده ی این سازمان ها می باشد . در بعضی موارد سازمان های مردم نهاد این فعالیت و مسئولیت ها را با همکاری یک اداره ی دولتی انجام می دهند مثل «انجمن حامیان طبیعت» و »حفاظت محیط زیست» که در گواتمالا فعالیت می کند و پارک طبیعی سیرادو لاکاندون را با همکاری کوناپ^[۳۶] اداره می کنند.
۶- در مواردی خاص سازمان های غیر دولتی مردم نهاد خدمات و سرویس های توریستی و مسافرتی را فراهم می کنند. مثل راه اندازی یک تور مسافرتی ، امکانات حمل و نقل و خدمات غذایی مسافران و…هرچند انجام این امور برای یک سازمان مردم نهاد منطقی به نظر می رسد اما می تواند او را از هدف اصلی خود دور کند.
سازمان های غیردولتی مردم نهاد از طریق فعالیت های دو جانبه و همکاری با انجمن های محلی، بخش خصوصی صنعت توریسم ، اداره ی دولتی مناطق حفاظت شده و سایر دست اندرکاران حفاظت محیط زیست – نقش مهمی در پیشرفت عملی و اجرایی اکوتوریسم ایفا می کنند(همان،صص۷۰-۷۳).
۲-۹ ظرفیت قابل تحمل
بسیاری از مقصدهای اکوتوریستی دارای ظرفیت ثابتی هستند ، اندازه و وسعت ، امکانات و تسهیلات رفاهی ، مکان در دسترس و …عواملی هستند که حدود ظرفیت را تعیین می کنند. این موضوعات بایستی در ارزیابی ظرفیت تحمل مورد توجه قرار گیرند(زاهدی،۱۳۸۵،ص۱۶۳).
مفهوم ظرفیت قابل تحمل تاریخچه ای غنی در موضوع منابع طبیعی دارد. این موضوع به خصوص در چارچوب مسائل مربوط به حیات وحش و مدیریت چراگاه ها کاربرد داشته است. بعدها موضوع ظرفیت قابل تحمل در مورد مقاصد و جاذبه های گردشگری نیز کاربرد یافت و در دهه ۱۹۳۰ میلادی در خصوص پارک های ملی مورد استفاده واقع شد. اما در دهه ۱۹۶۰ میلادی بود که کاربرد جدی این مفهوم در خصوص جاذبه ها واقعا جدی گرفته شد. در ابتدا مسئله میزان استفاده گردشگران از یک مقصد گردشگری و شرایط محیطی مقصد در چارچوب بحث قرار گرفت. فرض بر آن بود که تعداد بازدید کنندگان با میزان تاثیرات بر محیط از نظر تاثیر بر خاک ، محیط گیاهی و متغیرهای دیگر مربوط است. اما بعدها به بعد دیگری از ظرفیت قابل تحمل نیز پرداخته شد. در این بعد مسئله تاثیرات اجتماعی حضور گردشگر در مقصد نیز مورد توجه قرار گرفت. به تعبیری نگاه از این سو که ظرفیت قابل تحمل گردشگاه را تنها به سمت عوامل زیست محیطی و اندازه گیری تاثیرات مخرب چنین حضوری محدود سازیم به سمت معرفی ظرفیت قابل تحمل بر اساس ارزش های انسانی نیز سوق یافت. هرچه افراد بازدید کننده از یک مقصد بیشتر باشند ، نه تنها محیط طبیعی ، بلکه کیفیت بازدید افراد نیز متاثر خواهد شد(رنجبریان و زاهدی،۱۳۸۸،ص۱۷۱).
در بعد تاثیرات اجتماعی نیز همین موضوع را می توان بررسی نمود. باید به این سوال نیز پاسخ گوییم که چه تراکمی از گردشگران در محل مطلوب ایشان برای لذت بردن از محیط طبیعی و خلوت آرامش بخش و به دور از هیاهو است تا محیط دلخواه آنها تامین گردد و مسئله شلوغی روی ننماید زیرا در این بعد از ظرفیت قابل تحمل به محض رویداد پدیده شلوغی تقاضای پایدار برای بازدید از این گردشگاه مورد تهدید واقع می شود و تلقی مراجعان از مناسب بودن محیط تغییر خواهد کرد. چندان که روشن است پاسخ به چنین سوالاتی به قضاوت افراد بستگی خواهد یافت و گاه معیارهای علم دقیقی در این خصوص که مورد توافق جمعی باشند وجود ندارد اگرچه تلاش های متعددی در سراسر جهان در این باره انجام پذیرفته است. چنانچه ذکر گردید در این موارد اغلب قضاوت ها و به خصوص نتایج قضاوت مدیران که تابع اهداف ایشان در برنامه ریزی گردشگاه های طبیعی و غیر طبیعی است مورد لحاظ قرار می گیرند و تلاش در آن جهت سمت می یابد که بتوان بر این اهداف متغیرهایی که متضمن رسیدن به آنها هستند تعریف کرد. در چنین فرایندی برای این متغیرها استاندارد هایی تعریف می شوند . در عین حال بسیار حائز اهمیت است که تأکید گردد موضوع ظرفیت قابل تحمل اختصاص به جاذبه های طبیعی نداشته و دامنه این مفهوم به جاذبه های انسان ساز نیز کشیده شده است. از همین روست که گاه اماکن مورد بازدید اعم از طبیعی یا انسان ساز ، سیاست اعمال محدودیت در تضاد بازدیدکنندگان یا ایام بازدید را مدنظر قرار می دهند(همان،ص۱۷۳).
ظرفیت تحمل مقصد سطح و میزان حضور جهانگردان است که بر جامعه میزبان ، محیط و اقتصاد آنان تاثیر می گذارد و برای جهانگردان و میزبانان قابل قبول و در دوره های آتی پایدار می باشد. توجه داشته باشید که حضور جهانگردان مهم است نه تعداد آنان. این بدان علت است که برای تنظیم تعداد قطعی بازدیدکنندگان ، در نظر گرفتن یک سری از عوامل زیر ضروری است:

