هم تصور و هم فعل . مانند عواطف دینی ، اخلاقی و اجتماعی ، این عواطف خالی از تصوری روشن یا مبهم ، همراه با فعلی محدود یا نا محدود نیستند .
بعضی دیگر عاطفه را به معنی لذت و الم ، غریزه حفظ بقاء ، حس همدردی ، دوستی ، بزرگی خواهی ، فروتنی ، میل جنسی ، تمایلات اخلاقی ، اجتماعی ، دینی ، زیبایی و تعقلی به کار می برند . ( صلیبا ، صانعی ، ۱۳۶۶، ص۴۵۴)
تربیت :
تربیت در لغت به معنای پروردن ، پرورراندن و آداب و اخلاق را به کسی آموختن است . ( معین ، ۱۳۸۱ ، ص ۲۸۳)
واژه تربیت از باب تفعیل در ریشه (( رَبَوَ )) است . ( ابن منظور ، ۱۴۱۶ ، ج۱ ، ص۴۰۱ ) که این ریشه زیادت و فزونی پرورش است . ( ابن فارس ، ۱۴۰۴ ، ج۲ ، ص۴۸۳)
از نظر استاد مطهری ، تربیت دلالت می کند بر پرورش دادن استعدادهای انسانی که شامل پرورش جسم نیز می شود . تربیت نیز شامل ایجاد امکانات نفسانی موافق با مقتضای علم وحکمت است . ( مطهری ، ۱۳۸۴ ، ص ۵۵ )
تربیت را به معنای پرورش ، پرورانیدن ، بار آوردن ، آموزش ، تغییر رفتار ، جامعه پذیری ، ایجاد آمادگی ، تشکیل ذهن ، پرورش قوای ذهنی ، تزکیه ، تأدیب ، کار آموزی و … آورده اند . ( ملکی ، ۱۳۹۰، ص۳ )
اخلاق :
( جمع خلق ) در لغت به معنی خلق ، خوی ها ، طبیعت باطنی و سرشت درونی است . ( معین ، ۱۳۸۱ ، ص ۶۸ )
اخلاق صفت و کیفیت نفسانی ، ملکات نفسانی انسان که در زشت و زیبایی رفتار او نقش مهمی ایفا می کند جمله ای از رسول اکرم (ص) وجود دارد که بیان کننده همین اصل می باشد . (( بُعِثتُ لِاُتَمِمُ مَکارمُ الاخلاق)) ((من مبعوث شده ام برای تکمیل و تتمم خلق های فاضله ،یعنی صفات اکتسابی را که بشر برای سعادت خودش لازم دارد تکمیل کنم و به او ارزانی بدارم )). ( مطهری ، ۱۳۸۳ ، ص۲۳۰)

