۱-۱-۲جوانه‏زنی و تنش شوری
جوانه‏زنی اولین مرحله رشد و نمو است که از اهمیت بسیار زیادی برخوردار می‏باشد. علاوه بر جوانه‏زنی، سرعت و یکنواختی جوانه‏زدن و سبز شدن نیز از پارامترهای مهم کیفیت بذر می‏باشند (سلطانی و همکاران، ۲۰۰۱).مرحله‏ی جوانه‏زنی یکی از حساس‏ترین مراحل رشد گیاه بهتنش‏های شوری و خشکی است. اگر گیاه در این مرحله،تنش را تحمل کند، می‏تواند مراحل بعدی رشد را پشتسر بگذارد.
تنش معمولاً به عنوان یک عامل خارجی که اثرات سوء بر گیاه بجا می‌گذارد، تعریف می‌شود. گیاهان تحت شرایط طبیعی و زراعی به طور پیوسته در معرض تنش هستند. تنش‏هایمحیطی از قبیل شوری و رطوبت خاکرابطه همزیستی گیاهان لگومینوز و ریزوبیوم را از طریقکاهش غده بندی و اختلال در فرایند تثبیت نیتروژن تحت تأثیر قرار می‏دهد.شوری یکی از مهم‏ترین موانع در تولید محصولاتزراعی در نواحی خشک و نیمه خشک جهان به شمارمی‏آید. تنش شوری یکی از تنش‌های اصلی و شایع در جهان کنونی است که باعث کاهش تولیدات کشاورزی و نقصان رستنی‌های طبیعی در نواحی وسیعی از سطح زمین می‌شود و بیش از حدود ۱۰۰سال است که موضوعبسیاری از تحقیقات بوده است. شوری خاک یک خطر جدی در بسیاری از مناطق جهان بویژه در مناطق خشک و نیمه‌ خشک به شمار می‌آید. اثرات زیان‌آور تنش شوری در تمام مراحل زندگی گیاه مشاهده می‌شود. در طی شروع و توسعه تنش شوری در گیاه همه فرآیندهای اصلی از قبیل فتوسنتز، سنتز پروتئین و متابولیسم انرژی تحت تاثیر قرار می‌گیرد (مووآد و همکاران^[۴]، ۱۹۹۸).
بیشتر وسعت کشور ایران که در کمربند خشکی دنیاواقع شده است را اقلیم خشک و نیمه‏خشک و حدود ۵/۱۲ درصد از آن را اراضی شوره‏زار و نمکی در بر گرفتهاست. از آنجایی‏که بخش وسیعی از مراتع ایران دارایخاک‏های شور و قلیایی است، شوری خاک یکی ازعوامل بازدارنده تولید علوفه به شمار می‏رود، به‏طوری‏کهیکی از موانع گسترش زادآوری گیاهان مرتعی، شوریزیاد در هنگام جوانهزدن بذرهاست.کشور ایران نیز به جز نوار باریکی از سواحل دریای خزر، کاملاً در منطقه خشک و نیمه خشک واقع شده و بیش از ۹۰ درصد اراضی قابل استفاده کشاورزی آن با خطر افزایش شوری مواجه هستند. بررسی اثر تنش‏های محیطی و نقش آن‌ها در پیش‌بینی و ارزیابی رشد و عملکرد محصولات زراعی بسیار ضروری است(عبدل زاده و صفاری، ۱۳۸۱؛ گراتن و مس^[۵]،۱۹۸۴).
۴
۱-۱-۳پرایمینگ سالیسیلیک‏اسید و اثرات آن بر جوانه‏زنی
از جمله مهم‌ترین تیمارهای افزایش دهنده قدرت جوانه‏زنی بذور می‌توان به پرایمینگ اشاره داشت. پرایمینگ بذر تکنیکی است که به واسطه آن بذور پس از قرار گرفتن در بستر خود و مواجهه با شرایط اکولوژیک محیطی، به لحاظ فیزیولوژیک و بیوشیمیایی آمادگی جوانه‏زنی را به دست می‌آورند. در این روش فعالیت‌های متابولیک لازم برای جوانه‏زنی اتفاق می‌افتد اما از خروج ریشه‏چه جلوگیری می‌شود. در جریان پرایمینگ بذر از مرحله جوانه‏زنی تا شروع تقسیم سلولی تحریک می‌شود و بدلیل پایین بودن میزان آب جذب شده فقط مرحله اول جوانه‏زنی انجام شده و از خروج ریشه‏چه ممانعت می‌شود و پس از خشک شدن و آب‏گیری مجدد، بذر از همان نقطه‏ای که خشک شده بود شروع به فعالیت می‌کند. در نهایت قبل از ظهور ریشه‏چه بذرها دوباره به رطوبت اولیه برگردانده شده، سپس ذخیره و یا کاشته می‌شوند. پرایمینگ از طریق افزایش سرعت و یکنواختی جوانه‏زنی موجب افزایش کارایی بذر می‌گردد. همچنین مشخص شده که پرایمینگ می‌تواند موجب آبشویی مواد بازدارنده جوانه‏زنی بذور گردد (کوربینو و کوم^[۶]، ۲۰۰۶؛ مک دونالد^[۷]، ۲۰۰۰).