• • طول مدت اقامت؛

• • خصوصیات جهانگردان- میزبانان؛

• • تمرکز جغرافیایی بازدیدکنندگان؛

• • درجه و میزان فصلی بودن.

با قبول این حقیقت که جهانگردی با آثاری بر جامعه ، فرهنگ، محیط و اقتصاد همراه است ، احتمال دارد آستانه یا سقف ظرفیت تحمل ابتدا در یکی از این زمینه ها و نه همه ی آنها در یک زمان رخ می دهد. بنابراین در یک مقصد جهانگردی ممکن است که فعالیت جهانگردی در مرحله اول بر اکوسیستم محلی فشار وارد کند و در مراحل بعدی ، ساختار اجتماعی ، فرهنگ یا اقتصاد را مورد تهدید جدی قرار دهد . این به آن معنی است که ظرفیت تحمل برای یک مقصد جهانگردی خاص توسط ملاحظات زیست محیطی تعیین می شود و سایر عوامل ممکن است در زیر سطح ظرفیت قرار گیرد.
برای بررسی و مطالعه ظرفیت تحمل ضروری است تا زمینه های بررسی را برجسته سازیم.شکل۴-۲ نمایی از چارچوب تعیین ظرفیت تحمل را نشان می دهد. تعیین ظرفیت تحمل را می توان به صورت یک کارکرد از عوامل متنوع نشان داد که متعاقب برنامه ریزی و تنظیم قواعد و مقررات ، تاثیری بر مقصد جهانگردی وارد خواهد ساخت. به هر صورت ، ظرفیت تحمل موجب تغذیه میزبانان و بازدید کنندگان (عوامل بیگانه) می شود که به مرور زمان،آنها را تحت تاثیر قرار می دهد و در نتیجه ظرفیت تحمل نیز از آن متاثر می شود. مفهوم ظرفیت تحمل بیش از آنکه یک مفهوم ایستا و ساکن باشد ، متحرک و پر جنب و جوش است(کوپر و همکاران،۱۳۸۰،ص۱۶۶).
شکل ۲-۴ - ظرفیت تحمل
(همان،ص۱۶۷)
۲-۱۰ چرخه زندگی محصول گردشگری
تجربه گردشگران که از ترکییب همه ی لذت های گردشگری حاصل می شود می تواند محصول گردشگری نامیده شود(بورتون،۲۰۰۰،ص۶۶). گردشگری یک پدیده چند بعدی است که دو بعد آن را گردشگر و محصول گردشگری تشکیل می دهند.گردشگران(بعد اول) انگیزه ها و خواسته هایی دارند که تأمین آنها را در مقصدهای گردشگری جستجو می کنند. مقصدهای گردشگری در پاسخ به بعد اول سیستم(خواسته های گردشگران)، بعد دوم(محصول گردشگری) را تدارک می بینند. محصول گردشگری شامل کلیه ی جاذبه ها – طبیعی و انسان ساخت- و تسهیلات و خدماتی می باشد که مقصد گردشگری جهت ارائه به گردشگران تدارک می بینند. بنابراین محصول گردشگری در هر مقصد مراحلی را طی می کند که متخصصان آن را چرخه زندگی محصول نامیده اند. این موضوع اولین بار توسط ونون^[۳۷] مطرح شد. وی چهار مرحله ی زیر را در این ارتباط بیان کرده است:

1. 1. مرحله شروع^[۳۸] ؛ با بازار کوچک گردشگران ، هزینه های بالای گردشگری، ریسک سرمایه گذاری بالا و رقابت کمتر مشخص می گردد.