اخلاق به دسته ای از صفات انسانی گفته می شود که در نفس انسان ، راسخ و پایدار است و شخصی که چنین صفت ی دارد ، کارهای مطابق و متناسب با این صفت را بدون تأمل و تفک انجام می دهد . ( فایضی ، آشتیانی ، ۱۳۷۶ ، ص ۱۷۵)
اخلاق ، ملکه ای است که در نفس انسان پدیدار می شود و موجب می گردد که افعال نفس ، با سهولت و بدون نیاز به فکر و تروّی از آن صادر می شوند . ( باقری ، ۱۳۷۷ ، ص ۲۲ )
تربیت اخلاقی :
به کار گیری و پرورش استعدادهای درونی انسان در جهت رشد و تثبیت صفات پسندیده اخلاقی ، شکوفا کردن ظرفیت های اخلاقی به منظور انجام رفتارهای پسندیده اخلاقی و دوری از رذایل اخلاقی است ، به گونه ای که این ویژگی ها برای انسان به صورت ملکه در آید . ( حاجی باباییان امیری ، ۱۳۸۸، ص ۲۲ )
« تربیت اخلاقی عبارت است از شناخت صفات خدای تعالی و تلاش برای کسب فضایل اخلاقی و دوری از رذایل اخلاقی جهت رسیدن به رضایت الهی » ( طباطبایی به نقل : بوستانی ، ۱۳۸۰، ص ۱۰۱) .
فصل دوم
مبانی نظری و پیشینه تحقیق
۲-۱- مقدمه
واژه ها در گستره تاریخ علوم دستخوش تغییر و تحول می شوند . یک واژه در زمان های مختلف و علوم متفاوت دارای معانی متعددی می شود . علم منطق توصیه می کند ، در هر موضوع علمی به منظور روشن شدن محل بحث به عنوان مبادی تصّوری موضوع نخست ، واژه های به کار رفته در موضوع بحث تعریف شود . فایده مهم این کار تحریر محل بحث و پیشگیری از برداشت های نادرست خوانندگان در اثر معانی متعدد واژه هاست . از این رو فصل حاضر که شامل دو بخش است، بخش اول این فصل( مبانی نظری ) ، به تعریف و بیان ماهیت مفاهیم مورد بحث می پردازد تا نهایتاً بستر مناسبی برای آغاز بخش های بعدی فراهم گردد. بدین منظور ابتدا به مفهوم عقل، پرداخته شده است و آن گاه اهمیت عقل ، واژه های مترادف و متضاد عقل، عقل در قرآن، ادراکات عقلی، اقسام عقل ، مورد بحث قرار گرفته است و سپس تعاریفی از مفهوم عاطفه، معنای اصطلاحی عاطفه ، عاطفه در قرآن، تقسیم بندی عواطف ،حالات عاطفی ، نقش عواطف در زندگی، تقابل بین عقل و احساس، عاطفه از دیدگاه اسلام ،دیدگاه متفکّران اسلامی در دو بخش عقل گرایان و عاطفه گرایان ، دیدگاه فلاسفه اسلامی نیز در دو بخش عقل گرایان و عاطفه گرایان ، مفهوم تربیت ، اخلاق ، تربیت اخلاقی ، رابطه تربیت و اخلاق ، اهمیت تربیت اخلاقی و جایگاه عقل و عاطفه در تربیت اخلاقی ارائه گردیده است . و نهایتاً بخش پایانی فصل نیز به پیشینه ی تحقیقات در داخل کشور در سه حوزه پایان نامه ها ، مقالات و کتب نگارشته شده در این زمینه ، پایان می پذیرد.
الف) بخش اول : مبانی نظری
۲-۲- مفهوم عقل
در کتاب های معروف لغت عرب ، واژه ی عقل در معانی قلب ، تمیز ، تأمّل ، قلعه و حصن ، دیه ، قوّه و استعدادی که با آن آگاهی و علم تحقق می یابد ، ذکر شده است . ( احمدبن فارس ، ۱۴۰۴ق ، ج ۴، صص ۷۱-۷۰) . به علاوه عقل به عنوان وسیله ی تفکّر و استدلال و ترکیب تصوّرات و تصدیقات آمده است . عقل
در زبان عربی از حیث مفهوم ، با عِقال تناسب دارد . ( فراهیدی ، ۱۴۱۴ ق ، ج۹، ص۲۵۳). و عِقال به معنای زانو بندِ شتر ( ابن منظور ، ۱۴۱۶ ق، ج ۹، ص۳۲۷). بندی است که به وسیله ی آن شتر سرکش بسته و طغیانگری اش مهار می شود ، و از این جهت عقل نامیده شده است که سر کشی غرایز و هوس ها بند می نهد و زانوی غضب و شهوت سرکش را می بنددو عِقال می کند ( جوادی آملی ، ۱۳۷۰، ص ۷۰) . راغب در المفردات می نویسد : « اصل عقل ، امساک و نگهداری وضع چیزی است و به دو چیز گفته می می شود : اوّل ، به قوّه ای که آماده قبول دانش است که اگر انسان نداشته باشد ، تکلیف از او ساقط است . دوم ، به عملی که انسان به وسیله این قوّه کسب می کند و این همان چیزی است که قرآن کافران را به خاطر تعقّل نکردن ، مذمّت کرده است» ( مرزوقی و صفری ، ۱۳۸۶) . معنای واژه عقل به اختصار چنین است :
« نیروی تشخیص و باز شناخت حق از باطل در قلمرو شناخت های نظری ، و خیر از شر در قلمرو شناخت های عملی ، و بازدارنده از سیئات و سوق دهنده به حسنات » ( بهشتی ، ۱۳۸۹، ص ۸۹).در قرآن کریم واژه عقل به کار نرفته است ولی مشتقّات فعلی آن فراوان به کار رفته است . چنان که در قرآن فعل « تَعقِلون »۳ مرتبه ، فعل « یَعقِلون »۲ مرتبه ، فعل « یَعقِلُ » ۱ مرتبه ، فعل « نَعقِلُ »۱ مرتبه و بالاخره فعل « عَقَلوه » نیز ۱ مرتبه ، به کار رفته است . در مجموع مشتقّات فعلی عقل ، ۴۹ مرتبه در قرآن به کار رفته است . علّامه طباطبایی درباره علّت به کار نرفتن واژه “عقل” در قرآن فرموده: « گویا لفظ عقل به معنای معروف امروزی از اسم های مستحدث بالغلبه است به همین دلیل در قرآن به شکل اسمی استعمال نشده است ». ( رفیعی ، ۱۳۸۵) در المنجد ، عقل به معنای « درک » آمده است و عقل به عنوان نور رحمانی در نظر گرفته شده است که نفس با آن اموری را درک می کند که با حواس ادراک نمی کند ( المنجد ، ص۵۲، به نقل از مرزوقی و صفری ، ۱۳۸۶).فیروز آبادی در قاموس المحیط می گوید : عقل نوری روحانی است که به وسیله آن نفس انسان ، علوم ضروری و نظری را به دست می آورد ( فیروز آبادی ، ۱۹۹۱ م ، ص ۹۵۲۰؛ به نقل از ناصح و ساکی ، ۱۳۸۷) .علّامه مجلسی در بحار الانوار ( جلد ۱) در بیان معانی اصطلاحی عقل می نویسد ، عقل در اصطلاح به امور زیر اطلاق می گردد : عقل عبارت است از قوّه ادراک خیر و شر و سبب تمییز بین
آن دو ، و به وسیله عقل می توان اسباب امور را شناخت و به آنها معرفت پیدا کرد و هم چنین به چیزهایی که به عقل منجر می شود و یا از دستیابی به عقل مانع می شود ، معرفت یافت و عقل بدین معنا ملاک تکلیف و ثواب و عقاب است .عقل قوّه ای است که مردم آن را برای نظم دادن به امور زندگانی خویش به کار می برند . پس اگر موافق قانون شرع بوده و شارع آن را نیکو شمرده باشد ، « عقل معاش » نامیده می شود ؛ امّا اگر در امر باطل و حیله ای فاسد به کار رود ، شرع مقدّس آن را « شیطنت» می نامد .
« عقل » ملکه و حالتی است در نفس که انسان را به سوی انتخاب خیر و نفع دعوت می کند و از بدی ها و مضرّات به دور می دارد و به وسیله عقل ، نفس تقویت می شود برای دوری کردن اسباب شهوت و غضب و وسوسه های شیطانی .
عقل ، جوهری است مجرد و قدیم که ماده و مادی نیست ؛ یعنی ذاتاً و فعلاً مجرد است و هر چه مجرد است ، حدوث زمانی ندارد .
عقل ، نفس ناطقه انسانی است که به وسیله آن آدمی از سایر حیوانات متمایز می شود . عقل، مراتب استعداد نفس است ، برای تحصیل نظریات و نزدیک یا دور شدن از آن ها( مجلسی ، ترجمه رجب زاده ، ۱۳۶۲، ص۱۰۰).
۲-۲-۱- اهمّیّت عقل
اهمّیّت عقل بر کسی پوشیده نیست ، چرا که به واسطه ی این گوهر گرانبهای عقل است که آدمی مفتخر به مدال ” لَقَد کَرَّمنا ” و ” فَضَّلنا ” شده و معارف الهی و علوم بشری و اتم شناسی و اخترشناسی و … تحصیل می شود ، آدمی با ابزار عقل ، سعادت دنیا و آخرت را اختیار کرده و حق و باطل و زشت و زیبا ، درست و نادرست را می سنجد . اسلام بیش از همه مکتب ها و نظام های فکری روی عقل و خرد و عاقلانه عمل کردن ، اصرار می ورزد و تأکید روی مشاهده ، اندیشیدن و تفکّر اهمّیّت جنبه عقلانی را در این مکتب روشن می سازد ( ساعی ، ۱۳۷۹، ص۴۷). تکیه بر عقل و تأیید وجهه عقلانی از ویژگی های تربیت اسلامی است و مسلمان باید اصول و مبانی اعتقادات خود را از طریق عقل بپذیرد . دین مبین اسلام نظامی پویا است
و یکی از دلایل پویایی آن ، این است که با صراحت از پیروان خود می خواهد که در پذیرش مبانی مکتب به تقلید و پیروی کور کورانه تسلیم نشوند و اندیشه و عقل را به کار گیرند . بر همین اساس اسلام اهمّیّت عقل را در زمینه های مختلف مورد تأیید قرار می دهد . ( همان ، ۱۳۷۹، ص ۵۸). دین تکیه گاه ، مطمئنی برای عقل می باشد ، و جلوی انحرافات عقل را می گیرد و آن را در راه خیر و صلاح افراد جامعه انسانی سوق می دهد ، عقل و ایمان در کنار هم حکم دو بال را دارند که در مسیر تکامل انسان او را مدد می کنند ( فایضی و آشتیانی ، ۱۳۷۶، صص۸۸-۸۷)
آن چه از علّامه طباطبایی ( ره ) درباره اهمّیّت و ضرورت طریق عقلی در مقایسه با دیگر طرق شناخت دین بیان شده بسیار فراوان است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می کنیم :
۱ - رشد، پویایی استحکام و پیشرفت حیات انسانی بر اسا س بهره مندی از فکر صحیح تعیین می شود ؛
۲ - سعادت انسان از طریف تعقل بدست می آید ؛
۳ – با نظر به حیات انسانی در این جهان طریق عقل در مقایسه باکشف و وحی از عمومیت و اهمّیّت بیشتری برخوردار است ؛
۴ – کرامت و شرافتی بالاتر از درک حقایق معارف دینی برای انسان وجود ندارد ؛
۵ – تلقی عامیانه از معارف دینی و جلوگیری از بحث آزاد عامل انحطاط و عقب ماندگی جامعه اسلامی بعد از رسول خدا (ص) بوده است ؛
۶- بررسی تعلیمات دینی از مجرای تعقل و استدلال آزاد ، حیات و تازگی آنرا در همه زمانها حفظ خواهد کرد؛
۷- نفی طریق عقلی ، نفی یک امر فطری و غریزی است و دینی که پایه و اساس آن بر فطرت است بر خلاف فطرت فرمان نمی دهد( نوذری ، ۱۳۷۹).
عقل از دیدگاه غزالی دارای یک سلسله وظایف ادراکی و اخلاقی است که عبارتند از :
۱ - عقل میزان و ابزار سنجش الهی در روی زمین است؛
۲ - عقل می تواند معقولات را درک کند؛
۳ - عقل بر اشتباهات و لغزش های حس قضاوت و داوری می کند ؛
۴- عقل تصوّر و نارسائی های حس را جبران می کند (طباطبایی، سید محمد حسین ، ۱۳۶۷،ج۲،ص۲۷؛ به نقل از میر شاه جعفری ، ۱۳۷۶).
در روایات به مسأله عقل و خرد توجه و عنایت خاصّى شده به حدى که آن را یکى از دو حجت و دلیل براى انسان معرفى نموده‏اند . امام کاظم‏علیه السلام مى‏فرماید: « ان للَّه على الناس حجّتین حجّه ظاهره و حجّه باطنه و اما الظاهره فالرسل و الانبیاء و الائمه و اما الباطنه فالعقول» ( کلینی ، ترجمه مصطفوی ، ۱۳۶۹، ص ۱۹) .
درکتاب غرر الحکم بیش از ۲۳۰ حدیث از فضیلت و عظمت عقل سخن به میان آمده‏است حضرت على‏علیه السلام تعبیرات مختلف و شیوایى در اهمیت و ارزش عقل بیان مى‏دارد از جمله:
۱. «الانسان بعقله» معیار انسانیت به عقل است.
۲. «کمال الانسان العقل» کمال انسانیت به عقل است.
۳. «افضل النعم العقل» برترین نعمت‏ها عقل است.