سالیسیلیک اسیدیا اورتو هیدروکسی بنزوئیک اسید به گروهی از ترکیبات فنلی تعلق دارد که به‏وسیلهسلول‏هایریشهتولیدمی‏شودو به عنوان یک ملکول مهم برای تعدیل پاسخ‏های گیاه به تنش‏های محیطی شناخته شده است. بسیاریازتحقیقاتنشانداده‏اندکهپرایمینگبذرگیاهبه‏وسیله سالیسیلیکاسید،باعثافزایشمقاومتآندرهنگامبروزتنش‏هایمختلفوخصوصاتنششوریمی‏شود.سالیسیلیک اسید و ترکیبات وابسته به آن بر جوانه‏زنی بذر و رشد و نمو گیاهان در شرایط تنش و غیر تنش تاثیر دارند. این تنظیم‏کننده رشد درونی در فرایندهای فیزیولوژیکی همچون القای گلدهی، رشد و نمو، سنتز اتیلن، تاثیر در باز و بسته شدن روزنه‏ها، تنفس و همچنین در پایداری غشای سلولی، روابط آبی بافت‏ها، و افزایش رشد نقش دارد. این ماده در گیاهانی که تحت تنش‏های محیطی قرار دارند نقش حفاظتی دارد (بن حامد و همکاران^[۸]، ۲۰۰۷؛ افضل و همکاران، ۲۰۰۶^[۹]؛ بور و همکاران، ^[۱۰]۲۰۰۳؛ سنارانتا و همکاران^[۱۱]، ۲۰۰۰).
۵
۱-۲ هدف تحقیق
این آزمایش با هدف بررسی تاثیر پیش تیمار سالیسیلیک اسید بر جوانه‏زنی وعملکرد وبرخی شاخص‏های رشد شبدر برسیم تحت تنش شوری و تعیین مناسب‏ترین غلظت سالیسیلیک اسید و روش کاربرد آن انجام شد.
۱- ۳ فرضیه‏ها
۱-پیش تیمار سالیسیلیک اسید بر جوانه زنی شبدر برسیم تحت شرایط شوری می تواند موثر باشد.
۲-میزان رشد وعملکرد گیاه تحت شرایط شوری کاهش می یابد.
۳-شوری باافزایش فشار اسمزی خاک باعث ایجاد تنش خشکی در گیاه می شود.
۴-شوری باعث ایجاد عدم تعادل یونی در سطح سلول گیاه می شود
۶
فصل دوم
بررسی منابع
فصل دوم
کلیات و مروری بر پژوهش ها
۲-۱شوری
گیاهان مختلف توانایی‌های متفاوتی درمحیط‏های شور از خودنشان می‌دهند (مس و همکاران^[۱۲]، ۱۹۷۶). آگاهی از نحوه پاسخ گونه‌ها و ارقام گیاهی به تنش شوری طی مرحله جوانه‌زنی از جنبه‌های اکولوژیکی و فیزیولوژیکی بسیار حائز اهمیت است، زیرا جوانه‌زنی یک مرحله بحرانی برای استقرار گیاه است (ایاضی و همکاران،۲۰۰۴)درگیاهانی که بابذرتکثیرمی‌شوندمرحله جوانه‌زنی به خاطرتأثیری که به تراکم گیاهان داردبسیارمهم وحساس است،زیرابقای گیاه و استقرارآن به مراحل ابتدایی رشدوابسته است. تنش شوری از طریق افزایش فشار اسمزی و به‏دنبال آن کاهش جذب آب توسط بذور همچنین از طریق اثرات سمّی یون‏های سدیم و کلر، جوانه‏زنی بذور را تحت تأثیر قرار می‏دهد (اکرمیان و همکاران، ۱۳۸۶).نتایج حاصل از مطالعه مجیدی و همکاران (۱۳۸۸) بر روی توده‌های مختلف اسپرس زراعی نیز این مطلب را تاییدمی‌کند. کاهش رشد یک ویژگی سازشی جهت بقاء گیاه تحت شرایط تنشی است و به گیاه اجازه می‌دهدکه از انرژی متابولیسمی سلولی کمتری برای رشد استفاده کند و آن را بیشتر در جهت مقابله با تنش مورد استفاده قرار دهد (ژو^[۱۳]، ۲۰۰۱). گزارش‏های زیادی حاکی از آن است که شوری باعث کاهش فتوسنتز، کاهش میزان کلروفیل، افزایش تراکم روزنه‌ها و کاهش سطح برگ، کاهش سرعت رشد مطلق و سرعت رشد نسبی می‌شود، همچنین شوری وزن دانه و عملکرد دانه را کاهش می‌دهد (امام^[۱۴]، ۱۹۹۴).براساس مطالعات انجام شده شوری آب آبیاری بیش از ۴ دسی زیمنس بر متر سبب کاهش عملکرد گیاهان، به‏ویژه، دانه‏ی گندم می‏گردد و در صورتی‏که شوری آب آبیاری به ۸/۷ دسی زیمنس بر متر برسد، ۵۰ % عملکرد دانه کاهش می‏یابد (وهافمن^[۱۵]،۱۹۹۶). همچنین فیضی وهمکاران(۱۳۸۱)در پژوهشی با کاربرد سه نوع کیفیت آب آبیاری ۸/۱ ،۹/ ۴ و ۲/۸،دسی زیمنس بر متر، عملکرد گندم (رقم روشن) مشاهده نمودند که کاهش عملکرد دانه‏ی گندم در شوری‏های ۹/ ۴ و ۲/۸ دسی زیمنس بر متر نسبت به ۸/۱دسی زیمنس بر متر به ترتیب ۸ و ۳۲ درصد بوده است.
۹
۲-۲ سالیسیلیک‏اسید
سالیسیلیک‏اسید به عنوان ملکول سیگنالی اثرگذاری مطلوبی بر رشد و گسترش گیاه دارد (کرانتو و همکاران^[۱۶]، ۲۰۰۸). این ماده یک ملکول مهم برای تعدیل پاسخ‏های گیاه به تنش‏های محیطی است (سنارانتا و همکاران^[۱۷]، ۲۰۰۰). سالیسیلیک‏اسید به‏وسیله سلول‏های ریشه تولید می‏گردد و نقش محوری در تنظیم فرایندهای فیزیولوژیکی مختلف از جمله رشد، نمو گیاه، جذب یون، فتوسنتز و جوانه‏زنی ایفا می‏کند (راسکین^[۱۸]، ۱۹۹۲). مقدار زیادی ازاین ماده درنمونه‌های خاک برداشته شده از ریزوسفرذرت ولوبیاگزارش شده است (الطیب^[۱۹]، ۲۰۰۵). جذب آن تحت تأثیر Ph است به‏طوری‏که باکاهش اسیدیته خاصیت مهارکنندگی سالیسیلیک‌اسید افزایش می‌یابد (الطیب، ۲۰۰۵؛ راسکین، ۱۹۹۲). در پژوهشی خان و همکاران^[۲۰] (۲۰۱۰) دریافتند که کاربرد سالیسیلیک‏اسید موجب بهبود فتوسنتز و عملکرد، کاهش محتوی سدیم، کلر و افزایش نیتروژن، فسفر، پتاسیم و کلسیم ذخیره شده در بافت گیاه تحت تنش شوری می‏گردد. این ماده تاثیر خود را بر فتوسنتز از طریق تاثیر بر فاکتورهای روزنه‏ای، رنگیزه‏ها و ساختار کلروپلاست و آنزیم‏های دخیل در مراحل فتوسنتز اعمال می‏کند. این ماده در غلظت ^۵- ۱۰ مولار مقدار رنگیزه‏های فتوسنتزی گندم را افزایش داد، اما غلظت‏های بالاتر سالیسیلیک اسید میزان رنگیزه‏ها را کاهش داد (حیات و احمد^[۲۱]، ۲۰۰۷).اوربای و همکاران^[۲۲] (۲۰۱۰) اعلام نمودند که کاربرد سالیسیلیک‏اسید موجب افزایش ماده خشک تولیدی گیاه خیار می‏شود. همچنین یومبیز و همکاران^[۲۳] (۲۰۰۹) گزارش نمودند که تیمار کردن گوجه‏فرنگی و تاج خروس با اسید سالیسیلیک در مراحل مختلف رشد در طی تنش خشکی از کاهش ماده خشک تولیدی گیاه جلوگیری می‏کند. کاربرد اسیدسالیسیلیک در گونه‏هایی از گیاهان زراعی اثرات مطلوبی را روی عملکرد و اجزای عملکرد نشان داد. عملکرد، وزن و تعداد دانه در گیاه ذرت توسط کاربرد اسیدسالیسیلیک در شرایط تنش شوری نسبت به شرایط بدون کاربرد اسیدسالیسیلیک و تنش شوری افزایش یافت، اثرات مفید سالیسیلیک‏اسید روی عملکرد دانه شاید در ارتباط با انتقال بیشتر مواد آسیمیلات فتوسنتز به دانه‏ها در طول پرشدن دانه‏ها باشد که در نتیجه، باعث افزایش وزن دانه‏ها می‏شود (گونز و همکاران^[۲۴]، ۲۰۰۵).
۱۰
۲-۲-۱پرایمینگ با سالیسیلیک‏اسید
بسیاری ازتحقیقات نشان داده‌اندکه پرایمینگ بذرگیاه به وسیله سالیسیلیک‌اسید،باعث افزایش مقاومت آن درهنگام بروز تنش‌های مختلف وخصوصاً تنش شوری می‌شود (باقری‌کاظم‌آبادی و همکاران، ۱۳۶۷؛ الطیب، ۲۰۰۵؛ پوپووا و همکاران^[۲۵]، ۱۹۹۷ و اوپوکو و همکاران^[۲۶]، ۱۹۹۶). فاروق و همکاران^[۲۷] (۲۰۰۶) با بررسی اثر پرایمینگ بذر برنج با سالیسیلیک اسید (با غلظت ۱۰ و ۲۰ پی‏پی‏ام به مدت ۴۸ ساعت) بیان داشتند که تیمار اولیه با سالیسیلیک اسید باعث افزایش قوه نامیه بذر در شرایط خشکی شد. آن‏ها همچنین گزارش کردند که استفاده از این روش باعث جوانه‏زنی یکنواخت و سریع بذرهای تیمار شده گردید و طول ریشه‏چه و ساقه‏چه و وزن تر و خشک ریشه‏چه و ساقه‏چه را در شرایط تنش خشک افزایش داد.در مقایسه‏ای که بر روی تیپ وحشی و جهش‏یافته آرابیدوبسیس انجام گرفت سالیسیلیک‏اسید به عنوان برطرف‏کننده آسیب‏های اکسیداتیو در طی جوانه‏زنی بذر معرفی شد (مت‏والی و همکاران^[۲۸]، ۲۰۰۳).مطالعات بسیاری نشان داده ‏اند که پرایمینگ بذر گیاه به وسیله سالیسیلیک‏اسید باعث افزایش مقاومت آن در هنگام بروز تنش‏های مختلف و خصوصا تنش شوری می‏شود (اوپوکو و همکاران، ۱۹۹۶ و پوپووا و همکاران، ۱۹۹۷). دمیرکایا و همکاران^[۲۹] (۲۰۰۶) گزارش نمودند که پرایمینگ بذر می‏تواند تحت شرایط تنش‏های محیطی سبب بهبود روند واکنش‏های فیزیولوژیکی در بذر شده و در نتیجه مقاومت به تنش‏های محیطی در این بذور را به طور قابل ملاحظه‏ای ارتقا دهد. در بذور پرایم‏شده‏ای که در بستر خود با شرایط تنش‏زا روبرو هستند تخریب ماکرومولکول‏ها، اسیدهای هسته‏ای و واکنش‏های اکسیداتیو که منجر به تولید مواد سمی و خسارت‏زایی چون رادیکال‏های آزاد می‏شود به مراتب کمتر از بذور تیمار نشده می‏باشد.سالیسیلیک‏اسید در گیاهانی که با این هورمون تیمار شده‏اند، باعث تحریک جوانه‏زنی، افزایش محتوی رطوبت نسبی آب، وزن خشک، فعالیت کربوکسیلازی روبیسکو و افزایش میزان کلروفیل شده است (سینگ و یوشا^[۳۰]، ۲۰۰۳). واکنش‌های گیاهان به تنش شوری به عوامل چندگانه‌ای بستگی دارد، اما تصور می‌شود که هورمون‌ها از مواد داخلی مهم دخیل در مکانیسم‌های مقاومت یا پایداری بسیاری از گونه‌های گیاهی باشد. در گزارشات آمده است که بسیاری از پروتئین‌های تولید شده توسط گیاهان تحت تنش غیر زنده، توسط هورمون‌هایی نظیر آبسزیک‌اسید (جینز وهمکاران^[۳۱]، ۲۰۰۰)، سالیسیلیک‌اسید و جاسمونت‌ها تحریک می‌شوند.
۱۱
حمید و همکاران^[۳۲](۲۰۱۰) گزارش نمودند که پرایمینگ بذور گندم با اسید سالیسیلیک در شرایط تنش شوری، موجب گیاهچه‏های قوی‏تر و بزرگ‏تری شده و میزان کلروفیل، محتوای قندهای محلول و پروتئین‏ها را در گیاه افزایش داد. الکلال و همکاران^[۳۳]، (۲۰۰۹) در آزمایشی نشان دادند که کاربرد اسید سالیسیلیک به صورت پیش تیمار بذور و محلول پاشی در ذرت تحت تنش شوری موجب افزایش طول بلال و تعداد دانه در بلال می‏گردد. البته نتایج متناقضی نیز وجود دارد، از جمله کایدان و یاگیمور^[۳۴]، (۲۰۰۶) اظهارنموده‏اند که کاربرد این ماده اثری بر طول سنبله گندم نداشت.
۱۲