1. 1. مرحله رشد^[۳۹] ؛ با افزایش تعداد گردشگران ، منافع زیاد سرمایه داری ، بازار رقابتی و شروع افت قیمت خدمات مشخص می گردد.

1. 1. مرحله بلوغ^[۴۰] ؛ تداوم تقاضای بالای گردشگران، رقابت بین بازرگانان و تسهیلات شغل مربوطه در بالاترین سطح خود و رشد منافع حاصله مهمترین ویژگی های این مرحله هستند.

1. مرحله افت۵ ؛ تنزل یا خارج از مد شدن محصولات، کاهش منافع و افزایش مجدد رقابت که تسریع افت را در پی دارد از ویژگی های این مرحله است(بورتون،۲۰۰۰،ص۶۶).

مهندسی نرم افزار بایستی فرایندهایی را تولید کند که نه تنها به تغییرات پاسخ دهند بلکه از آنها استقبال هم بنمایند. این فرایندها و متدها، روش های چابک نامیده می‌شوند و امروزه جای خود را در شرکتهای تولید کننده نرم افزار در برخی از نقاط دنیا یافته اند و در برخی دیگر کم کم نمود خواهند یافت.
در این بخش به بررسی این روشها و جایگاه آنها در مهندسی نرم افزار خواهیم پرداخت. در بخش اول این گزارش تاریخچه ای از چگونگی شکل گیری این روشها ارائه خواهد شد، سپس در بخش بعد ضمن بررسی مفهوم چابکی متدهای معروف را بررسی خواهیم کرد.
۲-۲ تاریخچه
روش های چابک به عنوان یک واکنش به مشکلات روش های سنتی تولید نرم افزار معرفی شده اند. روش های سنتی با مشکلاتی چون «مستند سازی سنگین، قراردادهای کاری دقیق، برنامه ریزی کامل، طراحی نهایی و …» شناخته می‌شوند[۲]. در واقع در روش های سنتی، کار با یک مستند دقیق و کامل به نام “نیازمندیهای سیستم” شروع می‌شود، سپس طراحی معماری و طراحی سطح بالا و جزئیات به دنبال آن باید اجرا گردند و کار با توسعه (تولید کد) و بازرسی دنبال می گردد. از نیمه دوم دهه نود برخی از صاحبنظران نرم افزار به این نتیجه رسیدند که شروع فرایند تولید نرم افزار با فازهای سنگین و دقیق مطالعه نیازمندی ها و طراحی کامل، بسیار وقت گیر و در مواقعی غیر قابل انجام است[۷]. در واقع رشد سریع صنعت و لزوم تغییر نیازمندیها مجالی برای استفاده از روش های سنتی نمیداد. بسیاری از مشتریان در ابتدای کار نمی‌توانستند نیازمندی های خود را به طور دقیق و کامل بیان کنند، در عین حال انتظارات آنها از محصول نهایی هم فراتر از بیان اولیه آنها بود. در نهایت برخی از متخصصین به طور مجزا به ایجاد تغییراتی در فرایندهای تولید نرم افزار خود نمودند که به نحوی بتوانند پاسخگوی مشکل فوق باشند. در واقع با ایجاد فعالیتهای جدید در فرایند توسعه نرم افزار اقدام به ایجاد ارزشهایی در فرایند توسعه نموده اند که تا حدی می توانست مسائل مربوط به تغییر سریع صنعت و نیاز آن را جوابگو باشد. بررسی اجمالی این روشها نشان می‌دهد که در خیلی از موارد این روشها فعالیت کاملاً جدیدی را نشان نمی دهند]۸[، آنچه در این روشها بیشتر به چشم میخورد توجه به ارزشهایی است که نسبت به روش های سنتی پررنگ تر شده اند. بهبود فرایند نرم افزار فرایندی تکاملی است به نحوی که فرایندهای جدیدتر بر پایه توفیق ها و یا شکستهای فرایندهای پیشین ساخته می‌شوند و شاید حقیقت امر این باشد که برای شناخت روش های چابک لازم باشد فرایندهای پیش از این روشها نیز بررسی شوند.