با توجه به آنچه ذکر شد فرضیه­"بحران مالی بر تجارت دوجانبه خدمات در کشورهای عمده شریک تجاری ایران در بخش خدمات اثرگذار است"، برمبنای نتایج پذیرفته نمی شود.
۵-۳-۲-آزمون فرضیه دوم:
بحران مالی جریان دو جانبه تجارت خدمات گردشگری در کشورهای عمده شریک تجاری ایران در بخش خدمات را تحت تاثیر قرار می­دهد.
عوامل اثرگذار بر تجارت دوجانبه خدمات گردشگری شامل درآمد سرانه دو کشور شریک تجاری، تغییرات نرخ ارز، فاصله، شاخص بحران مالی و یا تغییرات آن است. نتایج برآورد الگوی (۴-۳) بیان می­ کند که درآمد سرانه در کشورهای مبدا گردشگری هر چه بیشتر شود واردات خدمات گردشگری این کشورها بیشتر می­ شود. کشش درآمد سرانه کشور مبدا بیشتر از کشش درآمد سرانه کشور مقصد است و نشان می­دهد که افزایش درآمد سرانه کشورها باعث افزایش تجارت دوجانبه بین شرکای تجاری می­ شود.
تغییرات نرخ ارز نیز به علت ایجاد نااطمینانی در بازار و فضای مبادله موجب کاهش تجارت می­ شود. همین طور که در قسمت قبل اشاره شد در زمان بحران مالی معمولا نرخ ارز افزایش می­یابد و این موضوع برای دو کشورهای مبدا و مقصد صادق است. افزایش نرخ ارز در کشور مبدا باعث بی ارزش شدن پول این کشور می­ شود و هزینه سفر را افزایش می­دهد و تجارت کاهش می­یابد. از طرفی افزایش نرخ ارز در کشور مقصد به معنای ارزان شدن خدمات این کشور است و باعث ارزان­تر شدن این کشور برای سفر می­ شود بنابراین حجم تجارت افزایش می­یابد. اما این افزایش نرخ ارز به علت واگرایی­های مالی موجود بین کشورهای مورد بررسی در این پژوهش اثر منفی بر حجم تجارت دارد. همچنین در شرایط بحران مالی پیش شرط­های اقتصادی لزوما صادق نیست. بنابر دو مورد عدم همگرایی و شرایط بحران مالی اثر منفی افزایش نرخ ارز بر تجارت دوجانبه برای کشورهای مبدا و مقصد وجود دارد.

عامل دیگر که بر حجم تجارت موثر است فاصله می­باشد که در هر شرایطی اثر منفی بر حجم تجارت دارد. با افزایش فاصله بین مبدا و مقصد گردشگری هزینه­ های سفر و استفاده از خدمات گردشگری افزایش می­یابد و کاهش تجارت دوجانبه بین این دو شریک تجاری را باعث می­ شود.
با توجه به آنچه ذکر شد فرضیه­ “بحران مالی جریان دو جانبه تجارت خدمات گردشگری در کشورهای عمده شریک تجاری ایران در بخش خدمات را تحت تاثیر قرار می­دهد"، بر مبنای نتایج پذیرفته می شود.
۵-۴- پیشنهاد­ها و توصیه­های سیاستی
از آنجایی که بخش خدمات و گردشگری در ایجاد اشتغال و جریان­های تجاری نقش قابل توجه­ای دارند؛ شتاب دادن به بهبود از کاهش­های رخ داده در تقاضا و تجارت این بخش­ها از اولین مسائل کلیدی در حداقل کردن فشار گردشگری در رابطه با بازار کار به شمار می­رود. بنابراین شالوده گردشگری باید به دقت بررسی شود تا بر موانع رشد قلبه کند. از این رو، به منظور ارتقای بازگشت از بحران و بهبود، مجموعه ­ای از توصیه­ها ارائه می­ شود:

1. 1. با توجه به اینکه تجارت دوجانبه خدمات ایران و عمده شرکای تجاریش از بحران مالی تاثیر نمی پذیرد بنابراین تمرکز و سرمایه گذاری بیشتر برروی بخش خدمات، می­توان مشکلات ناشی از بحران های مالی و تغییرات شرایط مالی را پوشش داد.

1. 1. در زمان بحران مالی فاصله جغرافیایی می تواند برای یک قطب گردشگری به عنوان مزیت نسبی باشد. بنابراین در زمان بحران مالی نیاز به برنامه های منسجم­تر گردشگری و تبلیغات موثرتر است.

1. 1. تحلیل­های کلان اقتصادی و مطالعات موردی به وضوح نشان داده­اند که اتکا بر اقتصادهای پیشرفته با کاهش سفرهای گردشگری بین المللی در ارتباط است. از این رو، تنوعی در بازارهای منبع بین المللی می ­تواند به ارتقای بازگشت بحران از مسیر کمک کند.

۵-۵-پیشنهاد برای پژوهش­های آتی:
برای تکمیل مطالعه­ صورت گرفته در این پژوهش، چند پیشنهاد برای مطالعاتی که در آینده صورت خواهد گرفت مطرح می­ شود.

1. 1. اثر بحران مالی بر سهم تجارت دوجانبه خدمات از کل تجارت دوجانبه بین شرکای تجاری بررسی شود.

1. 1. میزان اثرگذاری بحران بر حجم تجارت دوجانبه در دو بخش خدمات و کالا مقایسه شود .

1. 1. اثر بحران مالی بر سهم تجارت دوجانبه خدمات گردشگری از کل تجارت دوجانبه خدمات بین شرکای تجاری مطرح شده در این پژوهش بررسی شود.

1. 1. میزان اثرگذاری بحران بر خدمات گردشگری در کشورهای پیشرفته و کشورهای در حال توسعه مقایسه شود.

1. 1. با توجه به کمبود اطلاعات و فقدان پایگاه داده در رابطه با گردشگری پیشنهاد می شود تا مطالعه ای به گردآوری اطلاعات در این زمینه اختصاص یابد و با توجه به اهمیت گردشگری و نقش آن در رشد و توسعه اقتصادی کشورها و ضرورت مطالعه در این زمینه لازم است تا  اطلاعات غیر متمرکز در زمینه گردشگری را در پایگاهی به صورت متمرکز فراهم آید.