حاتمی وگالشی (۱۳۷۸)، طی بررسی اثرسطوح مختلف کلرید سدیم بر جوانه‌زنی گندم، گزارش کردندکه با افزایش ازمحلول شاهد، درصدجوانه‏زنی وطول ریشه‏چه وساقه‏چه به‏طورمعنی‏داری کاهش یافت. در آزمایشی نشان داده شد که تنش شوری موجب کاهش درصد و سرعت جوانه‏زنی، طول ریشه و اندام‏های هوایی، وزن تازه ریشه و اندام‏های هوایی می‏شود (جمیل و همکاران ۲۰۰۶). مطالعات در مورد آفتاب‏گردان نشان داد که با افزایش شوری جوانه‏زنی، طول ریشه و ساقه بیشتر ولی میانگین سرعت و درصد جوانه‏زنی کمتر بوده است . آزمایش بر روی زیره سبز و سنبل الطیب در شرایط تنش شوری با کلرید سدیم نشان داد که در مرحله جوانه‏زنی با توجه به اهمیت گیاهان دارویی و نیز با توجه به وسعت اراضی شور واستفاده از سنبل الطیب حساس و زیره سبز تحمل بالایی نشان داده است (سلامی و همکاران، ۱۳۸۵).
۲-۲-۲ اثر سالیسیلیک‏اسید بر کاهش اثرات تنش
سنارانتاوهمکاران (۲۰۰۲) بیان کردند که سالیسیلیک اسید مولکول واسطه‌ای مهم جهت واکنش گیاهان در برابر تنش‌های محیطی است. این ماده مقاومت گیاهان به بسیاری از تنش‌های زنده و غیر زنده شامل قارچ‌ها، باکتری‌ها و ویروس‌ها ، سرما، خشکی و گرما (سناراتنا و همکاران^[۳۵]، ۲۰۰۲) را زیاد می‌کند. به نظر می‌رسد که سالیسیلیک‌اسید نقش تنظیم‌کننده‌ای در فعال‌سازی مسیرهای بیوشیمیایی مرتبط با مکانیزم‌های مقاومت دارد . نقش مهم سالیسیلیک‌اسید در محافظت گیاه احتمالاً از طریق توانایی آن در القاء و تحریک بیان کدگذاری ژن نه تنها برای پروتئین‌هایPRبلکه همچنین برای ژن اضافی و فرعی مانند آنچه که درArabidopsis یافت شده است باشد. بررسی‏ها نشان داد که این ماده موجب جلوگیری از صدمه به اسیدهای چرب غیراشباع، کاهش نفوذپذیری غشا و حفاظت از غشای تیلاکوئیدی در زمان تنش شوری در گیاه لوبیا و گوجه‏فرنگی می‏شود (سنارانتا و همکاران، ۲۰۰۲).تیمار یک میلی‏مولار اسیدسالیسیلیک در گیاه جو باعث کاهش مالون‏آلدهید تولید شده در برگ‏ها و ریشه‏ها تحت تنش شوری شد (الطیب، ۲۰۰۵). در چندین پژوهش دیگر نقش مهم سالیسیلیک‏اسید در تعدیل پاسخ گیاه به تنش غیر زنده مانند شوری و خشکی نشان داده شده است (استینتزی و بروز^[۳۶]، ۲۰۰۰؛ بور و همکاران، ۲۰۰۳؛ ورسلوز و همکاران^[۳۷]، ۲۰۰۶؛ ناصر-علوی و همکاران، ۲۰۰۸). ثابت شده است که سالیسیلیک‏اسید به طور معنی‏داری نشت یونی و تجمع یون‏ها سمی را در گیاهان کاهش داده (ژو و همکاران، ۲۰۰۹) و باعث کاهش اثرگذاری تنش‏های محیطی از راه افزایش هورمون‏های تنظیم‏کننده شرشد از جمله اکسین‏ها و سیتوکنین‏ها می‏شود (شکیرووا و ساهابوت دینوا^[۳۸]، ۲۰۰۳).این ماده موجب افزایش مقاومت به شوری در گیاهچه‏های گندم شده است (شکیرووا و بزروکووا^[۳۹]، ۱۹۹۷). تولید پروتئین‏های شوک گرمایی در توتون (سایرام و همکاران^[۴۰]، ۱۹۹۷) به سالیسیلیک‏اسید نسبت داده شده است. کاربرد خارجی سالیسیلیک‏اسید سبب ایجاد تحمل به گرما (دات و همکاران^[۴۱]، ۱۹۹۸) در دولپه‏ای‏ها گردید. در اثر تنش شوری و اسمزی، سالیسیلیک‏اسید منجر به افزایش گونه‏های فعال اکسیژن در بافت‏های فتوسنتزی شده و علایم تنش (نظیر سوختگی برگ‏ها) را در آرابیدوبسیس توسعه بخشید (بورسانی و همکاران^[۴۲]، ۲۰۰۱)؛ این ماده با تغییر در جذب مواد غذایی (گلاس^[۴۳]، ۱۹۷۵)، وظایف غشا (گلاس و دانلاپ^[۴۴]، ۱۹۷۴)، روابط آب (بارکوسکی و اینهلینگ^[۴۵]، ۱۹۹۳)، اعمال روزنه‏ای (لی^[۴۶]، ۱۹۹۸)، جلوگیری از بیوسنتز اتیلن (اسریواستاوا و فلچر^[۴۷]، ۱۹۹۲) و افزایش رشد باعث افزایش مقاومت به تنش شوری می‏شود(راجاسکاران و همکاران^[۴۸]، ۲۰۰۲). کاربرد سالیسیلیک‏اسید در گیاهان فعالیت گونه‏های اکسیژن فعال تولید شده تحت تنش‏های محیطی را مهار و به دنبال آن مقاومت در گیاهان را افزایش می‏دهد (ونگ و لیی^[۴۹]، ۲۰۰۶). گیاهان در واکنش با تنش‏های زنده و غیر زنده محیطی، پروتئین‏هایی تولید می‏کنند و القا و تحریک این چنین پروتئین‏هایی نظیر سالیسیلیک‏اسید و آبسزیک اسید ایجاد می‏شود (نورین و اشرف^[۵۰]، ۲۰۰۸). سالیسیلیک‏اسید باعث کاهش نشت یونی از سلول‏های گیاهی می‏شود (غلام و همکاران^[۵۱]، ۲۰۰۱). مطالعات دیگری نشان می‏دهد سالیسیلیک‏اسید خارجی می‏تواند فعالیت‏ آنزیم‏های آنتی‏اکسیدانتی را تنظیم کند و مقاومت گیاه به تنش‏های غیر زنده را افزایش دهد (هی و همکاران^[۵۲]، ۲۰۰۲).
۱۳
۱۴
۲-۳ اثر شوری و سالیسیلیک‏اسید بر درصد جوانه‏زنی
اغلب گیاهان درمرحله جوانه‏زنی نسبت به شوری حساسیت بیشتری دارند . زاپاتا و سررانو^[۵۳] (۲۰۰۴) نشان دادندکه شوری موجب کاهش درصدجوانه‌زنی بذرهای اسفناج،کاهو، چغندرقندوکلم می‌گردد. نتایجی که از مطالعه بر روی بسیاری از گیاهان یک‌ساله به دست آمده تاییدمی‌کندکه با افزایش شوری، جوانه‌زنی کاهش یافته و حداکثرجوانه‌زنی در تیمار شاهد مشاهده می‌شود (آذرنیوند و همکاران، ۱۳۸۳). در تحقیقی که بر روی جوانه‏زنی بذر چند گیاه دارویی از جمله رازیانه در سطوح (۰, ۵۰, ۱۰۰, ۱۵۰,۲۰۰ و ۲۵۰) میلی مولار سدیم انجام گرفت، نتایج حاکی از کاهش درصد جوانه‏زنی با افزایش غلظت‏های شوری بود و در سطح یک درصد معنی دار بودند (صفر نژاد و حمیدی، ۱۳۸۴). در آزمایشی اثر درجه حرارت و شوری بر جوانه‏زنی بذر اسفرزه نشان داد که میزان جوانه‏زنی، زمانی‏که بذرها با محلول ۵/۰ درصد کلرید سدیم آغشته شدند، کاهش یافت (علی و همکاران^[۵۴]، ۱۹۹۸). در گزارشی بیان شد که اثر سالیسیلیک‏اسید بر درصد و سرعت جوانه‏زنی بذور خارمقدس موثر است(کافی و همکاران^[۵۵]، ۲۰۱۰).دولت‏آبادیان و همکاران (۱۳۸۷) در مطالعه‏ای که بر روی گندم داشتند نشان دادند که افزایش سالیسیلیک‏اسید به ۱ میلی‏مولار اثر بازدارنده‏ای بر جوانه‏زنی گندم داشت؛ آن‏ها نتیجه گرفتند که درصد جوانه‏زنی گندم به‏طور معنی‏داری در اثر تنش شوری کاهش یافته و پرایمینگ بذرها با ۵/۰ میلی‏مولار سالیسیلیک‏اسید سبب افزایش درصد جوانه‏زنی شد. مظاهری تیرانی و منوچهری کلانتری (۱۳۸۵) گزارش کردند که استفاده از سالیسیلیک‏اسید در سطح بیش از ۱ میلی‏مولار اثر کاهنده بر درصد جوانه‏زنی گیاه کلزا داشت و میزان کمتر از آن باعث افزایش درصد جوانه‏زنی شد.سالیسیلیک اسیدباعث تحریک جوانه‌زنی بذر می‌شود (راسکین، ۱۹۹۲).ژانگوهمکاران^[۵۶](۲۰۰۳) نشان دادندکه سالیسیلیک اسیددر جوانه‌زنی نقش داردو سپس راجاسکاران و همکاران (۲۰۰۲) نشان دادند که کاربردخارجی سالیسیلیکاسیدباعث تحریک جوانه‌زنی بذرمی‌شود وبالاخره ال‌طیب (۲۰۰۵)به اثرتحریک‌کنندگی سالیسیلیک‌اسید برجوانه‌زنی بذر جو پی برد. افزایش درصد جوانه‏زنی در تنش شوری تحت تیمار سالیسیلیک‏اسید در تحقیقات شاکیرووا و بزروکووا (۱۹۹۷) ورجاسکاران و بلاک (۱۹۹۹) نیز مشاهده شده است. در آزمایشی بر روی گیاه بابونه مشخص شد که درصد جوانه‏زنی به طور معنی‏داری تحت تاثیر تیمار شوری و پرایمینگ قرار گرفت، تیمار شوری باعث کاهش و تیمار پرایمینگ باعث افزایش آن شد (پرمون و همکاران، ۱۳۹۲). پیش‏تیمار ترکیبی که در ابتدا سالیسیلیک‏اسید و بعد اسید جیبرلیک بود تاثیر بیشتری بر درصد جوانه‏زنی داشت. دولت‏آبادیان و همکاران (۱۳۸۷) در مطالعه‏ای که بر روی گندم داشتند دریافتند که تنش شوری سبب کاهش چشمگیری بر درصد جوانه‏زنی بذرهای تحت تنش که با سالیسیلیک‏اسید تیمار نشده بودند شد. بیشترین درصد جوانه‏زنی مربوط به تیمار۵/۰ میلی‏مولار سالیسیلیک‏اسید و بدون تنش شوری بود. آن‏ها دریافتند که تیمار سالیسیلیک‏اسید اثرات مضر تنش شوری را کاهش می‏دهد به‏طوری‏که غلظت ۵/۰ میلی‏مولار سالیسیلیک‏اسید درصد جوانه‏زنی را در تنش شوری ۵۰ میلی‏مولار افزایش داد. دانشمند و همکاران (۱۳۸۵) نشان دادند که درصد جوانه‏زنی به طور معنی‏داری تحت تاثیر تیمارهای ۴۰ و ۸۰ میلی‏مولار کلرید سدیم قرار گرفت و به ترتیب حدود ۱۵ و ۱۸ درصد نسبت به شاهد کاهش یافت، این کاهش تحت اثر سالیسیلیک‏اسید بهبود یافت به طوری که غلظت ۱/۰ میلی‏مولار باعث افزایش معنی‏دار درصد جوانه‏زنی نسبت به شاهد شد. مرادی و رضوانی‏مقدم (۱۳۸۹) اظهار داشتند که پیش‏تیمار سالیسیلیک‏اسید باعث افزایش معنی‏دار درصد جوانه‏زنی رازیانه شد. آن‏ها نتیجه گرفتند که پیش‏تیمار سالیسیلیک‏اسید در هنگام شوری اثر مثبتی در مقاومت به شوری بذور دارد و در کلیه سطوح شوری، تیمار ۱ میلی‏مولار سالیسیلیک‏اسید دارای بیشترین درصد جوانه‏زنی بود.
۱۶
۲-۴اثر شوری و سالیسیلیک‏اسید بر سرعت جوانه‏زنی و متوسط زمان جوانه‏زنی