روش (مدل) آبشاری ^[۱] اولین فرایند توسعه نرم افزار بوده]۹[که با شناخت و تحلیل کامل نیازمندیهای کاربر شروع می‌شود. برای این امر تحلیل گران لازم است تا چندین ماه به طور کامل همه نیازمندیهای کاربر را بررسی کرده و مستندات دقیقی در خصوص آنها تهیه و به تأئید کاربر برسانند. سپس برنامه نویسان با بررسی کامل این مستندات اقدام به طراحی دقیق جزئیات کاربردی نرم افزار نموده و پس از آن مرحله تولید (کدنویسی) سیستم انجام میگیرد و در نهایت پس از تست کامل سیستم، محصول به بازار عرضه می‌گردد [۱۰].
این فرایند در حالت تئوری خوب و مناسب به نظر میرسد، اما در عمل برخلاف آنچه به نظر میرسد، در موارد زیادی درست کار نمی‌کند. در درجه اول کاربران پس از مدتی نظراتشان عوض می شود و گاهاً پس از ماه ها و یا حتی سالها علیرغم تهیه مستندات کامل از نیازمندیهای کاربران، آنها هنوز مطمئن نیستند که دقیقاً چه چیزی نیاز دارند. در درجه دوم پس از مدتی نیازمندیهای گفته شده، در ذهن تولیدکنندگان نقش می‌بندد و تغییر این موارد دشوارتر از قبل خواهد شد. روش های سنتی وقتی نرخ تغییرات در نیازمندیها پایین باشند، هنوز هم مناسب هستند]۱۱[، چرا که کاربران، تولیدکنندگان، معماران و مدیران سیستم لازم است که همه تغییرات (هرچند کوچک) را در نظر بگیرند و لحاظ نمایند. در مدل آبشاری فرض بر این است که نیازمندیها تغییر نمی یابند و تا پایان پروژه ثابت هستند و برای اطمینان از این امر، در مواردی تائید رسمی کاربر را نیز دریافت می‌کنند. اما در نهایت ممکن است، محصول کاربردی مناسبی ایجاد نگردد. تکنیکهای توسعه نرم افزار تدریجی (تکاملی) و تکراری برای حل نقص فوق، بر پایه تقسیم چرخه تولید نرم افزار آبشاری به چندین قسمت، بنا نهاده شده اند [۱۲]. روش توسعه تدریجی تأکید بر کاهش زمان توسعه دارد و برای حصول به این امر، اقدام به شکست پروژه به چندین بخش می نماید که این بخشها می توانند در زمان توسعه همپوشانی داشته باشند، اگرچه این تکامل باز هم بر اساس مدل آبشاری انجام میگیرد. در واقع تنها دستاورد این روش (ها) کاهش زمان توسعه است و کماکان مسائل مربوط به نیازمندیها و مشکل تغییر در آنها وجود دارد.
در زمانی که روش های توسعه تدریجی^[۲]، کاهش زمان توسعه را به ارمغان آورده بودند، روش های تکاملی دیگر نیز چون روش اسپیرال^[۳] و روش های تکراری^[۴] با هدف مدیریت بهتر تغییرات نیازمندی ها و ریسک توسعه پا به عرصه گذاشتند. روش های تکراری، پروژه را به چند بخش مجزا (قابل تکرار) تقسیم میکردند که هر بخش می‌توانست در یک تکرار به طور کامل توسعه و آماده ت
حویل گردد. اولین چرخه تکرار، با ابتدایی ترین بخشهای قابل تحویل شروع می‌شد و تکرارهای بعد، ویژگی ها و کاربردهای بیشتری را به آنها اضافه می کردند. هر تکه از محصول از طریق روش آبشاری با بررسی نیازمندیهای خاص آن بخش و پس از آن طراحی، پیاده سازی و تست توسعه می یافت. در واقع در هر تکرار، تنها نیازمندیهای مربوط به همان تکرار مورد بررسی قرار میگیرد و نیازی به بررسی کامل نیازمندیهای کاربر در همه زمینه ها نیست و به همین دلیل تا حدی اجازه بررسی بیشتر نیازمندی ها به کاربر داده می‌شد. همچنین در مدل اسپیرال امکان اولویت بندی نیازمندیهای کاربر نیز وجود دارد و این امر تا حدی از ریسک پروژه میکاهد. توسعه چرخشی (اسپیرال) و تکراری گام بزرگی در جهت چابک سازی فرایند آبشاری ارائه دادند. بسیاری از صاحبنظران معتقدند که این تکنیک نیز جوابگوی تغییر نیازمندیهای کاربران نیست و پاسخگویی سریع به تغییر نیازمندیها امروزه امری حیاتی و الزامی است.
۲-۳ بیانیه چابک
در ابتدای سال ۲۰۰۱، هفده تن از حامیان تفکر چابک در مهندسی نرم افزار، گرد هم آمدند تا به بررسی روش های جدید توسعه نرم افزار بپردازند. در پایان این نشست آنها با تدوین و امضای بیانیه ای که بیانیه چابک نامیده می‌شود، رسماً روش های چابک را معرفی نمودند]۲[. افراد حاضر در این گردهمایی نمایندگان روش های چابکی بودند که قبلاً به صورت مجزا در حال بهبود فرایند توسعه نرم افزار بودند. برخی از این روشها عبارتند از [۱] :