پیوست:
پیوست فصل سوم: مباحثی پیرامون رهیافت داده ­های تابلویی:
با توجه به این که الگوی جاذبه با داده‌های مقطعی در طی یک دوره زمانی تخمین زده می‌شود بنابراین باید از رویکرد داده‌های ترکیبی یا پانل دیتا استفاده نمود. به طورکلی داده‌های ترکیبی را به دو روش پول یا پنل می‌توان تخمین زد. روش پنل دیتا، در حقیقت پولینگ کردن مشاهدات روی داده ­های مقطعی در طول چندین دوره­ زمانی است و استفاده از این روش نسبت به الگو­های مقطعی و ترکیبی(پولینگ) دارای دو منفعت عمده است؛ نخست آنکه، به محقق این امکان را می­دهد تا ارتباط میان متغیرها را در طول زمان در نظر گرفته و به بررسی آن­ها بپردازد. دوم، توانایی این روش در کنترل انفرادی مربوط به هر یک از جفت شرکای تجاری است که قابل مشاهده و اندازه ­گیری نیستند. باید توجه داشت زمانی که این اثرات با متغیرهای توضیحی و متغیر وابسته مرتبط هستند، حذف آن منجر به پیدایش اریب در روشOLS خواهد شد.
داده‌های تابلویی روش مناسبتری نسبت به روش پولد برای تخمین الگوی جاذبه است (اکبری دهباغی، ۱۳۸۵). یکی از روش‌های غلبه بر ناهمگنی شرکای تجاری، در الگوی جاذبه استفاده از روش داده‌های تابلویی است که برای شرکای تجاری عرض از مبدا مشخص در نظر می‌گیرد. این روش در حقیقت ترکیب کردن مشاهدات روی داده‌های مقطعی در طی چندین دوره زمانی است..
در داده ­های تابلویی، واحدهای مقطعی یکسان ( برای مثال، خانوار، بنگاه،کشور یا ایالت) طی زمان، بررسی و سنجش می‌شوند. داده ­های تابلویی دارای ابعاد فضائی (مکانی) و زمانی‌اند و به حرکت واحد­های مقطعی طی زمان اشاره می‌کنند (گجراتی،۲۰۰۴). به طور کلی داده‌های پانل دارای ویژگی‌های خوبی می‌باشند که، همین ویژگی‌های مناسب، عاملی شده است تا در پژوهش­های زیادی از آن برای تخمیین الگوی سنجی استفاده شود. که در زیر به شماری از آنها اشاره می‌شود:
۱- کنترل ناهمگنی فردی: در واقع ایده اصلی الگو‌های داده‌ها تابلویی این است که افراد، بنگاه‌ها و استان‌ها و غیره از نظر رفتاری همگن نیستند. الگوهای سری زمانی به تنهایی و نیز داده‌های مقطعی به تنهایی نمی‌توانند این ناهمگنی‌ها را الگو‌سازی کنند، در نتیجه تخمین زن‌ها حاصل از آن­ها تورش‌دار می‌شود.
۲- حل مشکل کوتاه بودن دوره زمانی داده‌ها، در پژوهش­هایی که دوره زمانی پژوهش کوتاه است با ادغام داده‌های سری زمانی با داده‌های مقطعی، می‌توان مشکل کم بودن اطلاعات را حل می‌کند.
۳- داده‌های پانل با حجم زیاد، باعث هم خطی کم در میان متغیرها، و ایجاد درجه آزادی و کارایی بیشتر می‌شود.
۴ - داده‌های پانلی امکان طراحی الگوهای رفتاری پیچیده­تری را فراهم می­ کنند.
۵ - داده‌های پانلی امکان بیشتری را برای شناسایی و اندازه ­گیری اثراتی فراهم می­ کنند که با اتکای صرف به آمارهای مقطعی یا سری زمانی به سادگی قابل شناسایی نیستند.
به طور کلی در داده‌های ترکیبی سه نوع متغیر حذف شده وجود دارد که خود را در عرض از مبدا‌ها نشان می‌دهد و بسته به این که الگوی پژوهش با کدام یک سازگاری بیشتری دارد، تخمین براساس آن انجام می‌گیرد.
الف - متغیرهایی که در طول واحدهای انفرادی ثابتند ولی در طول زمان تغییر می‌کنند (اثرات بین گروهی).
تخمین بین گروهی از اختلاف بین کشورها بهره برداری می‌کند، اما از هرگونه اطلاعاتی در درون کشورها صرف‌نظر می‌کند و به عبارتی این نوع تخمین‌ها، رگرسیون روی میانگین است و معمولا برای تخمین ضرایب بلند‌مدت از این روش استفاه می‌شود (نصیری،۱۳۹۰).
ب - اثرات انفرادی که در طول زمان ثابتند ولی در بین واحد‌های انفرادی تغیر می‌کنند (اثرات ثابت).
در روش ترکیبی (پولینگ) فرض بر این است که عرض از مبدا برای همه جفت کشورها یکسان است. علاوه براین، فرض می شود بردار پارامترها نیز که بیانگر شیب معادله است برای همه زمان­ها یکسان است. به همین دلیل است که گفته می شود OLS به علت اعمال محدودیت بر الگو مذکور مبنی بر یکسان پارامترها برای همه جفت کشورها دچار اریب ناهمگنی می­گردد. برای رفع این مشکل در روش اثرات ثابت، محدودیت یکسان بودن اثرات انفرادی حذف می­گردد، ولی یکسان بودن شیب معادله همچنان برقرار است. به عبارتی تحت این روش برای هر واحد انفرادی (جفت کشورهای شریک تجاری)، عرض از مبدا جداگانه‌ای وجود دارد که می‌تواند با متغیر‌های توضیحی الگو همبستگی داشته‌ باشد و یا نداشته باشد. در این روش استفاده ‌از روش حداقل مربعات معمولی برای تخمین پارامترها دارای نتایج بدون تورش و سازگار است.
ج- متغیر‌هایی که در طول زمان و هم در ارتباط با واحد‌های انفرادی متغیرند (اثرات تصادفی).
یک روش جایگزین برای تخمین الگوی اثرات ثابت، تخمین الگوی اثرات تصادفی است. در این روش فرض می‌شود عرض از مبدا‌ها (ijα) دارای توزیع مشترکی با میانگین α و واریانس۲σ بوده و بر خلاف روش اثرات ثابت، با متغیرهای توضیحی الگو همبستگی ندارد.
همانگونه که از الگوی جاذبه مشخص است و در بسیاری از پژوهش­ها نیز به آن اشاره می‌کنند روش اثرات ثابت برای الگوی جاذبه می‌تواند کارایی بیشتری دارد زیرا در حقیقت برای بسیاری از جفت کشورها عواملی حذف شده در الگو وجود دارند که در طی زمان بین جفت کشورها مشترک است اما از یک جفت کشور به جفت کشور دیگر متفاوت است مثل زبان که می‌توان در بین یک جفت کشور در طی زمان مشترک است اما همزمان بین یک جفت کشور دیگر این همگنی وجود ندارد در حالیکه این عامل بر تجارت اثر دارد (اما در الگو به شکل صریح بدان اشاره نشده است). اما همزمان می‌تواند که مسائلی بین دو جفت کشور وجو داشته باشد که در طی زمان نیز عوض شده باشد اما همین عامل موثر بر تجارت برای جفت کشور دیگر موجود نباشد. در نتیجه به شکل قطع نمی‌توان در مورد اینکه کدام الگو مناسب تر است تصمیم گرفت. برای آنکه بتوانیم بین الگو­های اثرات ثابت و اثرات تصادفی از نظر قدرت توضیح دهندگی متغیر وابسته مقایسه ای انجام دهیم، از آزمونی به نام آزمون هاسمن استفاده می­کنیم. از آنجا که برای انجام مقایسه بین این دو الگو باید وجود همبستگی بین اثرات تصادفی(αi) و متغیر‌های تو‌ضیحی را مورد آزمون قرار دهیم، لذا در آزمون هاسمن فرضیه صفر این است که هیچ همبستگی میان اثرات تصادفی و متغیر‌های تو‌ضیحی وجود ندارد. تحت این فرضیه، تخمین‌زن‌هایOLS و GLS(حداقل مربعات تعمیمیافته) هر دو سازگار هستند ولی تخمین زن OLS ناکاراست. در شرایطی که تحت فرضیه مقابل، تخمین زن OLS کارا و سازگار ولی تخمین زن GLS ناسازگار است. تابع آزمون هاسمن دارای توزیع۲χ بادرجه آزادی K(تعداد پارامتر قابل برآورد ) است. چنانچه آماره به دست آمده کوچکتر از مقدار جدول باشد، روش اثرات تصادفی پذیرفته می شود. در غیر این صورت فرضیه H₁ مورد پذیرش است و تخمین با اثرات ثابت انجام می‌شود. در ادامه آنچه در بالا ذکر شد همراه با الگو و به صورت سنجی بیان شده است.
در یک شکل کلی و در قالب پنل دیتا می توان الگوی جاذبه­ای به صورت زیر را در نظر گرفت:
(۳-۸)
که X_ijt، صادرات از کشور i به j در سال t یک بردار۱×k از لگاریتم متغیرهای جاذبه (GDP، جمعیت ومولفه­های خاص) است. منظور از مولفه‌های خاص در الگوی جاذبه، ویژگی‌های فرهنگی، تاریخی، سیاسی و سایر متغیرهای کشورها است که بایکدیگر تفاوت دارند والبته هر کدام از عوامل، سطح مبادلات تجاری را بین کشورها تحت تاثیر قرار می‌دهد و با متغیرهای اصلی جاذبه (تولید ناخالص و جمعیت) همبستگی پیدا می‌کند. سایر عوامل است که در غالب متغیرهای قابل مشاهده نیستند در واقع این عوامل خود را در قالب عرض از مبدا یا مقدار ثابت نشان می‌دهند. در این الگو کلی عرض از مبدا شامل سه قسمت است؛ که برای همه سال­ها و همه جفت کشورها مشترک است. که برای سال t بوده و برای همه جفت کشورها به عنوان واحدهای انفرادی مشترک است و بالاخره که برای هر یک از جفت کشورها منحصر به فرد بوده و برای همه ی سال­ها مشترک است، این قسمت از عرض از مبدا را اصطلاحا اثرات انفرادی می­نامند. چنانچه وارد الگو شود، به آن الگوی پنل دیتا دو طرفه^[۸۲] گفته می­ شود. در حالی که هر گاه این جزء از عرض از مبدا وارد الگو نگردد، پنل تشکلیل شده به صورت پنل دیتا یک طرفه^[۸۳] خواهد بود. نیز جزء اخلال است که فرض می­ شود بطور نرمال (با میانگین صفر و واریانس ثابت برای همه ی مشاهدات) توزیع شده است که با هم ناهمبسته اند، یعنی:
(۳-۹)