در مطالعه‏ای افزایش شوری موجب کاهش درصد و سرعت جوانه‌زنی در هر سه گونه اسپرس شد، لیکن روند کاهشی در غلظت‌های مختلف، متفاوت بود. تنش شوری به عنوان یک عامل محیطی موثر بر سرعت جوانه‌زنی علاوه بر مسمومیتی که در گیاه ایجاد می‌کند، جذب آب توسط بذر را با اشکال روبرو می‌سازد. گواهی وهمکاران (۱۳۸۴)با بررسی جوانه‌زنی عدس محلی شهربابک نشان دادند،باافزایش غلظت کلرید سدیم جوانه‌زنی متوقف شده وسرعت جوانه‌زنی نیز کاهش می‌یابد. همچنین آن‌ها طی مطالعات خود نشان دادندکه درصدوسرعت جوانه‏زنی بذور باافزایش شوری کاهش می‌یابد. شوری روی چند گیاه دارویی (بابونه،اسفرزه، روناس، مریم گلی، بادرنجبویه، رازیانه، انیسون، زنیان، گاوزبان و زوفا) انجام شد نشان داد که با افزایش شوری آب، درصد وسرعت جوانه‏زنی بذور گیاهبا افزایش سطوح شوری کلیه شاخص‏های دارویی همانند دیگر محصولات، کاهش می‏یابد و روند کاهش سرعت جوانه‏زنی در اثر افزایش شوری شدیدتر از کاهش درصد جوانه‏زنی است (دوازده امامی، ۱۳۸۱).طویلی و همکاران (۱۳۸۸) نشان دادند که با افزایش سطح شوری سرعت جوانه‏زنی شبدربرسیم به گونه‏ای کم شد که از ۸۲/۱۰ بذر در روز به ۴۱/۲ بذر در روز ر در سطح شوری ۱۲ دسی‏زیمنس رسید. در مطالعه پرمون و همکاران (۱۳۹۲) مشخص شد که اثر شوری بر متوسط زمان جوانه‏زنی در سطح ۵ درصد معنی‏دار بود؛ به طوری که در تیمار ۱۵۰ میلی‏مولار متوسط زمان جوانه‏زنی ۳۰ درصد در مقایسه با شاهد کاهش یافت. مارتین^[۵۷] (۱۹۷۶) گزارش کرد که افزایش غلظت‏های نمک باعث تأخیر جوانه‌زنی در بذر تریتیکاله شد. نامبرده اظهار داشت که سطوح کم و جزئی شوری می‌تواند جوانه‌زنی را افزایش دهد و دلیل آن تحریک یا فعال‏سازی پروتئین‏های دخیل در جوانه‌زنی می‏باشد. موریلو- آمادور و همکاران^[۵۸] (۲۰۰۲) بیان کردند که تنش شوری باعث جلوگیری یا تأخیر در جوانه‏زنی بذور و استقرار گیاهچه می‏گردد. فرانکویس و مس^[۵۹] (۱۹۹۹) در آزمایشگاهشوری آمریکا اثرات تنش شوری را روی دو رقم تریتیکاله مورد بررسی قرار دادند و بیان داشتند که در شوری آب ۶/۱۱ دسی‌زیمنس بر متر کاهشجوانه‌زنی مشاهده نگردید هر چند کهشوری بیشتر از ۶ دسی‌زیمنس بر متر جوانه‌زنی را به تأخیر انداخت. در اینآزمایششوری آب ۵/۲۰ دسی‌زیمنس بر متر جوانه‌زنی نهایی را تنها ۱۷% کاهش داد. در آزمایشی بر روی گیاه نوروزک مشاهده شد که با اعمال تنش شوری و خشکی درصد و سرعت جوانه زنی بذور کاهش یافت و میزان کاهش برای تنش خشکی بسیار شدید تر از تنش شوری بود (جوادی و همکاران، ۱۳۸۳). چوهان و همکاران^[۶۰] (۲۰۰۶)، نتیجه گرفتند که مقدار کلرید سدیم لازم جهت ۵۰ درصد حداکثر بازدارندگی گونه‌ای از خاکشیر ۵/۶۷ میلی‏مولارمی‌باشد و در پتانسیل اسمزی ۸/۰- مگاپاسکال جوانه‌زنی آن به طور کامل متوقف شد. سعیدی و همکاران (۱۳۸۴)، با بررسی سطوح پتانسیل اسمزی و ماتریک ناشی از تنش شوری و خشکی بر روی جوانه‌زنی و رشد گیاهچه علف هرز جودره دریافتند که با منفی‌تر شدن سطوح تنش درصد و سرعت جوانه‌زنی، طول ریشه‌چه و ساقه‌چه، وزن‌تر ریشه‌چه و ساقه‌چه کاهش معنی‌داری یافت. بررسی اثر شوری بر سرعت و درصد جوانه‏زنی و همچنین رشد ریشه‌چه و ساقه‌چه در بسیاری از گیاهان زراعی نشان داده است که تنش شوری در مرحله جوانه‏زنی یک آزمون قابل اطمینان در ارزیابی تحمل بسیاری از گونه‌ها است؛ زیرا شوری باعث کاهش درصد و سرعت جوانه‏زنی و همچنین کاهشرشد ریشه‌چه و ساقه‌چهمی‌گردد . تمرتاش و همکاران (۱۳۸۹) اظهار داشتند که درصد جوانه‏زنی با افزایش غلظت شوری در شبدر برسیم کاهش یافت و بیشترین و کمترین میزان آن به ترتیب مربوط به شاهد و تیمارهای ۳۰۰ و ۴۰۰ میلی‏مولار بود که هیچ جوانه‏زنی رخ نداد، نویسندگان دلیل این امر را به حساسیت بالای شبدر برسیم به شوری مرتبط دانستند، در نهایت آن‏ها پیشنهاد دادند که کشت شبدر برسیم در زمین‏هایی با غلظت شوری بیش از ۲۰۰ میلی‏مولار نامناسب است. مقتولی و چایچی (۱۳۷۸) بیان کردند که در غلظت‏های متوسط یا کم، کاهش پتانسیل اسمزی عامل محدود کننده جوانه‏زنی است لیکن در غلظت‏های بالا سمیت یونی و در پی آن با افزایش جذب یون‏ها به خصوص کلرر سدیم، عدم تعادل بین عناصر غذایی از عوامل مهم ایجاد اختلال و کاهش درصد جوانه‏زنی محسوب می‏شوند. طویلی و همکاران (۱۳۸۸) دریافتند که افزایش تنش شوری از شاهد به ۱۲ دسی‏زیمنس درصد جوانه‏زنی شبدر برسیم را از ۹۵ درصد به ۱۳/۲۷ درصد ماهش می‏دهد. در مطالعه‏ای بر روی رازیانه افزایش درصد شوری با کاهش معنی‏دار درصد جوانه‏زنی همراه بود به طوری که بیشترین درصد جوانه‏زنی در تیمار شاهد و کمترین میزان آن در سطح ۵/۱ درصد شوری حاصل شد (مرادی و رضوانی‏مقدم، ۱۳۸۹).
۱۷
۱۸
در مطالعه‏ای بر روی رازیانه مشخص شد که تیمارهای با غلظت ۱ و صفر میلی‏مولار سالیسیلیک‏اسید به ترتیب بیشترین و کمترین مقدار سرعت جوانه‏زنی را داشتند. بعد از ۱ میلی‏مولار روند کاهشی رخ داد تا جایی که غلظت ۴ میلی‏مولار سالیسیلیک‏اسید با شاهد اختلاف معنی‏داری نداشت (مرادی و رضوانی‏مقدم، ۱۳۸۹). جریایی و فاتح (۱۳۹۰) بیشترین سرعت جوانه‏زنی در بذور گندم را در تیمارهای بدون تنش شوری همراه با پرایمینگ سالیسیلیک‏اسید و کمترین آن‏را در تیمار تنش شوری شدید (۱۲ دسی‏زیمنس بر متر) مشاهده کردند. آن‏ها بیان کردند که پیش‏تیمار سالیسیلیک‏اسید در سطوح مختلف شوری سرعت جوانه‏زنی را افزایش می‏دهد. سیوریتپ و همکاران^[۶۱] (۲۰۰۳) نیز افزایش سرعت جوانه‏زنی خربزه و آفتابگردان را تحت پیش‏تیمار پرایمینگ گزارش کردند. مظاهری تیرانی و منوچهری کلانتری (۱۳۸۵) در بررسی اثر سالیسیلیک‏اسید روی مقاومت به شوری گیاه کلزا عنوان کردند که تا سطح ۵/۱ میلی‏مولار سرعت جوانه‏زنی افزایش یافت و از آن به بعد کاهش یافت.دانشمند و همکاران (۱۳۹۱) دریافتند که تیمارهای شوری بر روی متوسط زمان جوانه‏زنی ذرت معنی‏دار بود و حدود ۱۹-۱۸ درصد آن‏را نسبت به شاهد افزایش داد، در آن مطالعه غلظت ۱/۰ میلی‏مولار سالیسیلیک‏اسید موجب کاهش معنی‏دار متوسط زمان جوانه‏زنی شد.جیریایی و فاتح (۱۳۹۰) نشان دادند که با افزایش غلظت نمک میانگین زمان جوانه‏زنی ارقام گندم افزایش یافت. پیش‏تیمار بذور با سالیسیلیک‏اسید سبب کاهش میانگین زمان جوانه‏زنی در تیمارهای شوری شد. بهترین میانگین زمان جوانه‏زنی در تیمارهای شوری و تیمار با محلول ۱/۰ میلی‏مولار سالیسیلیک‏اسید و بیشترین میانگین زمان جوانه‏زنی در تیمارتنش شوری شدید و بدون پیش‏تیمار سالیسیلیک‏اسید مشاهده شد. آن‏ها بیان کردند که پیش‏تیمار بذر با سالیسیلیک‏اسید در سطوح شوری میانگین زمان جوانه‏زنی را ۴ درصد کاهش داد.
۱۹
۲-۵ اثر شوری و سالیسیلیک‏اسید بر طول گیاهچه
در آزمایشی با بررسی سطوح تنش شوری بر مؤلفه‏های رشد گیاهچه چهار گیاه دارویی ماری‏تیغال، سیاه‏دانه، کتان و رازیانه ملاحظه شد که با افزایش شوری در کلیه گیاهان، طول ریشه‏چه، طول ساقه‏چه، وزن خشک ریشه‏چه و ساقه‏چه کاهش یافت. طول گیاهچه رازیانه وکتان با افزایش سطح شوری از مقدار شاهد به صورت خطی کاهش یافت در صورتی که در گیاه ماری‏تیغال و سیاه‏دانه با افزایش شوری، طول گیاهچه شروع به کاهش کرد. نتایج آن تحقیق نشان داد که در بین این گیاهان دارویی، ماری‏تیغال از نظر مؤلفه‏های رشد گیاهچه دارای مقاومت بالاتری به شوری می‏باشد و گیاه سیاه‏دانه حساس به شوری در مرحله گیاهچه است (فرانکویز و همکاران، ۱۹۹۴). در آزمایشی طول ساقه‏چه، طول ریشه‏چه و درصد جوانه‏زنی توده‏های مختلف گندم با افزایش غلظت شوری، کاهش یافت (بلووم و پستین^[۶۲]، ۱۹۸۴). طویلی و همکاران (۱۳۸۸) مشاهده کردند که همزمان با افزایش شوری، طول ریشه‏چه و ساقه‏چه گیاه شبدر برسیم کاهش یافت. آن‏ها نتیجه گرفتند که کشت شبدر برسیم در زمین‏هایی با شوری بیشتر از ۶ دسی‏زیمنس به علت اثر منفی شوری بر میزان جوانه‏زنی و رشد که به کاهش تولید می‏انجامد از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نیست و از نظر اکولوژیکی موفقیتی را در بر نخواهد داشت. در مطالعه پرمون و همکاران (۱۳۹۲) کمترین طول ریشه‏چه و ساقه‏چه مربوط به شدیدترین تیمار تنش شوری (۱۵۰ میلی‏مولار) بود. مرادی و رضوانی‏مقدم (۱۳۸۹) دریافتند که با افزایش میزان شوری طول ساقه‏چه کاهش معنی‏داری یافت به طوری که در سطح ۵/۱ درصد شوری طول ساقه‏چه نسبت به شاهد حدود ۹۵ درصد کاهش یافت. شکاری و همکاران (۱۳۷۷) بیان کرد که طول ساقه‏چه از حساسیت بیشتری به شوری نسبت به سایر صفات مورد اندازه‏گیری داشت. هنان^[۶۳] (۲۰۰۷) نیزگزارش کرد که تیمار با سالیسیلیک‏اسید باعث افزایش طول ریشه‏چه در گیاه گندم و جو می‏شود. بهنام‏نیا و شنوایی‏زارع (۱۳۹۲) دریافتند که افزایش غلظت کلرید سدیم موجب کاهش معنی‏دار طول گیاهچه نسبت به شاهد گردید. تمرتاش و همکاران (۱۳۸۹) در مطالعه‏ای که بر روی شبدر برسیم داشتند نشان دادند که با افزایش شوری طول ساقه‏چه و ریشه‏چه کاهش یافت به طوری که در تیمار ۳۰۰ و ۴۰۰ میلی‏مولار گیاهچه هیچ رشدی نداشت. آن‏ها دریافتند که در شرایط تنش شوری رشد ساقه‏چه کمتر از ریشه‏چه تحت تأثیر قرار گرفت.
۲۰
گوتیرز-کورونادو و همکاران^[۶۴] (۱۹۹۸) مشاهده کردند که اسیدسالیسیلیک باعث افزایش طول ریشه و ساقه و ارتفاع گیاه می‏شود. مرادی و رضوانی‏مقدم (۱۳۸۹) اظهار داشتند که در پرایمینگ بذر با با سالیسیلیک‏اسید، غلظت ۱ و ۴ میلی‏مولار به ترتیب بیشترین و کمترین طول ساقه‏چه را دارا بودند؛ به طوری که از سطح صفر تا ۱ میلی‏مولار اندازه ساقه‏چه روند افزایشی و بعد از آن روند کاهشی داشت آن‏ها در آزمایش خود دریافتند که تیمار ۱ میلی‏مولار سالیسیلیک‏اسید در تمامی سطوح شوری بیشترین طول ساقه‏چه و تیمار ۴ میلی‏مولار نیز کمترین طول ساقه‏چه را به همراه داشت. دانشمند و همکاران (۱۳۹۱) دریافتند که طول ریشه‏چه ذرت تحت تنش شوری ۱۸-۱۴ درصد نسبت به شاهد کاهش یافت. در مطالعه مذکور اثر سالیسیلیک‏اسید بر روی طول ریشه‏چه معنی‏دار بوده و مخصوصا در غلظت ۱/۰ میلی‏مولار موجب افزایش معنی‏دار آن شد. جریایی و فاتح (۱۳۹۰) نشان دادند که با افزایش غلظت نمک طول ریشه‏چه و ساقه‏چه ارقام کاهش یافت و پیش‏تیمار سالیسیلیک‏اسید سبب افزایش طول ریشه‏چه و ساقه‏چه در تیمارهای شوری شد. آن‏ها دریافتند که بیشترین طول ریشه‏چه و ساقه‏چه در تیمارهای بدون تنش شوری و پرایمینگ ۱/۰ میلی‏مولار سالیسیلیک‏اسید حاصل شد.