Crystal, Scrum, Extreme Programming (XP), FDD, ASD, DSDM, Agile Modeling and Pragmatic Programming
این افراد اذعان داشتند که حرکت به سوی چابکی یک ضد متدولوژی نیست، بلکه حرکت به سوی توازن توسعه نرم افزار و دادن اعتبار بیشتر به متدولوژی است. آنها در سخنان خود اشاره کردند که از مدلسازی استقبال می‌کنند اما مخالف تولید فایلهای متعدد و دیاگرامهای ناکارا هستند. همچنین از مستندسازی نیز استقبال خواهند کرد، اما نه از مستند سازی که منجر به تولید چند صد صفحه بلا استفاده و ناکارا باشد. برنامه ریزی نیز به صورتی که خلاصه و کارا باشد مورد تأئید است. آنچه در این میان مشهود است تأکید بر عوامل اصلی ناکارایی متدولوژی های پیشین در برخورد با واقعیت های جاری صنعت و ذی نفعان نرم افزار است. آنچه در این گردهمایی متخصصین به چشم میخورد این بود که روشهایی که هر کدام ارائه می‌دادند شاید در ظاهر دارای تعاریف و تمرینات و فعالیت های مخصوص به خود بودند ولی هدف و خاستگاه همه آنها دستیابی به ارزش هایی است که در روش های سنتی یا نمی توان به آنها رسید یا دستیابی به آنها مستلزم هزینه و پیچیدگی بیشتر می باشد.
این افراد ضمن تأکید بر مشترکات خود مبنایی غیر فنی و مستقل از فعالیت های مربوط به متدولوژی های توسعه نرم افزار را برای رسمیت بخشیدن به روش های چابک بنا نهادند و طی یک بیانه مشترک که بیانیه چابک نامگذاری شد، رسالت این متدولوژی ها را بیان کردند.
این بیانیه به این شرح است:
ما با توسعه نرم افزار و کمک به دیگران در انجام آن در حال کشف راه های بهتری برای توسعه نرم افزار هستیم
از این طریق باید به این ارزشها دست یابیم:
افراد و تعاملات بالاتر از فرآیندها و ابزارها
نرم افزار کارکننده بالاتر از مستندات جامع
مشارکت مشتری در انجام کار بالاتر از قرارداد کار
پاسخگویی به تغییرات بالاتر از پیروی یک طرح
با وجود اینکه موارد سمت چپ نیز ارزشمند هستند ولی ما برای موارد سمت راست ارزش بیشتری قائل هستیم.
بیانیه چابک تبدیل به بخش مهمی از حرکت (انقلاب) چابک گردیده است چرا که در آن ضمن برشمردن ارزشهای چابک تفاوت چابکی با روش های سنتی نیز پررنگ شده است.
ارزش اول ارائه شده از آنجا ناشی می‌شود که مهندسین نرم افزار در روش های سنتی بیش از حد درگیر پیگیری فرایند هستند و ساختار این متدولوژی ها نیز چنان است که توجه چندانی به افراد و نقش آنها در فرایند توسعه نشده است[۱۳]. در حالی که امروزه اکثر دست اندر کاران صنعت نقش افراد را در تولید، پررنگ تر از فرایند می‌دانند [۱۳]. در خصوص ارزش دوم تأکید بر خود نرم افزار نهایی است. اگرچه مستندات نیز اهمیت خود را دارند، اما آنچه هدف نهایی فرایند توسعه نرم افزار است، محصول کاربردی است و در عمل هم تجربه چند دهه قبل نشانگر بلا استفاده بودن کوهی از مستندات تولید شده است. در بیان ارزش سوم، تأکید بر روی رضایت مشتری است و آن را بر پیروی از قرارداد ارجح می‌داند. در واقع ارزش محصول مناسب برای کاربر، فراتر از محصول ایجاد شده بر اساس قرارداد و عدم عدول از آن است. این امر شاید منتقدانی نیز داشته باشد [۱۳] اما در نهایت با تعامل مناسب با مشتری میتوان در قرارداد کاری نیز اجازه مانور به هر دو طرف داد. ارزش چهارم که شاید یکی از کلیدی ترین مفاهیم چابک باشد، بر استقبال از تغییرات در برابر پیروی از یک برنامه تأکید دارد. در واقع برنامه ریزی کامل که در مهندسی نرم افزار بر پایه تشخیص کامل نیازمندیها صورت میپذیرد، ناقض و مانع چابکی فرایند در پاسخگویی به تغییرات نیازمندیها می‌باشد .
عمده انتقاداتی که طرفداران روش های سنتی از روش های چابک دارند به اصول فوق برمی‌گردد. ، عمده نگرانی های طرفداران روش های سنتی پیروی آنها از مدلهای معروفی چون CMMI است که شاید در رویارویی با تفکر چابک در مواردی نفی گردند