حذف فیلد هایی که دارای مقادیر Null زیاد بوده و یا مقادیری برای آنها وجود ندارد:

در جدول اطلاعات فروش فیلد های زیر به علت مقایر Null زیاد حذف شدند:
تخفیف – Discount
هزینه های اضافی – Addition-Cost
هزینه واحد – unit-Cost
در جدول اطلاعات مشتری فیلد های زیر به علت مقایر Null زیاد حذف شدند:
جنسیت، از آنجایی که بیشتر مشتریان این شرکت را مشتریان حقوقی تشکیل می دادند. این فیلد دارای مقادیر Null بسیاری بود.
در جدول اطلاعات مشتریان، نوع مشتری اعم از حقیقی و حقوقی نیز وجود دارد که در بعضی از موارد مشتریان حقوقی با نوع حقیقی تعریف شده بودند، که تناقضات موجود بر طرف شد.
نرمال سازی داده ها:
تفاوت مقیاس ها در متغیر های مختلف، نتایج داده کاوی را در جهات متفاوتی تحت تاثیر قرار می دهد. برای کاهش تاثیر این نکته در نتایج داده کاوی به نرمال سازی داده پرداخته می شود. در فصل سوم به صورت کامل روش های متداول نرمال سازی داده بیان شد. دراین مطالعه برای نرمال سازی داده ها از روش امتیاز Z با رابطه زیر استفاده شده است. پس از اعمال این رابطه به روی داده ها، داده های موجود در پایگاه داده به صورت یکپارچه ذخیره شده اند. [۳۳]
کاهش بعد:
در دنیای واقعی، معمولا داده به ندرت به منظور داده کاوی جمع آوری می شوند. در چنین مواردی معمولا با حجم عظیمی از داده ها روبه رو شده و به دنبال استفاده از آنها برای کاربرد خاص می باشیم. بنابراین کاهش بعد یکی از افدامات مورد نیاز است. ساخت، استخراج و انتخاب مشخصه ها، از رویکرد های کارآمد برای کاهش داده
می باشد. در این مطالعه با بهره گرفتن از رفتار مشاهده شده مشتری در گذشته متغیر های پیش بینی برای شناسایی مشتریان رویگردان انتخاب شده است که در ادامه به بررسی آنها پرداخته می شود. [۴۰]
۵٫۴ . متغیرهای پیش بینی در این مطالعه
در این قسمت متغیر های پیش بینی که در این مطالعه مورد استفاده قرار گرفته است به تفضیل شرح داده
می شود. قبل از بررسی تشریحی هر کدام از این متغیر ها، لیست آن در جدول شماره ۱٫۵٫۴ نشان داده شده است.
جدول شماره ۱٫۵٫۴٫ متغیر های پیش بینی

در مرحله ششم اقتصاد وارد رکودتورمی خواهد شد. وقتی جامعه با نرخ­های تورم لجام گسیخته مواجه شود، مردم اقدام به نگهداری دارایی­ های واقعی به جای دارایی­ های مالی خواهند کرد و در چنین شرایطی تئوری­های اولیه رشد کینز و نئوکلاسیکی کارایی خود را از دست خواهند داد و نرخ رشد و تورم دیگر هم­جهت نخواهند بود. وقتی اقتصاد جهانی وارد این مرحله شد، تئوری­های رشد درون­زا مورد استقبال قرار گرفتند. تئوری­های جدید براساس این واقعیت بود که تورم می ­تواند بر رشد اثر منفی بر جای گذارد و منحنی تعمیم یافته فیلیپس این رابطه جدید را تایید کرد.

1. 1. منحنی تعمیم­یافته فیلیپس و پدیده رکودتورمی :

مرحله آخر که همراه با تایید منحنی فیلیپس تعمیم یافته، پدیده رکودتورمی به وقوع خواهد پیوست. با افزایش بی­رویه حجم پول توسط دولت بدگمانی مردم نسبت به سیاست­های دولت زیاد شده و انتظارات تورمی افزایش خواهد یافت. این پدیده خود مزید بر علت شده و آثار مثبت تورم ملایم به آثار منفی تورم شتابان و ظهور پدیده­هایی مانند تقاضای سفته­بازی و ایجاد بی­ثباتی در اقتصاد همراه خواهد شد. علاوه بر این دوره­هایی تورم بالا و بیکاری شدید گسترش خواهند یافت و منجر به قرار گرفتن منحنی فیلیپس در مسیر تکاملی خواهند شد.
2-7-8) جمع­بندی اثرات رکودتورمی بر اقتصاد:
در این بخش رکودتورمی توضیح داده شد و نظر مکتب­های اقتصادی درباره این معضل اقتصادی جدید بیان شد. اغلب مکاتب تا پیش از دهه 1970 میلادی، امکان شکل­ گیری چنین معضلی را پیش ­بینی نکرده بودند. پس از آن طرفداران این مکاتب سعی کردند تا در چارچوب نظری قدیمی خود، به تبیین راه­حل­هایی برای این پدیده بپردازند. روش­هایی متعارف اقتصاد کلان یعنی استفاده از سیاست­های پولی مالی، به منظور معالجه یکی از علائم رکودتورمی، باعث بدتر شدن طرف دیگر آن خواهد شد. مثلا روش اساسی کاهش تعداد بیکاران و تسریع آهنگ رشد اقتصادی، تحرک بخشیدن به اقتصاد از طریق سیاست­های انبساطی پولی و مالی است، ولی اجرای این سیاست­ها، فشارهای تورمی ایجاد کرده و مهار آن به صورت کامل، امری سخت و زمان­بر خواهد بود. روش اساسی مهار تورم نیز کاهش فعالیت­های اقتصادی از طریق اجرای سیاست­های انقباضی است، که این خود موجب بیکاری شدید، کندی رشد اقتصادی و کاهش بهره­وری تولید، کسری بودجه بحران بدهی و عدم توازن بازرگانی خواهد شد (ویتزمن، 1368 : صفحه 10) و تا زمانی که دولت­ها خود را محدود به استفاده از سیاست­های پولی و مالی نمایند، نخواهند توانست به ابزاری کارآمد برای خروج از رکودتورمی دست یابند، زیرا راه­حل کارآمد برای خروج از آن، با بهره گرفتن از این سیاست­ها امکان­ پذیر نخواهد بود. چون رکودتورمی در شرایطی به وجود خواهد آمد که اقتصاد کلان در وضعیت نامطلوب و غیرمتعارفی قرار دارد و بخش تولید با مشکلات اساسی مواجه است. صرف‌نظر از همه مناقشه­هایی که به لحاظ تاریخی و ساختاری درباره عوامل و منشأهای رکود تورمی وجود دارد، این پدیده ساختار اقتصادها را درگیر کرده و برای خارج شدن از آن باید با بررسی دقیق و عملیاتی عوامل شکل­ گیری رکودتورمی، چاره­ای برای مقابله با آن اندیشید.