پائین
مهارت نیروی کار:
حرفه ای
غیر حرفه ای
شدت نیروی کار:
مبتنی بر نیروی کار(کاربر)
مبتنی بر تجهیزات(سرمایه بر)

۳ـ۴ـ۲٫ مفهوم کیفیت
کیفیت خدمات یک رشته آکادمیک نسبتاً جوانی است که در حدود دو دهه از تحقیقات در این زمینه می گذرد(Caruana and Pitt,1997;p612). این واژه برای افراد مختلف، معنای متفاوتی دارد بنابراین در اولین گام از بهبود کیفیت خدمات بایستی درک روشنی از مفهوم کیفیت داشته باشیم. بعلاوه تعریف کیفیت نه تنها از جهت معنایی مهم است بلکه مهمتر از آن هدایت کننده تلاشهای کارکنان در جهت رسیدن به خدمات با کیفیت تر خواهد بود.

درباره کیفیت تعاریف زیادی ذکر شده است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می شود: کیفیت عبارت است از آماده بودن خدمت یا کالا برای استفاده کننده که خود نیازمند کیفیت طراحی، انطباق، در دسترس بودن و مناسب بودن مکان ارائه خدمت است (Coyothetis,1992;p82).
کیفیت هیچ معنا و مفهومی بجز هر آنچه که مشتری واقعاً می خواهد، ندارد. به عبارت دیگر یک محصول زمانی با کیفیت است که با خواسته ها و نیازهای مشتری انطباق داشته باشد. کیفیت باید به عنوان انطباق محصول با نیاز مشتری تعریف شود(Crosby,1984;p60).
سازمان استاندارد های بین المللی، کیفیت را اینگونه تعریف می کند: تمامیت ویژگیها و خصوصیات محصول یا خدمت که توانایی برآورده کردن نیازهای مشتریان را دارد.
۴ـ۴ـ۲٫ کیفیت خدمات
بنابراین افزایش کیفیت خدمات از طریق بهبود عملکرد کارکنان یکی از راه‌های مناسب برای رقابتی‌تر شدن سازمان‌ها است. البته معمولا خدمات نا ملموس هستند و نمی‌توان آنها را استاندارد نمود. به دلیل همین دو ویژگی، ارزیابی کیفیت خدمات عمدتا امری ذهنی است و به میزان زیادی به مشتریان بستگی دارد. همچنین ناملموس بودن خدمات به این معنا است که آن چه در ارزیابی کیفیت خدمات برای مشتریان مهم است، نحوه ارائه این خدمات است(Schneider & Bowen,1993 ؛ Morrison, 1996). به عبارت دیگر کیفیت خدمات به میزان زیادی به برخورد و رفتار کارکنان با مشتریان بستگی دارد. از این رو هر تلاشی برای افزایش کیفیت خدمات باید مبتنی بر مدیریت رفتار کارکنان باشد.
در ادبیات مدیریت و بازاریابی هنوز توافق واحدی برای تعریف و مفهوم سازی کیفیت خدمات وجود ندارد. با این حال می توانیم به طور ساده کیفیت خدمات ادراک شده توسط مشتری را این گونه تعریف کنیم:
« نوعی قضاوت که مشتریان بر اساس ادراک خود پس از یک فرایند دریافت خدمت انجام می‌دهند، و بدین وسیله آنها انتظارات خود را با خدماتی که دریافت آن را ادراک نموده‌اند مقایسه می‌کنند»( Gronroos, 19984 ؛Zeithaml et al., 1993).
با توجه به این تعریف، کیفیت خدمات به دو عامل وابسته است: خدمات مورد انتظار^[۱۲۰]، و خدمات ادراک شده^[۱۲۱]. گرونروز(۱۹۸۴) بیان می‌کند که تجارب قبلی در رابطه با یک خدمت می‌توانند بر انتظارات یک مشتری اثرگذار باشند؛‌ در حالی که خدمات ادراک شده ناشی از ادراک مشتریان از خود خدمت است. در واقع، کیفیت خدمات نوعی نگرش است که با رضایت مشتری مرتبط است، ولی نه معادل آن؛ و ناشی از مقایسه انتظارات مشتریان با عملکرد سازمان است ( Drew,1991 & ; Bolton Parasuraman et al,1998)
گفته شده است که کیفیت پدیده‌ای چند بعدی است و برای رسیدن به کیفیت خدمات باید ابعاد مهم آن شناخته شود. بر اساس ایده شکاف میان انتظارات و ادراکات، پاراسورامان^[۱۲۲] و همکارانش(۱۹۸۸)، پنج بعد اصلی کیفیت خدمات را مشخص کردند و بر همین اساس آنها، جهت سنجش کیفیت خدمات در سال ۱۹۸۸ مقیاسی ایجاد نمودند که به مدل سروکوآل^[۱۲۳] معروف است. این مدل مقبولیت زیادی در سطح جهان یافته است و در صنایع خدماتی مختلف از قبیل مدارس پزشکی، بیمارستان‌ها، خرده‌فروشی‌ها و فروشگاه‌های زنجیره‌ای، مؤسسات آموزش عالی و دانشگاه‌ها، مؤسسات گردش گری، بانک ها، هتل ها، و … مورد استفاده قرار گرفته است؛ و در واقع هنوز هم پرکاربردترین ابزار برای سنجش کیفیت خدمات می‌باشد. ابعاد این مدل عبارتند از: قابلیت اعتماد^[۱۲۴]، پاسخگویی^[۱۲۵]، اطمینان خاطر^[۱۲۶]، همدلی^[۱۲۷] و عوامل ملموس^[۱۲۸]. این ابعاد به همراه تعاریف آنها در ادامه مشخص شده ­اند (Parasuraman et al,1998).
عوامل فیزیکی و ملموس: این شاخص با جذابیت تسهیلات، تجهیزات و مواردی که به وسیله شرکت‌های خدماتی بکار می‌رود به همراه پاکیزگی و آراستگی ظاهر کارکنان ارائه‌دهنده خدمات در ارتباط است.
قابلیت اعتماد: این شاخص بدین معنی است که شرکت خدماتی برای مشتریان خود خدمات دقیق، در اولین بار، و بدون کوچکترین اشتباهی ارائه می‌دهد همچنین آن خدمات را در زمان موعد که قول داده است، تحویل می‌دهد.
پاسخگویی: بدان معنی است که کارکنان شرکت خدماتی مایل به کمک به مشتریان و پاسخ دادن به تقاضاهای آنها و مطلع ساختن آنها از زمان فراهم شدن خدمات و ارائه خدمات فوری می‌باشند.
اطمینان خاطر: به معنی این است که رفتار کارکنان به مشتریان شرکت اطمینان خاطر می‌دهد و اینکه مشتریان در شرکت احساس امنیت می‌کنند. همچنین به این معنی است که کارکنان معمولاً مؤدب هستند و دارای دانش لازم برای پاسخگویی به سؤال‌های مشتریان هستند.
همدلی: بدین معنی است که شرکت مشکلات مشتریان را درک می‌کند، با توجه به بهترین علایق مشتریان عمل می‌کند و دارای ساعات کاری راحتی است.
مدل کیفیت خدمات فنی است که برای سنجش اینکه مشتریان چگونه کیفیت خدمات را درک می‌کنند، بکار می‌رود. این فن براساس پنج شاخص فوق و مقایسه بین انتظارات مشتری از اینکه چگونه خدمات باید ارائه شود و تجربه آنها از اینکه خدمات چگونه ارائه شده است، عمل می‌کند.
جدول ۹-۲: ابعاد کیفیت خدمات(Parasuraman et al,1998)

ابعاد

تعریف

قابلیت اعتماد

توانایی انجام خدمات تعهد شده به طور مطمئن، دقیق، و صحیح در زمان موعود. در واقع، این بعد، به برآورده ساختن تعهدات درباره تحویل خدمات، قیمت‌گذاری، رسیدگی به شکایات و … برمی‌گردد.

پاسخگویی

تمایل به کمک به مشتریان و فراهم ساختن سریع خدمات. این بعد بر نگرش‌های کارکنان خدماتی مبنی بر ملاحظه و توجه نسبت به پاسخگویی به تقاضاها، سؤالات و شکایات مشتریان تأکید دارد.‌

اطمینان خاطر

دانش، ادب و توانایی کارکنان جهت ایجاد اعتماد و اطمینان خاطر در مشتریان

سنگ قبر فخرالدین اسفنجردی به اندازه ۶۰ در ۹۲ سانتی متر که در محراب نصب است. این سنگ قبر حدود ۸۰ سال قبل به این محل منتقل شده که متاسفانه در تابستان سال ۱۳۸۲ به سرقت برده شده است.
قسمتی از بدنه دیوار محراب کاشی معرق است و از الحاقال قرن ۸ هجری قمری است که عباراتی به خط ثلث و نسخ کوفی بر آن نوشته شده است.
۳-۱۴-۶- برج و باروی قدیمی یزد
موقعیت: بافت قدیمی شهر یزد
تاریخ احداث: ۴۳۲ هجری قمری
شماره ثبت آثار ملی: ۹۵۹
حصار و بارو از جمله آثاری است که در تمدن شهرنشینی قدیم اهمین فوق‌العاده‌ای برای آن قائل بودند. حصار، برج، خندق، دروازه و قلعه، شهر را از هجوم‌های محلف در امان می‌داشت و شاید قدما همچنان که برای خانه خود حریم قائل بودند، این حریم را به هر شکل و توان برای شهر و دیار خویش ضروری می‌دانستند. یزد از جمله محدود شهرهایی است که هنوز قسمتهایی از برج و باروی آن پابرجاست. قدیمی ترین اطلاعاتی که در خصوص حصار یزد در دست است دلالت بر این دارد که حصار گرد شهر توسط چهار سرهنگ حکومت علا‌الدوله کاکویه ساخته شده است. البته باید در نظر داشت که به تدریج با بزرگتر شدن شهر، حصار جدیدی دور شهر بنا می شد. آخرین باری که حصار یزد مورد تجدید ساختمان قرار گرفت مربوط به سال ۱۲۳۶ هجری قمری بود. قدیمی ترین حصار یزد دارای چهار دروازه بود که این تعداد در آخرین حصار و باروی ساخته شده شهر به پانزده دروازه رسید. از معروفترین این دروازه‌ها می‌توان به دروازه مهریجرد، کوشکنو، مالمیر، سعادت، اصفهان، فتح، چهارمنار، سید گلسرخ و دروازه شاهی و نو اشاره کرد(توکلی، ۱۳۸۳).

۳-۱۴-۷- کاروانسرای کرمانیها و گلشن
موقعیت: خیابان قیام- بازار مسگرها
تاریخ احداث: قاجاریه
شماره ثبت آثار ملی: ۲۷۴۲
از ویژگیهای مهم بنای کاروانسراهای کرمانیها، درب چوبی ورودی، پنجره‌های زیبا و مشبک با شیشه‌های رنگی و ناودان‌های سنگی را می‌توان نام برد. در این مکان ۱۴ حجره وجود دارد که به جز چهار مورد آن درب‌ها تعویض و آهنی شده‌اند. از دیگر کاروانسراهای شهر یزد می‌توان به کاروانسرای گلشن اشاره کرد، این کاروانسرا نیز در خیابان قیام روبروی مدرسه خان قرار دارد. قدمت آن به دوران قاجاریه می رسد و به شماره ۳۸۰۵ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. قسمت ورودی این کاروانسرا ساباطی شکل است. از مشخصات کاروانسرا می‌توان به نارنجستان زیبای آن با طرح قدیمی اش اشاره کرد(توکلی، ۱۳۸۳).
۳-۱۴-۸-مسجد ریگ یزد
موقعیت: شهر یزد
تاریخ احداث: ۷۳۰ هجری قمری
شماره ثبت آثار ملی: ۱۸۴۸
این مسجد توسط امیر معین الدین اشرف از بزرگان عصر سلجوقی بر جای یک کاروانسرای ویران شده ساخته شده است. بعدها خواجه توکل قزوینی درگاه و گنبد مسجد را طراحی نمود( افشار، ۱۳۷۴). این مسجد دارای درگاه ورودی، در چوبی کنده‌کاری شده، نمایی آجری با سکوهایی در طرفین، صحن باریک و بلند، ایوان چوبی، گنبدخانه، شبستان کوچک، شبستان بزرگ ستون‌دار و رواقهای دوطبقه‌ای است که در اضلاع صحن قرار گرفته‌اند( توکلی، ۱۳۸۳).
در بالای محراب شبستان زمستانی، بادگیری زیبا قرار دارد. شبستان زمستانی با نورگیرهای سنگ مرمر و محرابی از همین جنس، گنبد و یک مناره گلی مزین به کاشی از مختصات این مسجد است. کتیبه‌ای به خط ثلث و از کاشی معرق در سه طرف سردر مسجد که به بازار می‌روی وجود دارد که دوران ساخت مسجد را بیان کرده است. وجه تسمیه مسجد این است که در گذشته، منطقه احداث مسجد ریگزار بوده است و مسجد بر روی ریگ واقع شده است.
۳-۱۴-۹- حمام خان
موقعیت: خیابان امام خمینی واقع در میدان خان
تاریخ احداث: ۱۲۱۲ هجری قمری
شماره ثبت آثار ملی: ۲۴۰۶
این حمام به محمد تقی خان بافقی منسوب است و به گرمخانه نور نیز شهرت دارد. تزئینات گذشته بنا عبارت بودند از نقاشیهای قسمت شاه‌نشین بنا که جزیی از آن باقی است. مساحت حمام ۱۱۷۰ متر مربع و زیر‌بنای آن ۹۰۰ متر مربع است. این بنا در حال حاضر به عنوان چایخانه سنتی مورد استفاده است( زنده دل، ۱۳۷۸).
۳-۱۴-۱۰- مسجد ملا اسماعیل
موقعیت: خیابان قیام
تاریخ احداث: قرن ۱۳ هجری قمری
شماره ثبت آثار ملی: ۹۶۴
یکی از مساجد مهم شهر یزد، مسجد ملا اسماعیل است که در کنار بازار و آب انبار ملااسماعیل قرار گرفته است. این مسجد از هر جهت پس از مسجد جامع و مسجد میر چخماق بر دیگر مساجد یزد برتری دارد. ارتفاع بلند ایوان مقابل شبستان تابستانی و دو طاق‌نمای زیر بادگیر در شبستان تابستانی، از مشخصات منحصربه فرد این مسجد است. اگرچه در داخل آن کاشی کاری و کتیبه و نقاشی به صورت چشمگیر موجود نیست ولی ساختمان و ارتفاع گنبد و یش تاق و فاصله آنها از صحن و رواق و گرمخانه (زمستانی) و مدرسه‌ای که جنب آن است بسیار جالب و مورد توجه است( زنده دل، ۱۳۷۸).
۳-۱۴-۱۱-خانقاه نعمت‌الهی
موقعیت: یزد، خیابان امام
تاریخ احداث: قاجاریه
شماره ثبت آثار ملی: ۲۲۴۹
این خانقاه متعلیق به حاج محمد ابراهیم لاری است. از ویژگیهای عمده آن، درها و پنجره‌ها و ارسیهای خانه و نیز طاقهای آئینه کاری و نقاشی شده آن است که یکی از نمونه‌های زیبا و عالی خانه‌های اعیانی قرن سیزدهم است. صحنه‌های نقاشی عمده این بنا عبارتست از: معراج، جنگهای رستم و شاهزاده قاجاری در شکارگاه( حصار نوی، ۱۳۷۸).
۳-۱۴- ۱۲-آب انبار شش بادگیری
موقعیت: محله تل
تاریخ احداث: قاجاریه
شماره ثبت آثار ملی: ۱۶۰۰
آب انبار مخزن ذخیره آب در مناطق خشک و کویری است که از چهار قسمت تشکیل می‌شود:
الف- خزینه(محل ذخیره آب): استوانه‌ای بزرگ است که با آجر و آهک و خاکستر و ماسه‌بادی، به منظور فرار از گرما و خنک شدن آب در اعماق زمین ایجاد می‌شود.
ب- گنبد: سقف خزینه( به شکل نیمکره یا تخم‌مرغی) است که جهت حفاظت آب از گرد و غبار و آلودگیها و آفتاب داغ کویر، با آجر و بالاتر از سطح زمین ساخته می‌شود.
ج- پاشیر: محل برداشتن آب
د- بادگیر: برج‌هایی هستند برای هدایت جریان هوا و خنک شدن آب که گرداگرد مخزن ساخته می‌شوند. بادگیرها علاوه بر آب انبار برای ایجاد هوای مطبوع در فضاهای مسکونی نیز ساخته می‌شوند. بادگیر خانه‌ها را معمولا در ضلع جنوبی حیاط و قسمت تابستان نشین می‌سازند.
آب انبار شش بادگیری دارای شش بادگیر و دو ورودی، یکی در شمال و دیگری در جنوب مخزن است. طاق ضربی خشتی با نمای آجری، گنبد تخم‌مرغی شکل و سقف بزرگ مخزن آب از خصوصیات مهم آن است( توکلی، ۱۳۷۸).
۳-۱۴-۱۳- باغ دولت آباد
موقعیت: خیابان شهید رجائی
تاریخ احداث: دروره زندیه
شماره ثبت آثار ملی: ۷۷۴
باغ دولت‌آباد از نمونه باغ‌های بزرگ ایران و در ردیف باغ فین کاشان و باغ شاهزاده ماهان است. این باغ توسط محمد تقی خان بافقی سرسلسله خاندان خوانین یزد احداث گردید. عنصر های تشکیل دهنده باغ دولت‌آباد عبارتند ازچند دسته عمارت شامل: عمارت تالار آئینه، عمارت سردر، عمارت بهشت آئین، عمارت بادگیر، عمارت حرمخانه یا حرمسرا، عمارت تهرانی، عمارت مستخدمین، دیوان‌خانه به شکل مثمن، ساباط، آب‌انبار، درشکه‌خانه، اصطبل تابستانه و زمستانه و همجنین دارای قنات، حوض‌ها و جوی‌های آب متعدد در فضای باغ است. عمارت باغ عبارتست از عمارت بیرونی که در طرف شرق واقع و دارای حوضخانه و بادگیر بلندی است، عمارت واقع در جهت غربی اندرونی و عمارت سردر در ایوانخانه است. بادگیر باغ دوات‌آباد که به صورت منشوری ساخته شده است با ارتفاع ۸۰/۳۳ متر، بلندترین بادگیری است که تاکنون شناخته شده و قبلا بلند‌تر از وضع کنونی بوده که قسمتی از آن خراب شده است( توکلی، ۱۳۷۸).