در ادامه بیانیه چابک اصول دوازده گانه چابک به عنوان متمم آن و به شرح زیر آمده اند.
این اصول تا حدی نشانگر چارچوب فعالیت
های مورد نیاز برای دستیابی به اصول چابک هستند. فعالیت های چابک عمدتاً برای دستیابی به این اصول طراحی و به کار گرفته می‌شوند.
بالاترین اولویت ما جلب رضایت مشتری با تحویل زود و مداوم نرم افزاری ارزشمند می‌باشد
استقبال از تغییر نیازمندی ها، حتی در اواخر فرایند توسعه. فرایندهای چابک، تغییر را در جهت مزیتِ رقابتی مشتری مهار می‌کنند.
تحویل زود به زود نرم‌افزار قابل استفاده دو،سه هفته یک بار تا دو ، سه ماه یک بار، با ترجیح بر فاصله‌های زمانی کوتاه‌تر.
ذی نفعان کسب و کار و توسعه دهنده ها می بایست به صورت روزانه در طول پروژه با هم کار کنند.
پروژه ها را بر دوش افراد با انگیزه بنا کنید. فضای لازم را به آنها بدهید و از نیازهای آن ها پشتیبانی کنید وبه آنها اعتماد کنید تا کارها را انجام دهند.
کارآمدترین و موثرترین روش انتقال اطلاعات به تیم توسعه و تبادل آن در میان اعضای تیم، گفتگوی چهره به چهره است.
نرم افزار قابل استفاده اصلی ترین معیار سنجش پیشرفت است.
فرایندهای چابک توسعه پایدار را ترویج می دهند حامیان مالی , توسعه دهندگان و کاربران باید بتوانند
سرعت پیشرفت ثابتی را برای مدت نامحدودی حفظ کنند.
توجه مداوم به برتری فنی و طراحی خوب باعث افزایش چابکی می شود.
سادگی – هنر به حداکثر رساندن مقدار کار انجام نشده – ضروری است.
بهترین معماری ها، نیاز مندی ها و طراحی ها از تیم های خود سازمانده پدیدار می شود.
در فواصل منظم , تیم برچگونگی موثرتر شدن تامل وتفکر می نماید و سپس تیم رفتار خود را بر اساس بازتاب این تفکر تنظیم و همسو مینماید.
توسعه نرم افزار چابک
۲-۴ توسعه نرم افزار چابک
در این قسمت به بررسی چابکی و روش های چابک منتخب خواهیم پرداخت.
چابکی^[۵] به معنای واقعی
هدف از روش های چابک این است که به سازمانها اجازه دهند که چابک باشند اما واقعا معنای چابکی چیست؟ در پاسخ به این سوال نظرات متعددی ارائه شده است.
یک نظریه، چابکی را اینگونه تعبیر می کند « تحویل سریع، تغییر سریع و تغییر دائم» . در حالی که روش های چابک در فعالیت ها و تأکید بر ارزش ها متفاوت هستند اما در مواردی چون تأکید بر توسعه تکراری، ارتباطات، کاهش محصولات غیر ضروری یکسان هستند. توسعه نرم افزار در یک فرایند تکراری به تیم توسعه دهنده امکان تطبیق سریع با تغییر نیازمندیها را می‌دهد. کار در یک مکان بسته و تأکید بر ارتباطات به این معنی است که تیم می‌تواند سریع تصمیم گیری نموده و بر اساس این تصمیمات اقدام نموده و منتظر دریافت پاسخ و نظر از خارج سازمان نباشد. کاهش محصولات میانی که ارزش افزوده ای برای محصول نهایی و قابل ارائه ندارند، کمک می‌کند که منابع بیشتری در بخش توسعه محصول اصلی صرف شده و در نتیجه محصول سریع تر تولید شود. بخش عمده ای از جنبش چابک مربوط به قدرت و توان برنامه نویس است [۱۳, ۱۴]. این توانمندی اجازه مانور بیشتری به افراد در فرایند توسعه نرم افزار می‌دهد [۱۵]. این دقیقا همان نقطه ای است که فرایند چابک می‌تواند سریع تر به تغییر نیازمندی ها در مقایسه با روش های سنتی پاسخ دهد.
در نظریه دیگری در خصوص چابک سازی اشاره شده است که فعالیت های ارائه شده در فرایندهای چابک چندان نشانگر چابکی نیست، بلکه چیزی که آنها را واقعا چابک می کند، به رسمیت شناختن افراد به عنوان عامل اصلی موفقیت پروژه به همراه تأکید شدید بر کارایی و قابلیت مانور آنها است [۸].
همه صاحبنظران تأکید دارند که چابک شدن صرفا به پیروی ساده از یک سری دستورالعملها نیست. چابکی واقعی فراتر از مجموعه ای از فعالیت ها است. چابکی واقعی یک چارچوب (قالب) فکری است. در واقع شاید با اجرای مجموعه ای از فعالیت ها به نظر برسد که چابک شده ایم اما چابکی را حس نخواهیم کرد[۱, ۱۵].
۲-۵ مجموعه ای از روش های چابک