در ادامه سیاست­های تعدیل اقتصادی به عنوان برنامه­هایی که توسط صندوق بین ­المللی پول و بانک جهانی در کشورهای در حال توسعه و کشورهایی که مشکل بدهی خارجی داشتند، اجرا شدند، معرفی خواهد شد. پس از آن ضمن آن­که اهداف که از اجرای این سیاست­ها انتظار می­رفت، معرفی خواهند شد سپس تعارض میان این اهداف تعیین و نتایجی که در بیشتر کشورها به دست آمدند، بررسی خواهند شد.
2-9) تعدیل اقتصادی:
2-9-1) تعریف تعدیل اقتصادی:
تعدیل یکی از معادل­هایی است که برای واژهAdjustment انتخاب شده است. (مومنی، 1386 :
صفحه 25) در زبان فارسی معادل­های دیگری چون سازگاری، تنظیم، تطبیق، تسویه و اصلاح نیز برای آن در نظر گرفته شده است.
تعدیل اقتصادی، به معنای تغییر دادن سیاست­های اقتصادی برای بهبود عملکرد اقتصاد است. (وودوارد، 1375 : صفحه 47) بسیاری از مشکلات اقتصادی کشورها به دلیل مشکلات سیاست­های جاری اقتصادی به ­وجود آمده­اند، از این رو برای ادامه حیات اقتصادی، نیاز به تغییر در سیاست­های اقتصادی وجود دارد. (وودوارد، 1375 : صفحه 15)
مفاهیمی که صندوق بین ­المللی پول و بانک جهانی برای تعدیل اقتصادی در نظر گرفته­اند شامل موارد ذیل است:
تعدیل تلاشی است در جهت دگرگون ساختن و تنظیم ساختارها و سیاست­های اقتصادی، در سایه تغییر اوضاع فعلی اقتصادی، که کشور با آن روبه­رو است. (وودوارد، 1375 : صفحه 14)
با توجه به استراتژی صندوق بین ­المللی پول، حفظ جریان خالص سرمایه به کشورهای در حال توسعه بدهکار در کوتاه­مدت به آن­ها اجازه می­دهد که با اعمال سیاست تعدیل اقتصادی اساسی، احتمال بازپرداخت دیون را افزایش دهند. (افشاری، 1380 : صفحه 27) آنها برای پیشبرد سیاست­های خود وام­هایی با نرخ بهره متفاوت در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار می­ دهند. اما این کشورها را مجبور می­ کند که کمک­های دریافتی را فقط در راستای برنامه ­های از پیش تعیین شده بکار گیرند. (استیگلیتز، 1387 : صفحه 51)
این پیش شرط­ها به طور کلی شامل: کاهش شدید نرخ رشد عرضه پول برای مهار تورم، کاهش شدید هزینه­ های دولتی برای کاستن کسری­ بودجه و مقررات­زدایی و خصوصی­سازی^[67]، کاهش دستمزد­ها برای کاستن از قیمت تمام شده و تضعیف ارزش پول ملی است. (مهرآرا، 1378 : صفحه 7)
2-9-2) انواع سیاست­های تعدیل اقتصادی:
سیاست­های تعدیل اقتصادی بسته­ای از سیاست­ها و ابزارهای اقتصادی است که در قالب یک برنامه­ ریزی کوتاه­مدت، میان­مدت و بلندمدت به اجرا درآمده­اند و متعاقبا اهداف کوتاه­مدت، میان­مدت و بلندمدت را تعقیب می­ کنند. قطعا تنظیم سیاست­های اقتصادی به وضعیت اولیه و به طور کلی ساختار اقتصادی هر کشور وابسته است، لذا نمی­ توان نسخه واحدی برای همه کشورها پیچید. (داودی، 1374 : صفحه 6) اما بانک جهانی و صندوق بین ­المللی پول که در زمره طرفداران اجرای سیاست­های تعدیل هستند، پایه استدلال­شان بر این اساس استوار است که اجرای سیاست­های تعدیل منجر به بهبود و ارتقای رشد بلندمدت خواهد شد. (وودوارد، 1375 : صفحه 10)
تعدیل اقتصادی در سطح ملی در دو حوزه تعدیل ساختاری و تعدیل کلان اقتصادی تقسیم ­بندی می­ شود:
2-9-2-1) برنامه تعدیل ساختاری:
تعدیل ساختاری به دنبال تغییرات بنیادی­تری در مسیر عملکرد اقتصادی است. (شیخیانی،1388 : صفحه 64) این نوع تعدیل سعی در حل مشکلات نسبتا بلندمدت اقتصاد که منجر به کاهش کارایی اقتصاد می­شوند، دارد. (وودوارد، 1375 : صفحه 13) تعریف دیگر آن به این صورت است که؛ تعدیل ساختاری سیاست­هایی است که هدف آن تاثیرگذاری بر تعادل کلی در اقتصاد، از طریق تغییرات بنیادی در تخصیص منابع و تغییر بعضی از اصول اساسی تولید و نرخ ارز است. (دمری، آدیسون، 1370 : صفحه 3)
تعدیل ساختاری شامل شیوه ­ها و رویکردهایی است که بانک جهانی در قالب برنامه­هایی در اختیار کشورهای خواستار وام قرار داده است. (وودوارد، 1375 : صفحه 15) وام­های تعدیل ساختاری در واقع برای حمایت از اصلاحات اقتصادی توسط بانک جهانی اعطا می­شوند. (افشاری، 1380 : صفحه 6)
شیوه خاصی که صندوق بین ­المللی پول و بانک جهانی در ارائه برنامه ­های تعدیل ساختاری ارائه کرده ­است، بیشتر مبتنی بر کاهش نقش دولت در اقتصاد و آزادسازی بازارها است. (وودوارد، 1375 : صفحه 20) به طور کل سیاست­های تعدیل ساختاری را می­توان در گروه ­های زیر دسته­بندی کرد:

1. 1. سیاست­های بازرگانی ( بیشتر آزادسازی واردات)

1. 1. سیاست­های مربوط به بخش­های صنعت، انرژی و کشاورزی (با تاکید بر اصلاح نظام قیمت­ها و تقلیل مقررات)

1. 1. اصلاحات بخش مالی (کاهش فشارهای مالی)

1. 1. عقلانی کردن فعالیت­های دولت و اصلاح بنگاه­های اقتصادی، اداری و عمومی (با تاکید بر خصوصی­سازی)

1. 1. اصلاحات اجتماعی.