پایه و اساس همکاری های صنعتی آ.سه.آن به سال ۱۹۷۶ میلادی با ایجاد پنج پروژه صنعتی بر می گردد که هر چند این پروژه ها پس از مدتی نیمه تمام ماندند، اما به دنبال آن ها برنامه صنایع تکمیلی آ.سه.آن در سال ۱۹۸۱ میلادی آغاز گردید که کشورهای عضو را تشویق به تولید محصولات مکمل در بخش های صنعتی خاصی می کرد. برای مثال قطعاتی که در صنایع خودروسازی مورد استفاده قرار می گرفت را می توان نام برد. در سال ۱۹۸۷ میلادی سران کشورهای عضو آ.سه.آن به منظور حمایت از سرمایه گذاری و تجارت در داخل اتحادیه، موافقت خود را با بسط و گسترش، همکاری ها در زمینه‌ی مالی و بانکداری اعلام کردند. همکاری در بخش کشاورزی که از سال ۱۹۸۱ میلادی عملا شروع شد منجر به مشارکت در موافقت نامه هایی جهت امور جنگلداری، هماهنگی و توسعه ی آبزیان و صادرات موادغذایی گردید.

در بخش معدن مرکزی برای گردآوری اطلاعات مربوط به منابع معدنی منطقه و نحوه‌ی استخراج آن ها شکل گرفت که متعاقب آن یک طرح مشترک نفتی اضطراری تهیه گردید که طبق آن، در صورت بروز کمبود نفت،کشورهای عضو آ.سه.آن اولویت را در فروش نفت خود به کشورهای منطقه بدهند. همچنین باید اشاره کرد که موافقت نامه‌های متعدد در زمینه ی تسهیل روند جابه جایی کالا و قوانین گمرکی زمینه ساز همکاری‌های وسیع در حوزه ی گردشگری گردیده است.^[۶۷]
۲- سیاست گرایی
با توجه به اعلامیه بانکوک که بیانگر اهداف اتحادیه آ.سه.آن می باشد به جز یک مورد پیشبرد اهداف صلح و ثبات در منطقه ، بیشتر بر اهداف اقتصادی و اجتماعی تاکید شده است. اما واقعیت این است که مهمترین عامل شکل گیری اتحادیه، جو سیاسی حاکم بر منطقه و تشنجات موجود بین کشورهای همسایه و به خصوص وجود نظام های کمونیستی در کشورهای منطقه از جمله چین ، ویتنام و کامبوج می باشد. بنابراین مقابله با توسعه سیاسی و اجتماعی کمونیسم و تامین امنیت ارضی، مرزی، فرهنگی و اجتماعی در مقابل کمونیسم مهمترین عامل ایجاد این اتحادیه به حساب می آید.
این موضوع را می توان با توجه به پتانسیل های آن زمان درک کرد که هیچ گونه انسجام سیاسی، اقتصادی در بین اعضا دیده نمی شد و به تبع آن زمینه ای برای همکاری عملی اقتصادی فراهم نبود. به عبارت دیگر، رویکرد امنیتی در مرکز ثقل نگرش بنیانگذاران اتحادیه قرار داشت. اظهارات ارائه شده در نشست پیش از اعلامیه بانکوک در زمان تولد آ.سه.آن قصد و انگیزه ی اصلی بنیانگذاران را مطرح می کرد; تضمین و تامین پیشرفت و ترقی در منطقه، بعد از قرن ها کشمکش و شکل دادن یک نظام هماهنگ در آسیای جنوب شرقی نسبت به این موضوعات: صلح، ثبات و توسعه، که راه رسیدن به این اهداف را تامین امنیت می دانستند.^[۶۸]
۳- برون گرایی
وابستگی شدید کشورهای عضو آ.سه.آن به سرمایه گذاری های خارجی از یک سو و استفاده از صادرات به عنوان موتور رشد اقتصادی از سوی دیگر باعث گردید تا روابط خارجی کشورهای مذکور با سایر کشورها، جایگاه ویژه ای در اقتصاد آن ها داشته باشد. علاوه بر تامین پیوستگی منطقه ای و همگرایی اقتصادی، آ.سه.آن همواره راه های همکاری را بر روی جهان گشوده و به کشورهای دیگر به عنوان همکارانی برای توسعه ی جهانی و ثبات منطقه ای نگریسته است.^[۶۹]از جهت تاریخی، نقش ایالات متحده آمریکا در تحکیم رژیم های منطقه ی آ.سه.آن، کمک های مالی واشنگتن و ورود سرمایه های غربی به آن منطقه، در همگرایی منطقه ای تاثیر مثبت گذاشته است.
آ.سه.آن یکی از شرکای اصلی آمریکا تلقی می شود و سومین شریک تجاری آمریکا ست، به گونه ای که حجم روابط تجاری این دو در سال ۲۰۰۶ بالغ بر ۱۶۱ میلیارد دلار برآورد گردید.
روسیه به عنوان یک قدرت مهم جهانی هر چند به دلیل مشکلات عدیده داخلی و فاصله جغرافیایی با آ.سه.آن در سال های اخیر نقش مهمی در تحولات منطقه ایفا نمی‌کند، اما این کشور در سال ۱۹۹۶ میلادی تبدیل به یکی از شرکای دیالوگ آ.سه.آن شد و در سال ۲۰۰۴ میلادی به پیمان مودت و همکاری آ.سه.آن ملحق شد. روسیه اسنادی را در خصوص مبارزه با تروریسم و جرایم فراملی و همچنین مشارکت در امنیت و توسعه با آ.سه.آن امضا کرده است.
همکاری کشورهای آ.سه.آن با ژاپن باعث افزایش سطح قدرت اقتصادی اتحادیه شده و تاثیر بسیاری در همگرایی داشته است. ژاپن از طریق سرمایه گذاری و کمک های مالی و فنی به کشورهای اتحادیه آ.سه.آن باعث افزایش رشد اقتصادی و حل بحران های اقتصادی منطقه گشته است.
چین نیز در سال ۲۰۰۳ میلادی به عنوان نخستین کشور خارج از منطقه ی آسیای جنوب شرقی پیمان مودت آ.سه.آن را به امضا رساند که این پیمان نه تنها اعتماد دو طرف را به لحاظ سیاسی ارتقا می بخشد بلکه در عرصه ی اقتصادی باعث می شود که دو طرف بر اساس منافع متقابل در تمامی زمینه ها همکاری کنند.^[۷۰]
۴- وابستگی متقابل اقتصادی
در میان کشورهای آ.سه.آن، برونئی، مالی و اندونزی دارای ذخایر قابل توجه نفت و گاز و کشورهای فیلیپین، سنگاپور و تایلند وارد کننده ی این مواد هستند. هر چند افزایش رشد اقتصادی منطقه، منابع انرژی منطقه را ناکافی کرده است، با این وجود زمینه‌ی خوبی را برای همکاری متقابل ایجاد کرده است. در میان کشورهای آ.سه.آن، سه کشور سنگاپور، مالزی و تایلند از اقتصادهای منعطف تری برخوردارند. این کشورها اکنون به سوی وضعیت اقتصادی جدیدی حرکت می کنند که ویژگی آن سرعت، خلاقیت، نوآوری و ارتباط است. اندونزی و فیلیپین نیز از مزایایی چون نیروی کار ارزان و دسترسی به منابع سرشار طبیعی بهره می برند.
در میان اعضای جوان تر آ.سه.آن، ویتنام با بهره گیر ی از سیاست های تجارت آزاد و اصلاحات اقتصادی، با سرعتی مطلوب و رضایت بخش پیش می رود،^[۷۱] وجود راه های ارتباطی گسترده، در کنار آب های آزاد و همچنین گسترش راه آهن در میان کشورهای عضو اتحادیه باعث افزایش رفت و آمد ملت های منطقه شده است. تاسیس مرکز انرژی آ.سه.آن در سال ۱۹۹۹ میلادی با هدف اتصال ده عضو آ.سه.آن از طریق خطوط لوله ی نفت و گاز بر اساس احساس نیاز کشورهای اتحادیه به همکاری در بحث انرژی است.
در حال حاضر کشورهای میانمار، تایلند، سنگاپور، اندونزی، تایلند، مالزی، برونئی از طریق خطوط لوله گاز به هم مرتبط می باشند. دومین پروژه ای که کشورهای عضو در ساخت آن مشارکت دارند، شبکه انتقال برق آ.سه.آن است. شبکه های برق مالزی، سنگاپور، تایلند، لائوس و ساراواک – مالزی در حال بهره برداری می باشد.^[۷۲]
فصل سوم
ساختار سیاسی و اقتصادی کشورهای جنوب شرق آسیا(مالزی، تایلند، سنگاپور، اندونزی و فیلیپین)
مقدمه
در این فصل، به بررسی ساختار سیاسی و اقتصادی کشورهای مالزی، تایلند، سنگاپور، اندونزی و فیلیپین می پردازیم. علت انتخاب این پنج کشور این است که، سنگاپور هم در صادرات و هم در واردات رتبه اول، اندونزی در صادرات رتبه دوم و د رواردات رتبه چهارم، مالزی در صادرات رتبه سوم و در واردات رتبه دوم، تایلند در صادرات رتبه چهارم و در واردات رتبه سوم و بالاخره فیلیپین هم در صادرات و هم در واردات رتبه ی پنجم این اتحادیه را دارا هستند.^[۷۳]
۳-۱- ساختار سیاسی
۳-۱-۱- مالزی
کشور مالزی در جنوب شرقی آسیا واقع شده است و دارای دو قسمت کاملا مجزا می‌باشد. بخش غربی آن که به شبه جزیره مالزی معروف است، ادامه خاک آسیا به طرف جنوب می باشد و به آن مالزی قاره ای می گویند. بخش شرقی شامل ایالات ساراواک^[۷۴] و صباح^[۷۵] می باشد که مالزی جزیره ای نام دارد. دریای چین جنوبی به فاصله ۶۴۰ کیلومتری میان این دو قسمت فاصله انداخته است.^[۷۶]
اهمیت استراتژیک مالزی به دلیل قرار گرفتن بر سر راه های تجاری دریایی مهمی است که دو اقیانوس هند و آرام را به هم متصل می سازد و به ویژه مناطق آسیای غربی و خاورمیانه از این طریق قادر به تماس با شرق آسیا، ژاپن و سواحل غربی آمریکا می‌باشند. همچنین مجاورت مالزی با کشورهای بزرگ و مهمی چون هند و چین بر اهمیت استراتژیک این کشور می افزاید.^[۷۷]
حداقل دو منبع اساسی برای قانون اساسی فدراسیون مالزی وجود دارد. اولا، این قانون براساس قانون اساسی فدراسیون^[۷۸] مالایا شکل گرفته است. می توان گفت؛ بخش بزرگی از این دو تقریبا به هم شبیه هستند. زیرا که بسیاری از موارد موجود در فدراسیون مالایا، در فدراسیون جدید نیز وجود دارد. دوم این که، می توان گفت؛ قانون فدراسیون مالزی بر مبنای تعدادی از توافقات است. مخصوصا در ارتباط با شکل شکاکیت و ترسی که از سوی صباح و ساراواک بیان می شود. هنگامی که اعضای کمیته بین دولتی متن پیش نویس قانون اساسی را ارائه می کردند. آن ها هزاران یادداشت رسیده از افراد، سازمان های اجتماعی و احزاب سیاسی را پیش رو داشتند. برخی از این پیشنهادات، مبنایی برای نوشتن قانون اساسی جدید شد و این ها را می توان در بندهای ویژه و استثنائات که در خصوص صباح و ساراواک اعمال شده دید.^[۷۹]
از آن جایی که، مالزی یک کشور فدرال است، توزیع قدرت در سه فهرست اساسی برشمرده شده است؛ این فهرست ها عبارتند از: فهرست فدرال، فهرست ایالتی و فهرست متقاطع. هر فهرستی زمینه هایی را شامل می شود که سطح خاصی از حکومت بر روی آن ها کنترل دارند. به عنوان مثال، فهرست فدرال زمینه هایی را شامل می شود که در آن ها دولت فدرال، اقتدار برتری دارد. در این زمینه ها دولت های ایالتی هیچ گونه اقتداری ندارند. به همین صورت، فهرست ایالتی زمینه هایی را شامل می شود که برای دولت های ایالتی اختصاص یافته است. در این زمینه ها، دولت فدرال امکان دخالت ندارد، مگر این که تحت برخی شرایطی که در قانون اساسی فدرال پیش بینی شده است. نهایتا فهرست سوم یا متقاطع زمینه هایی هستند که در آن ها دولت فدرال و یا ایالتی قرار می‌گیرد، براساس طبیعت آن زمینه و یا موضوع صورت می گیرد. زمینه ها و یا موضوعاتی نظیر امور خارجی و امنیت ملی که از سرشتی ملی برخوردارند، در فهرست فدرال قرار می‌گیرند. فهرست ایالتی زمینه ها و یا موضوعاتی همچون مسائل ارضی، کشاورزی و یا جنگلداری در بر می گیرد که سرشتی محلی دارند و مختص به همان ایالت واحد هستند. فهرست متقاطع نیز زمینه ها و منافعی را بر می شمارد که در حیطه‌ی هر دو سطح دولت قرار دارند.^[۸۰]
فصل سوم قانون اساسی مالزی به چگونگی انتخاب پادشاه می پردازد. فقط نه حاکم مالایی، شایستگی انتخاب شدن به عنوان پادشاه و نایب السلطنه را دارند. همه‌ی سلاطین و فرمانروایان مالایی شایستگی انتخاب شدن را دارا می باشند مگر این که:
الف) به علت سن نامناسب تشخیص داده شود.