1. 1. ارزیابی برنامه استراتژیک و فرایند برنامه ریزی گذشته

1. 1. بررسی عوامل و فرآیندهای داخلی

ارزیابی برنامه استراتژیک و فرایند برنامه ریزی گذشته: عملکرد گذشته می‌تواند چراغی فرا راه آینده سازمان باشد و سازمانی که تاریخ خود را به خاطر نیاورد و از آن درس نگیرد مجبور است آن را تکرار کند. بنابراین در این مرحله نتایج و فرایند برنامه ریزی استراتژیک و عملیاتی سازمان در دوره‌های پیشین بررسی میشود. در این قسمت فعالیت‌های زیر صورت می‌گیرد:

بررسی مبانی اساسی استراتژی سازمان.
مقایسه نتایج مورد انتظار و عملکرد واقعی.
ارائه راه‌ حل ‌های اصلاحی در خصوص در انحرافات از نتایج.
بررسی عوامل و فرآیندهای داخلی: محیط داخلی مجموعه‌ی عوامل و فرایندهایی است که در یک سازمان تعریف‌شده‌اند تا آن سازمان را به سمت اهداف از پیش تعیین‌شده ببرند. بررسی محیط داخلی اهمیت بسیار زیادی در فرایند برنامه ریزی استراتژیک دارد، زیرا میزان توان رقابتی سازمان، متکی بر توانمندی‌های درونی سازمان می‌باشد. سازمان‌های مختلف از لحاظ داخلی دارای شرایط متفاوتی هستند. (کاشانی،۱۳۷۵)
این شرایط موجب می‌شود که سازمان‌های مختلف قدرت و توان متفاوتی داشته باشند. به عنوان مثال، برخی سازمان‌ها از نظر بازاریابی و بعضی از نظر تخصص نیروی انسانی شهرت دارند. عوامل مختلفی در درون سازمان وجود دارند که بایستی در تجزیه و تحلیل داخلی در نظر گرفته شوند.
پس از تعیین عوامل داخلی سازمان لازم است عوامل کلیدی و مؤثر جدا شوند. در این مرحله با شناختی که از فرآیندهای داخلی سازمان به دست می‌آید نقاط ضعف و قوت در هر کدام از عوامل کلیدی مشخص میشود. برای تدوین یک استراتژی مؤثر، شناخت نقاط قوت و ضعف سازمان و منابع راهبردی میتواند کمک مؤثری نماید.
البته باید توجه داشت که با توجه به هدف پروژه که تدوین استراتژی است، بررسی داخلی نباید درگیر جزییات عملیاتی سازمان گردد، بلکه باید با تشخیص نقاط مؤثر و کلیدی در سازمان، وضعیت کلی آن‌ها در مقایسه با وضعیت ایده‌آل ارزیابی‌شده و نقاط قوت و ضعف عمده سازمان تعیین گردد.
۳- تحلیل ذینفعان
همچنین در بخش تجزیه و تحلیل محیطی، بررسی و تحلیل ذینفعان نیز میتواند راهگشا باشد. عامل اصلی و تعیین‌کننده حیات و رشد، تعامل خالق و آگاهانه و سازمان‌یافته با ذینفعان سازمان می‌باشد، از این رو در صورتی سازمان توان دستیابی به اهداف خود را خواهد داشت که اطلاع دقیق و کاملی از نیازهای ذینفعان داشته باشد. بنابراین بایستی وضعیت ذینفعان به صورت جامع و دقیق مورد تحلیل قرار گیرد. جهت تحلیل ذینفعان موارد ذیل مورد بررسی قرار میگیرند:
تعیین ذینفعان با بهره گرفتن از اطلاعات، ذینفعان اصلی تعیین و طبقه‌بندی می‌شوند.
بررسی راه‌های جمع‌ آوری اطلاعات درباره ذینفعان و کانال‌های ارتباط با ذینفعان
بررسی نیازهای ذینفعان نیازهای ذینفعان شامل نیازهای برآورده شده توسط فعالیت‌های فعلی و نیازهای برآورده نشده مورد بررسی قرار می‌گیرند.
بررسی خدمات شامل کلیه خدماتی که به ذینفعان ارائه می‌گردد و مقایسه این خدمات با انتظارات ذینفعان می‌باشد.
بررسی روند انتظارات و نیازها.
اولویت ‌بندی ذینفعان .
استخراج اولیه موضوعات استراتژیک از تحلیل ذینفعان.
فاز۴: تعیین موضوعات استراتژیک سازمان
موضوعات استراتژیک چنین تعریف می‌شوند: موضوعات استراتژیک۱، موارد و مباحث اساسی هستند که سازمان