2-9-2-1-1) تعدیل از نوع اول:
نوع اول تعدیل ساختاری مربوط به کشورهای توسعه ­یافته است. از دیدگاه تاریخی، تعدیل ساختاری در کشورهای توسعه ­یافته پس از مرتفع شدن مسائل مربوط به دوره جنگ جهانی و آماده شدن کشورها برای
رویارویی با مسائل جدید نشات می­گیرد. این برنامه که قالب طرح مارشال^[68] به اجرا در آمدند.
در سال­های پس از جنگ جهانی دوم، دولت­های کشورهای درگیر جنگ، در جهت بازسازی خرابی­های پس از جنگ، ملاحظات مربوط به دولت رفاه را جهت آمادگی­های کافی برای مواجهه قدرتمندانه در عرصه جهانی، با نسبتی وسیع در اقتصاد اجرا کردند. (مومنی، 1386 : صفحه 33) این کشورها سعی کردند قبل از اتخاذ هر تصمیم با تفکری عمیق و ریزبینانه و با توجه به کلیه نهادها و نیروهای فکری جامعه و آحاد مردم، کلیه عوامل و موانع موجود بر سر راه مسائل را به درستی شناسایی کرده و احتمال بروز مسائل پیش ­بینی نشده را به حداقل کاهش دهند. (مومنی، 1386 : صفحه 36)
2-9-2-1-2) تعدیل نوع دوم:
موفقیت طرح مارشال در بازسازی اقتصاد اروپا، کشورهای آسیایی و آمریکای لاتین را بر آن داشت که برای رفع کمبود پس­انداز داخلی برای تامین مالی توسعه، سرمایه خارجی را مورد توجه قرار ­دهند. (افشاری، 1380 : صفحه 1) بدین ترتیب نوع دوم تعدیل اقتصادی در طول زمان در قالب برنامه ­های مختلفی به اجرا درآمد.
محور اصلی در اجرای این نوع برنامه تعدیل، حل مشکل بدهی خارجی کشورهای توسعه نیافته بوده است. در بحران بدهی، طلبکار اصلی نظام بانکی بین ­المللی بود که در اثر نکول وام­ها توسط کشورهای در حال توسعه خود را با خطر ورشکستگی روبه­رو می­دیدند و سیاست­های اتخاذ شده توسط صندوق بین ­المللی پول و بانک جهانی، اساسا در جهت جلوگیری از ورشکستگی بانک­های جهانی بود. (افشاری، 1380 : صفحه 17) کشورهای طلبکار هر نوع مذاکره­ با کشورهای بدهکار در مورد تجدید زمان­بندی بدهی­های معوقه و اعطای امتیازاتی مانند کاهش نرخ بهره یا تمدید مهلت بازپرداخت و یا بخشودگی قسمتی از وام را موکول به توافق کشور بدهکار با صندوق بین ­المللی پول در مورد یک برنامه تعدیل ـ تثبیت اقتصادی نمودند.
صندوق بین ­المللی پول مهم­ترین سازمانی است که بر مبنای اساس­نامه خود ملزم به همکاری و کمک به کشورهای عضو است. (مومنی، 1386 : صفحه 39) در سال 1952 مدیریت صندوق تصمیم گرفت، تسهیلات خود به کشورهای توسعه نیافته را به شرط بازپرداخت حداکثر پنج ساله و برنامه­ ریزی کشورها برای حل مشکلات مربوط به ترازپرداخت­ها، در اختیارشان قرار دهد. (مومنی، 1386 : صفحه 39) در اوایل سال 1970، پس از شوک اول نفتی، با افزایش قیمت نفت و افزایش قیمت کالاهای تولیدی کشورهای صنعتی، تقاضا برای منابع مالی خارجی در کشورهای توسعه نیافته به شدت افزایش پیدا کرد.
در اواخر دهه 1970میلادی همزمان با وقوع شوک دوم نفتی و وقوع بحران در اقتصادهای صنعتی، تجارت جهانی افت قابل ملاحظه­ای پیدا کرد. کاهش رشد اقتصادی در کشورهای صنعتی، تقاضا برای صادرات کشورهای توسعه نیافته را کاهش داد. این وضعیت با اعمال سیاست­های حمایتی در کشورهای پیشرفته، پیدا شدن هر چه بیشتر جایگزین­های مصنوعی برای مواد خام و افزایش قیمت کالاهای وارداتی کشورهای توسعه­ نیافته، وخامت اوضاع را بیشتر کرد. مجموعه این مسائل کشورهای توسعه نیافته را در یک بحران بی­سابقه بدهی­ها قرار داد. (مومنی، 1386 : صفحه 42)
اوج­ گرفتن بحران بدهی­ها موجب شد کشورهای صنعتی، مسئولیت حل مسائل به ­وجود آمده را به صندوق بین ­المللی پول واگذار کنند. (مومنی، 1386 : صفحه 43) این چنین بود که برنامه ­های تعدیل ساختاری در بسیاری از کشورهای توسعه نیافته که مشکل بدهی خارجی داشتند اجرا شد و همانطور که بیان شد، هدف اصلی از اجرای آن، حل بحران بدهی­ها بود.
2-9-2-2) تعدیل کلان اقتصادی:
تعدیل کلان اقتصادی در پی دستیابی به تغییرات سریع در سیاست­های کلان اقتصادی است و سعی دارد تا ناهماهنگی­های کوتاه­مدت اقتصاد مانند کسری روزافزون ترازپرداخت­ها در­ کشور و تورم­های افسار گسیخته را تقلیل دهد. (وودوارد، 1375 : صفحه 13)
تعدیل کلان اقتصادی دربرگیرنده برنامه ­های صندوق­ بین ­المللی پول تحت عنوان تعدیل ضربتی و نامنظم بوده و سیاست­هایی که کشورهای بدهکار به طور مستقل اتخاذ کرده ­اند را نیز در بر می­گیرد. همچنین این تعدیل برای پاسخگویی به معضل بدهی است و قبل از اتخاذ برنامه ­های اسمی تعدیل انجام خواهد گرفت. (وودوارد، 1375 : صفحه 15) برای دستیابی به این هدف، سیاست­هایی مانند سیاست­های محدودکننده عرضه پول، کاهش کسری بودجه و کاهش رسمی ارزش پول اجرا خواهند شد. (شیخیانی، 1388 : صفحه 64)

مولودی، جمشید(۱۳۸۸)؛ سنجش کیفیت محیط شهری در شهرهای جدید- مطالعه موردی: شهر جدید هشتگرد، پایان نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی مجتبی رفیعیان، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
نوربری، شولتز، کریستیان(۱۳۸۲)؛ مفهوم سکونت: به سوی معماری تمثیلی، ترجمه امیر یار احمدی، نشر آگه، تهران.
Abdul Mohit M., Ibrahim M., Razidah Rashid Y, (2010), Assessment of residential satisfaction in newly designed public low-cost housing in Kuala Lumpur, Malaysia”; J. Habitat International, 34, pp: 18-27.

758. 758. Galster G., W.Hesser G, (1981), Residential satisfaction: Compositional and contextual correlates”; J. Environment and Behavior, Vol.13, No. 6, pp: 735-758.

Campbell, A, Converse, P. E, and Rodgers, W. L, (1976), the quality of American life: Perceptions, evaluations, and satisfactions, new York: Russell sage Foundation.
Collados, Cecilia and Duane, Timothy, (1999), Analysis natural capital quality of life: a model for evaluating the sustainability of alternative regional development paths. Ecological 30, 441-460.
Ge J., Hokao K, (2006), Research on residential lifestyles in Japanese cities from the viewpoints of residential preference, residential choice and residential satisfaction”; J. Landscape and Urban Planning, 78, pp: 165- 178.
Jen Tu Kung., Ting Lin Li, (2008), Evaluative structure of perceived residential environment quality in high-density and mixed-use urban settings: An exploratory study on Taipei City”; J. Landscape and Urban Planning, 87, pp: 157- 171.
McCray J.W., Day S.S, (1977), Housing Values, Aspirations and Satisfactions as Indicators of Housing Needs”; Home Economics, Vol. 5, No. 4, pp: 244-254.
Philips, D, (2006), Quality of life Concept, policy and Practice London Routledge.
Porteous, J.D, (1971), Design with people: the quality of the urban environment, environ. Behave. 3, pp. 155-177.
Van Kamp I., Leidelmeijer K., Marsman G., de Hollander A, (2003), Urban enviromental quality and human well-being towards a conceptual framework and demarcation of concepts: A literature study”; J. Landscape and Urban Planning, Vol. 65, pp: 5-18.
Van poll, Ric, (1997), the Perceived Quality of Urban Environment: A multi-attribute evaluation- University of Groningen.
Varady D.P., Preiser W.F.E, (1998), Scattered-Site Public Housing and Housing Satisfaction: Implications for the New Public Housing Program”; J. American Planning Association, Vol. 6, No.2, pp: 189-207.
۳-۱. مقدمه:
در این فصل ابتدا توضیحاتی در مورد روش تحقیق پایان نامه ارائه می­ شود. سپس مراحل مختلف چهارچوب نظری و تجربی ارزیابی کیفیت محیط روستاهای ادغام شده در شهر سنندج به تصویر کشیده می­ شود. در ادامه روش تجزیه و تحلیل اطلاعات، روایی و پایایی پرسشنامه و نتایج آن، جامعه آماری، روش نمونه گیری و تعداد نمونه به صورت مفصل توضیح داده می­ شود.
۳-۲. روش تحقیق:
روش تحقیق راه رسیدن به هدف تحقیق است. روش تحقیق بر اساس متد علمی و بسته به نوع داده ­ها انتخاب می­ شود. هر پژوهشگری بسته به موضوع، مسئله تحقیق، اهداف و فرضیه ­های تحقیق، متغیرها و شرایط زمانی و مکانی و امکانات موجود روشی برای انجام پژوهش یا تحقیق در راستای اهداف و فرضیه ­ها مورد نظر بر می­گزیند. بنابراین، آنچه در این فصل مورد بررسی قرار می­گیرد، نشان دهنده کلیات روش شناسی تحقیق حاضر در جهت نیل به اثبات و یا رد فرضیه ­ها و اهداف تحقیق می­باشد. چون، تعیین روش شناسی مورد استفاده، بخش مهم هر پژوهش علمی را تشکیل می­دهد. آن چه که یک تحقیق و نتایج آن را معتبر می­سازد، روش­های انجام تحقیق به ویژه داوری آن می­باشد. انتخاب روش تحقیق به ماهیت موضوع پژوهش، هدف، فرضیه ­ها، و امکانات اجرایی آن بستگی دارد. هدف از انتخاب روش تحقیق آن است که محقق تعیین نماید چه شیوه و روشی را اتخاذ کند تا او را هر چه دقیق تر، آسان تر، سریع تر و ارزان­تر در دستیابی به پاسخ سؤالات و فرضیه ­های تحقیق در منطقه مورد مطالعه یاری نماید(بیگدلی، ۱۳۸۵: ۹۸). در واقع روش شناسی تعیین کننده حدود و معیارهای است که می­بایست در فرایند پژوهش علمی مورد توجه قرار گیرد. از آنجائی که این تحقیق در پی ارزیابی کیفیت محیط مسکونی روستاهای ادغام شده در شهر سنندج می­باشد، بر این اساس با توجه به موضوع تحقیق و مبانی نظری تحقیق سعی شده برای رسیدن به اهداف فوق از روش­های معقول و منطقی و متناسب با زمان و مکان مورد استفاده قرار گیرد.