ب) به وسیله ی حافظ مهر سلطنتی به وی اطلاع داده شود، در رای گیری مخفی در مجمع تصمیم بر این گرفته شده که او به دلیل ناتوانی فکری یا جسمی و یا به هر دلیل دیگر مناسب برای تصدی وظایف پادشاه نمی باشد. ماده ی چهارم فصل سوم قانون اساسی مالزی این مراحل را برای انتخاب پادشاه بر می شمرد. شاه باید از بین نه نفر حاکم مالایی، براساس ارشدیت آنان انتخاب شود. با توجه به این نکته، ارشدیت با توجه به تاریخ جلوس یک فرد به تخت در ایالت خود تعیین گردد. این پروسه، شاید فقط به هنگام انتخاب اولین پادشاه معنی دار می نمود؛ زمانی که لیست اولویت یا ارشدیت تهیه شد. از آن زمان به بعد، کسانی که یک بار به عنوان پادشاه انتخاب شده اند، به پایین لیست می روند چرا که هیچ کدام از سلاطین و فرمانروایان مادامی که لیست به انتهای خود نرسیده باشد، نمی توانند دوباره انتخاب شوند.^[۸۱]
در مالزی پادشاه رئیس کشور است و طبق قانون اساسی نخست وزیر را با تصویب پارلمان منصوب می کند. انتصابات قضات دادگاه فدرال و داد گاه های عالی به پیشنهاد نخست وزیر و تصویب پادشاه صورت می گیرد. پادشاه مالزی از امتیازات دیگری چون فرماندهی قوای مسلح، پذیرش سفرای خارجی و حق انحلال پارلمان برخوردار است. نخستین پادشاه مالزی تنکو عبدالرحمان^[۸۲] بود که در سال ۱۹۵۷ میلادی و سه روز پس از استقلال از بریتانیا به پادشاهی می رسید، که سیستم دوره ای پادشاهی از ابتکارات وی بود تا به همه سلاطین ایالت های مالزی شانس پادشاهی کل مالزی داده شود. در حال حاضر تکنوسلطان میزان زین العابدین^[۸۳] نخست وزیر مالزی است. در این کشور نخست وزیر رئیس دولت بوده و مسئولیت امور کلی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و غیره با اوست.
نخست وزیر واسطه ایجاد ارتباط پادشاه و تشکیلات کشوری است. نخست وزیر طبق قانون اساسی باید متولد مالزی و عضو پارلمان باشد و از اکثریت پارلمانی برخوردار بوده و تمام وزرای کابینه ی خود را از بین اعضای پارلمان برگزیند.^[۸۴]
طبق قانون اساسی مالزی پارلمان فدرال شامل دو مجلس قانون گذاری و سنا می‌باشد. مجلس نمایندگان پس از یک انتخابات عمومی تشکیل شده و دوره ی آن پنج ساله است و در پایان هر دوره مجلس منحل خواهد شد و باید در خلال شش روز بعد از انحلال مجلس انتخابات عمومی برگزار شود. رئیس مجلس نمایندگان ممکن است از میان اعضای مجلس باشد یا شخص با کفایت غیر عضوی که به وسیله ی مجلس در ابتدای هر دوره انتخاب می شود. این شخص ریاست جلسات مجلس را بر عهده دارد و مسئول رعایت مقررات در خصوص مذاکرات مجلس می باشد. او باید بی طرف باشد و از حقوق اقلیت ها حمایت کند. اگر لازم شد در خصوص مصوبات مجلس تصمیم بگیرد و حکم صادر کند.^[۸۵]
مجلس سنا هفت عضو دارد که ۴۴ نفر از آن ها به وسیله ی شاه و از میان اشخاص برجسته ای چون متخصصان، بازرگانان، صاحبان صنایع، کشاورزان و دست اندر کاران امور فرهنگی و اجتماعی و همچنین بزرگان نژادهای موجود در مالزی انتخاب می شوند. ۲۶ سناتور دیگر توسط مجلس قانون گذاری ایالات در ۱۳ ایالات مالزی (هر ایالت ۲ نفر) انتخاب می گردند. رئیس مجلس سنا توسط سناتورها و از میان نمایندگان این مجلس انتخاب می شود. دوره ی مجلس سنا یک دوره ی سه ساله ی قابل تمدید تا شش سال می باشد و طبق قانون اساسی مجلس قدرت دارد در تعداد اعضای سنا تغییراتی ایجاد کند و یا نمایندگی یک سناتور را لغو کند.^[۸۶]
یکی از ویژگی‌های ساختار سیاسی مالزی، تکثر احزاب سیاسی و برگزاری انتخابات بر اساس مبارزات حزبی است، در مالزی حدود ۴ حزب در صحنه ی سیاسی و انتخابات فعال می باشند که بزرگترین حزب، حزب آمنو^[۸۷] است که در حال حاضر قدرت را در دست دارد. بعد از حزب آمنو، حزب اسلامی مالزی بیشترین نفوذ را به ویزه در میان مسلمانان شما کشور دارد. حزب عدالت ملی و حزب چینی اقدام دموکراتیک نیز از جمله احزاب مهم و فعال مالزی محسوب می شوند که توانسته اند در انتخابات مارس ۲۰۰۸ در مجموع، ۸۲ کرسی از کرسی های مجلس نمایندگان را به خود اختصاص دهند.^[۸۸]
در حوزه‌ی سیاست خارجی، جهت گیری این کشور همواره تحت تاثیر عواملی چون ضدیت با کمونیسم، مخالفت با تبعیض نزادی و همکاری های منطقه ای بوده است. تصمیم‌گیری سیاست خارجی مالزی با توجه به پویایی سیاسی و اقتصادی این کشور به گونه ای است که بیشترین منافع و دستاوردها را برایش در پی داشته باشد.^[۸۹]
مالزی از سال ۱۹۵۷ میلادی یعنی سالی که به استقلال دست یافت عضو سازمان ملل متحد بوده است و در فعالیت های این سازمان همیشه شرکت داشته و خواهان تقویت نیروهای سازمان ملل بوده است. به طور مثال در خرید اوراق قرضه برای عملیات سازمان ملل د رکنگو شرکت داشت و حتی مبادرت به اعزام نیرو تحت پرچم سازمان ملل به کنگو نمود، یا در سال ۱۹۶۵ میلادی عضو غیر دائم شورای امنیت شد. سربازان این کشور در نیروهای ناظر بر آتش بس سازمان ملل در مرز ایران و عراق و همچنین نیروهای سازمان ملل در نامیبیا شرکت داشتند.
مالزی همچنین در گروه ۷۷ مشارکت فعال داشته، علاوه بر آن، میزبانی کنفرانس آسیا- اروپا د رمورد فرهنگ ها تمدن ها، میزبانی اجلاس وزرای خارجه‌ی سازمان کنفرانس اسلامی و میزبانی نشست کارشناسی سازمان کنفرانس اسلامی برای مشارکت زنان در تصمیم گیری در سال های اخیر را به عهده داشته است.^[۹۰]
۳-۱-۲- تایلند
سرزمینی که به عنوان تایلند شناخته می شود، یکی از حاصل خیزترین زمین هاست، زیرا اکثر مناطق آن حوزه آبگیر رودخانه هستند. چنین حاصل خیزی از زمان های قدیم به خوبی شناخته شده بود، چنان که به آن سرزمین طلایی^[۹۱] می گفتند.^[۹۲]
در تایلند با آن که حکومت مشروطه سلطنتی برقرار است و امور حکومت به دست نخست وزیر است، لکن پادشاه مقام والایی در نزد مردم دارد و برای او تقدیس قایل هستند و رهبران سیاسی و فرماندهان ارتش و صاحبان صنایع و سرمایه برای حفظ موقعیت خود در تکریم و بزرگ داشت پادشاه کوتاهی نمی کنند.دولت تایلند طبق قانون اساسی از طریق انتخابات و تامین نظرات نیروهای ارتشی و تصویب پادشاه امور را اداره می‌کند.
دلیل مطرح شدن دخالت ارتش در اداره ی امور وضعیت خاصی است که تایلند پس از جنگ جهانی دوم داشته است. پس از پایان جنگ جهانی دوم مسئله ی ویتنام و چین کمونیستی در منطقه مطرح بود و آمریکا که به شدت در برابر اهداف چین ایستاده بود، با کشورهای مختلف جنوب شرق آسیا به ویژه تایلند روابط نزدیک برقرار ساخته بود. لذا زمینه دخالت ارتش ها در نظاام سیاسی ضرورت پیدا کرده، گر چه نفوذ قطعی و موثر ارتشی ها در سراسر تاریخ جدید تایلند قابل رویت است. از آغاز دوره ی قانون اساسی در سال ۱۹۳۲ میلادی یعنی زمانی که جمعی از افسران ارشد به سیستم سلطنت مطلقه خاتمه دادند تا امروز هم چنان این نفوذ ادامه دارد. با توجه به آن چه گفته شد، به نظر می‌رسد که صحنه ی سیاسی این کشور بی ثبات است.^[۹۳]
ساختار سیاسی تایلند هنوز به به بلوغ سیاسی نرسیده است و تشکیل احزاب نه بر اساس اعتقاد به یک ایدئولوژی و آرمان، بلکه بر مبنای شخصیت ها و گروه های مخالف قدرت صورت می گیرد. از سوی دیگر ارتش همواره عامدانه جوی نا همگون ایجاد می‌کندتا توجیهی برای نگه داشتن خود در قدرت داشته باشد.^[۹۴]
در این جا به نقاط ضعف فعالیت احزاب سیاسی تایلند اشاره می کنیم:^[۹۵]
مطالعه مختصری در تاریخ احزاب سیاسی قدرت را توسط گروه خود به انحصار در آورده اند و لذا پیش از آن که به فکر منافع عموم مردم باشند، منافع گروه و حزب خود را مقدم داشته اند. لذا برخی احزاب در حد یک اسم بیشتر نبوده اند. به عنوان نمونه، حزب کشاورزان و حزب کارگران که از سوی هیچ یک از گروه های صنعتی حمایت نشده اند.
۱- به دلیل ریشه دار نبودن احزاب سیاسی هنگامی که کودتای های نظامی در تایلند رخ داده، این احزاب نتوانسته اند نقش سازماندهی و هدایت مردم را بر عهده داشته باشند.
۲- اعضای احزاب سیاسی عموما از نظم و قاعده ی خاصی استفاده نکرده و در صدد بهره بردن از موقعیت ها و پست های خود در کابینه بوده اند.
۳- احزاب سیاسی معمولا اطلاعات مورد نیاز مردم را جهت آنان فراهم می آورند، که این امر تا حدود زیادی به دلیل این واقعیت بوده است که این احزاب بازیچه ی دست افرادی بوده که مشروعیت خود را از این طریق به دست آورند.^[۹۶]
در تایلند نخست وزیر از میان اعضای مجلس نمایندگان، که بیش از ۳۵ سال داشته و دارای مدرک لیسانس نیز باشند توسط پادشاه انتخاب می شود. پادشاه به توصیه نخست وزیر حداکثر تا ۳۵ وزیر را برای تشکیل شورای وزیران منصوب می کند. پادشاه می تواند به توصیه نخست وزیر هر یک از وزرا را برکنار سازد.^[۹۷]
قوه ی مقننه ی تایلند” مجمع ملی” نام دارد که دو مجلسی است:
۱- مجلس سنا: متشکل از ۱۵۰ عضو که نیمی از آن ها از سوی مردم و براساس استانی انتخاب و نیمی دیگر از سوی قضات و دستگاه های دولتی منصوب می شوند. سناتورها باید از بدو تولد تبعه ی تایلند بوده و حداقل ۴۰ ساله و دارای مدرک لیسانس باشند. دوره ی تصدی مجلس سنا شش سال است. سناتورها نباید عضو هیچ یک از احزاب سیاسی باشند، حتی آن ها باید حداقل یک سال پیش از انتخابات هیچ گونه ارتباطی با احزاب سیاسی نداشته باشند.
۲- مجلس نمایندگان: این مجلس دارای ۴۸۰ عضو است که با رای مستقیم مردم انتخاب می شوند. اعضای مجلس نمایندگان باید از بدو تولد تبعه ی تایلند بوده، حداقل ۲۵ ساله، دارای مدرک لیسانس و عضو یکی از احزاب سیاسی باشند. دوره ی تصدی در مجلس نمایندگان چهار سال است. پادشاه می تواند مجلس نمایندگان را برای انتخابات جدید منحل سازد.^[۹۸]
اعضای سنا و مجلس نمایندگان در اجلاس های مجمع ملی، در اظهار نظر و حق رای برابر هستند. در اجلاس های مجمع ملی حضور نصف نمایندگان هریک از دو مجلس ضروری است. رئیس مجلس سنا به عنوان رئیس مجمع ملی انجام وظیفه می کند.^[۹۹]
در پایان باید گفت سیاست خارجی فعلی تایلند که در سال ۱۹۸۶ میلادی تصویب شده بر اصول زیر استوار است:
۱- سعی در بهبود روابط و حسن تفاهم با کلیه کشورهای همسایه، بر اساس همکاری متقابل، مساوات و عدالت و نیز تصمیم به حل مسایل از طریق سیاسی و دیپلماتیک،
۲- پیشبرد صلح و همزیستی مسالمت آمیز در بین کشورها، براساس احترام برای استقلال و حاکمیت، تمامیت ارضی، مساوات و عدم مداخله در امور یکدیگر،
۳- به خدمت گرفتن هر گونه وسایل سیاسی و دیپلماتیک جهت حصول صلح و ثبات در منطقه ی آسیای جنوب شرقی با محفوظ داشتن منافع و امنیت ملی،
۴- پیشبرد همکاری های سیاسی، اقتصادی،اجتماعی و وحدت سازمان ملل آسیای جنوب شرقی(آ.سه. آن)،
۵- پیگیری و توسعه روابط با قدرت های بزرگ، به گونه ای که امنیت و رفاه ملی را تقویت نماید،
۶- محترم شمردن و پیشبرد پیوستگی و هواداری از اصول منشور سازمان ملل و اعلامیه جهانی حقوق بشر و محترم شمردن حقوق و تعهداتی که در پیمان ها یا کشورهای دیگر منعقد گردیده، براساس مساوات، عملکردمتقابل و عدالت،