را به شدت در زمان حال یا آینده تحت تأثیر قرار میدهند. در صورتی که راهکار مناسب در قبال یک مسئله استراتژیک اتخاذ شود میتوان امیدوار بود سازمان به یک منفعت استراتژیک دست یابد و یا از یک معضل استراتژیک رهایی یابد. موضوعات استراتژیک معمول بر تعهدات، رسالت و ارزش‌ها، سطح خدمت تأثیر میگذارد. پس از تدوین اولیه بیانیه جهتگیری و تحلیل محیطی محیط عمومی و اختصاصی و داخلی موضوعات موجود یا مستتر در محیط داخلی و خارجی سازمان استخراج و تدوین می‌شوند و سپس به ترتیب اهمیت و نوع تأثیر مثبت و یا منفی دسته‌بندی و اولویت‌بندی شده تا برای اتخاذ رویکرد مناسب در قبال این موضوعات استراتژیهای مناسب تعیین و اجرا گردد. فرموله کردن موضوعات استراتژیک تحت عنوان مسایل استراتژیک و تحقیق و تحلیل کارشناسی در جهت فرموله کردن و حل مسایل و ارائه راهکارهای اساسی نظیر راهبردها و یا طرح‌های استراتژیک از گامهای اساسی این مرحله میباشد. این فاز برنامه‌ریزی استراتژیک شامل چهار فعالیت اصلی است. (آقازاده،۱۳۸۳)
۲-تعیین لیست مقدماتی موضوعات
همان طور که از نام این فعالیت برمیآید، در طی این فعالیت ابتدا اطلاعات مربوط به ذینفعان، محیط درونی و بیرونی که در طی فعالیت‌های قبلی جمع‌ آوری و تحلیل‌شده‌اند، مورد بررسی قرار می گیرند و بر اساس مفهوم موضوعات استراتژیک موضوعاتی که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم تأثیر شگرفی بر عملکرد آینده سازمان میگذارند لیست مقدماتی موضوعات استراتژیک مربوط به کل سازمان یا یک بخش خاص مشخص می‌گردد.
همچنین با بهره گرفتن از آنالیز SWOT^[33] با ترکیب کردن نقاط ضعف، قوت، فرصت و تهدید، موضوعات استراتژیک استخراج و تدوین میشوند. برای کشف و استخراج موضوعات استراتژیک، باید یک تحلیل محیطی اولیه انجام داد. که به دنبال کشف، تعیین و تبیین موارد زیر میباشد:
روند متغیرها
نقاط ضعف و قوت
شایستگی‌ها و داراییها
فرصت‌ها، تهدیدها
نیازمندیها، خواسته ها، تحدیدها محدودیت‌ها و فشارها
کشف روابط علت_معلولی،
پیش ‌بینی عوامل تأثیرگذار عواملی که بیشترین تأثیر را در پیشبرد مقاصد دارند.
شناخت صنعت کسب‌وکار و پارادایم های آن.
استخراج پیام‌های کلیدی از تمام شواهد جمع‌ آوری شده
نتیجه این اقدام، تشخیص موضوعات و گزینه‌های استراتژیک در پی خواهد بود. که باهدف تعیین مهم‌ترین موضوعات راهبردی سازمان است. خروجی‌های تحلیل اولیه محیط، در این گام به همگرایی می‌رسند و به تعیین گزینه ها و موضوعات استراتژیک منجر میشود. در این قسمت مدیران باید دست به انتخاب زده و یک سری از موضوعات را به عنوان دغدغه اصلی سازمان تعیین کنند.(ایران نژاد،۱۳۷۵)
در این مرحله سؤال کلیدی این است که:
در این لحظه، چه عواملی بر خواسته‌های سازمان تأثیرگذارترین هستند؟
در این موقعیت چه راه‌های مختلفی پیش روی سازمان قرار دارد؟
سازمان در قبال چه موضوعاتی باید تصمیم‌گیری و تعیین تکلیف کند؟
سازمان در قبال موضوعات حیاتی و استراتژیک باید موضعی آگاهانه انتخاب کند؟
سؤالات راهنما برای استخراج موضوعات استراتژیک
سؤالاتی که برنامه‌ریزان استراتژیک در نقد و بررسی موضوعات و مسایل استراتژیک در آغاز کار باید مورد توجه قرار دهد بدین ترتیب هستند:
چه مسئله، یا تعارض یا معمایی پیش روی ماست؟
چرا این موضوع، یک مسئله است؟
چه ارتباطی بین آن با سازمان وجود دارد که آن را به یک مسئله تبدیل کرده است؟
چه کسی میگوید که این یک مسئله است؟