به طور کلی روش تحقیق مورد استفاده در این تحقیق روش توصیفی- تحلیلی است که در این راستا جهت غنای هر چه بیشتر تحقیق، جمع آوری اطلاعات از شیوه مطالعات میدانی و با بهره گرفتن از برداشت­های محلی، تهیه و تکمیل پرسشنامه، انجام مصاحبه و همچنین از تکنیک­های آماری و نرم افزار SPSS، آزمون­های آماری، نقشه و عکس سود برده می­ شود. در شکل شماره (۳-۱) فرایند انجام تحقیق ترسیم شده است.

شکل (۳-۱): فرایند انجام تحقیق
۳-۳. روش سنجش و ارزیابی کیفیت محیط مسکونی:
فرایند و گام­های روش­شناسی ارزیابی مفهوم کیفیت محیط مسکونی در روستاهای ادغام شده به شرح شکل ذیل است. مطابق شکل (۱-۲)، در ابتدا شاخص­ های عینی و ذهنی کیفیت محیط مسکونی از ادبیات نظری استخراج می­ شود و با الگوی نظری آن در دنیا مطابقت داده و برای مطالعه حاضر انتخاب می­شوند. براساس مدل ارائه شده در فصل دوم پایان نامه، کیفیت محیط مسکونی روستاهای ادغام شده در شهر سنندج براساس دو مولفه اصلی یعنی شاخص­ های عینی محیط مسکونی و شاخص­ های ذهنی محیط مسکونی ارزیابی می­ شود. شاخص­ های عینی محیط مسکونی شامل تجهیزات داخلی واحد مسکونی (تعداد اتاق­ها؛ بزرگ، خوش منظر و زیبا بودن اتاق­ها؛ تجهیزات حرارتی و بهداشتی؛ هزینه­ های جاری؛ نرخ رهن یا اجاره)، تجهیزات خارجی واحد مسکونی (سیستم دفع فاضلاب خانگی، تجهیزات فضاهای سبز و عمومی؛ روش­های بهداشتی جمع آوری زباله) است و شاخص­ های ذهنی محیط مسکونی شامل سازمان دسترسی و فضایی (دسترسی به وسایل حمل و نقل عمومی؛ دسترسی به مراکز شهر؛ دسترسی به پارکینگ؛ جاده­های شریانی؛ پیاده روها؛ دسترسی به کتابخانه ­ها و سالن­های مطالعه)، دسترسی به امکانات و خدمات (خدمات آموزشی؛ ایستگاه پلیس؛ خدمات درمانی؛ خدمات تجاری؛ فضاهای عمومی و سبز؛ زمین­ها و محوطه­های بازی)، بهداشت محیط (صدای لوازم خانگی؛ صدای موسیقی؛ سروصدای جوانان؛ تردد وسایل نقلیه؛ فاضلاب و آب­های سطحی؛ گرد و غبار) و محیط اجتماعی (جرم و جنایت؛ امنیت؛ روابط اجتماعی؛ دزدی با سرقت مسلحانه؛ ترافیک؛ احساس تعلق به مکان) است.
شایان ذکر است که معیار سنجش و ارزیابی شاخص ­ها، رضایت مندی ساکنان از آنهاست که با بهره گرفتن از پرسشنامه از ساکنان محل پرسیده می­ شود. در ادامه با بهره گرفتن از تکنیک­های آماری مناسب که در ادامه توضیح داده شده است به تجزیه و تحلیل داده ­های جمع آوری شده خواهیم پرداخت و در نهایت با بررسی و مرور یافته­های تحقیق، نتیجه ­گیری مناسب اخذ خواهد شد.
ارزیابی کیفیت محیط مسکونی روستاهای ادغام شده در شهر
حصول به شاخص­ های عملیاتی منتج از نظرات ساکنان منطقه مورد مطالعه
نمونه گیری و جمع آوری داده ­ها
تجزیه و تحلیل داده ­ها
اتخاد رویکرد و ارئه پیشنهادات
معیار رضایت مندی
شاخص­ های عینی کیفیت محیط مسکونی
شاخص­ های ذهنی کیفیت محیط مسکونی
کیفیت محیط مسکونی
۱- عالی
۲- خوب
۳- مناسب
۴- پایین و یا ضعیف
ویژگی­های اجتماعی- اقتصادی فردی ساکنان
شکل (۳-۲): چهارچوب ارزیابی مفهوم کیفیت محیط مسکونی
۳-۴. روش گردآوری اطلاعات:
روش جمع آوری اطلاعات با توجه به ماهیت مطالعه به صورت کتابخانه­ای- اسنادی و پیمایش میدانی خواهد بود. در ابتدا به منظور تکمیل مبانی نظری تحقیق با بهره گرفتن از روش کتابخانه­ای مفاهیم، رویکردها، نظریه­ های تبیین کننده تحقیق و شاخص­ های ارزیابی کیفیت محیط مسکونی به دست خواهد آمد. سپس با کمک ابزار پرسشنامه شاخص­ های انتخاب شده به بوته آزمون گذاشته خواهد شد. مهمترین منابع اطلاعاتی کتابخانه­ای این پژوهش شامل موارد زیر می­ شود؛
روش کتابخانه­ای:
در این روش پژوهشگر، به دنبال جمع‌ آوری داده‌ها و اطلاعاتی است که توسط پژوهشگران دیگر و یا سازمان‌های دولتی و خصوصی تهیه گردیده است. در این روش، پژوهشگر خود به تولید داده و یا اطلاعات نمی‌پردازد. مهمترین مراکزی که در این روش به آنها مراجعه می­ شود به شرح زیر است :
کتابخانه معاونت برنامه­ ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری؛
کتابخانه پژوهشکده مطالعات شهری و روستایی سازمان شهرداری ­ها و دهیاری­های کشور؛
کتابخانه مرکز مطالعات برنامه­ ریزی شهر تهران؛
کتابخانه دانشگاه­ های سطح شهر تهران؛
مرکز آمار ایران؛
روش پیمایش میدانی (مبتنی بر ابزار پرسشنامه):
پرسشگری و توسل به پرسشنامه در زمینه مسائل انسانی و اقتصادی در حال حاضر یکی از عملی ترین روش­هاست. پرسشگری به ما امکان می دهد که کلیه اطلاعات لازم را به دست آوریم. در روش پرسشگری از مراحل زیر استفاده می­نماییم: تنظیم پرسشنامه؛ پرسشگری در محل؛ تنظیم جدول موضوعی و استخراج و استنتاج نتایج می ­تواند تحقیق را در رسیدن به هدف مطلوب یاری نماید(فرید، ۱۳۷۱: ۱۳). لذا با طراحی پرسشنامه شاخص ­ها و متغیرهای تحقیق مورد کندوکاو و ارزیابی قرار گرفت.
۳-۵. روش تجزیه و تحلیل اطلاعات:
به منظور تجزیه و تحلیل یافته­های تحقیق، ابتدا پرسشنامه ­های تکمیل شده کد گذاری می­شوند، سپس داده ­های کد گذاری شده به نرم افزارSPSS انتقال داده می­شوند. پس از انجام عملیات آماری، از جداول داده ­های توزیع فراوانی، درصد، میانگین، نمودارها و… استفاده می­شوند. همچنین جهت آزمون و سنجش مولفه­ها در این تحقیق از آزمون­های آماری متعددی استفاده می­ شود که در ادامه به تشریح آنها پرداخته می­ شود.

1. یکی از آزمون­های مورد استفاده آزمون t تک نمونه ­ای است، که برای داده ­های مربوط به متغیر وابسته از نوع کمی با مقیاس (فاصله­ای یا نسبی) و برای بررسی تفاوت­ها در مقایسه میانگین­ها و معنی دار بودن تفاوت­های موجود بین طبقات یا گروه­ ها مورد استفاده قرار می­گیرد. به عبارتی دیگر آزمون t یکی از روش­های پارامتری می­باشد که به منظور دستیابی به این که آیا تفاوت بین یک حد استاندارد از نظر آماری معنی دار است یا نه، مورد استفاده قرار می­گیرد.