گسترش روح قانون گریزی در کشور
سعی در ایجاد فساد مالی
آسیب پذیری امنیتی مرزها و ایجاد ناامنی در مناطق مرزی به سبب ترددهای غیرمجاز
تشدید مهاجرت به مناطق قاچاق خیز یا مناطق مصرف کننده کالاهای بابِ قاچاق و به تبع
آن افزایش نابهنجاری های اجتماعی با توجه به وضعیت بد اشتغال در سطح کشور^[۵۹].
۱-۱۰. لازمه جلوگیری از قاچاق کالا
بها دادن به کار و تولیدات  داخل وافزایش کمیت و کیفیت کالاهای تولید داخلی
کاهش تاخیر زمانی در ترخیص کالاها در گمرک و متفاوت نبودن حق گمرکی برای کالاهای مشابه

مبارزه با فرهنگ مصرف کالاهای خارجی و تشویق مردم به خرید کالاهای داخلی
رفع مشکل بیکاری در مناطق آزاد و کنترل مرزی
اصلاح قوانین مقررات در مورد قاچاق و شفاف شدن قوانین تجاری
توزیع کالاهای یارانه ای و تقویت تعاونی ها و وجود سیستم مناسب توزیع کالا
تسهیل در امر سرمایه گذاری و حرکت به سوی تجارت آزاد و تجارت الکترونیکی ( توسعه تجارت – اقتصاد سالم – توسعه صادرات
کاهش انگیزه قاچاق ( داشتن شغل آبرومند و امنیت شغلی )
تشکیل فرماندهی پلیس مرزی و شدت گرفتن برخورد قانونی و کنترل مرز و اعمال مجازات سنگین برای عاملین قاچاق ^[۶۰]
ورود انواع اجناس از طریق مبادی رسمی ( توسط دولت )
منطقی کردن تعرفه ها ( کاهش تعرفه واردات )
۱-۱۰. راه‌کارهاى مقابله با قاچاق
۱-۱۰-۱. راه‌کارهاى اقتصادى
سرمایه به سمتى حرکت مى‌کند که بتواند سود مورد انتظار را نصیب سرمایه‌گذار نماید. در شرایطى که تولیدکننده داخلى از بیم ورود کالاهاى خارجى ارزان‌قیمت خارج از استاندارد، نتواند محصول خود را با کیفیت و قیمت مناسب تولید و عرضه نماید، انگیزه‌اى براى ادامه تولید و سرمایه‌گذارى نخواهد داشت. محدود نمودن قاچاق کالا و جلوگیرى از ورود و خروج کالا از مبادى غیررسمى و هدایت واردات و صادرات به سمت مبادى رسمى و اعمال تعرفه‌هاى مؤثر مى‌تواند، تأثیر مستقیمى بر حمایت از تولیدات و گسترش سرمایه‌گذارى داشته باشد^[۶۱].
۱-۱۰-۱-۱. تحقیق و توسعه:
تحقیق و توسعه در صورتى که نهادینه شود، مى‌تواند قابلیت اجرایى را در کلیه راه‌کارهاى مقابله با این پدیده داشته باشد. براى آنکه بتوان کالایى قابل رقابت با کالاهاى خارجى تولید نمود، باید تحقیق و توسعه را پشتوانه فعالیت‌هاى تولیدى قرار داد. در واقع، کارایى این راه‌کارها در گرو توسعه فعالیت‌هاى تحقیقاتى و کنترل تحقیق و توسعه در بنگاه‌هاست^[۶۲].
۱-۱۰-۱-۲. جذب سرمایه‌گذارى‌هاى خارجى:
براى موفقیت در جذب سرمایه‌گذارى‌هاى خارجى، علاوه بر ایجاد یک بستر قانونى مناسب، خلق زمینه‌ها و فرصت‌هایى همچون شناسایى زمینه‌هاى تولیدى که دولت علاقه‌مند سرمایه‌گذارى خارجى در آنهاست، تهیه طرح‌هاى اولیه و شناسایى میزان سودآورى آنها، معرفى زمینه‌ها و جذابیت‌هاى سرمایه‌گذارى در کشور، تعریف دقیق حیطه فعالیت شرکت‌هاى فراملیتى و ایجاد بستر مناسب براى فعالیت آنها در کشور مى‌تواند از عوامل مؤثر باشد^[۶۳].
 ۱-۱۰-۱-۳. هماهنگ‌سازى مقرّرات:
از راه‌کارهاى مهم در امر مبارزه با قاچاق و ایجاد محیط اقتصادى پویا و خلّاق، مقرّرات‌زدایى و هماهنگ‌سازى مقرّرات است. وجود مقرّرات متعدد موجب کندى انتقال در تصمیم‌گیرى مى‌شود. بنابراین، لازم است با بررسى همه مقرّرات حاکم بر فعالیت‌هاى تولیدى کشور، آن دسته از مقرّرات که در شرایط نوین، نامناسب و یا زاید به نظر مى‌رسند، حذف گردند^[۶۴].
۱-۱۰-۱-۴. خصوصى‌سازى:
از طریق خصوصى‌سازى و ایجاد محیط رقابتى مى‌توان تولیدکنندگان را به تولید کالاهایى باکیفیت و قیمت رقابتى تشویق نمود. در نتیجه، بخش خصوصى مجبور خواهد بود براى ادامه بقاى خود، کالاى موردنیاز را تولید کند. این کار، علاوه بر کاهش تقاضا براى کالاى قاچاق و فراهم آمدن تمهیدات مرتبط، امکان حضور در صحنه بین‌الملل را نیز فراهم مى‌کند^[۶۵].
۱-۱۰-۲. راه‌کارهاى سیاسى
قاچاق کالا ارتباط مستقیمى با امنیت ملى دارد. برقرارى امنیت ملى در شرایط آرمانى و نظم و انضباط عمومى حاکم بر آن، موجب رونق سرمایه‌گذارى‌ها شده و با تولید کالاها و خدمات، رشد اقتصادى افزایش مى‌یابد.
در زمینه راه‌کارهاى سیاسى و امنیتى توجه به موارد ذیل راهگشاست :
ـ ایجاد هماهنگى در مدیریت عالى اقتصادى براى تدوین سیاست‌هاى راهبردى؛
ـ هدفمندسازى یارانه‌ها با اولویت کمک‌هاى خاص به اقشار آسیب‌پذیر؛
ـ حذف انحصارات در بخش‌هاى دولتى و خصوصى؛
- جامع‌نگرى در سیاست‌ها به جاى نگرش‌هاى دوره‌اى و مقطعى؛
ـ هماهنگ ساختن سیاست‌هاى اقتصادى با تغییرات سیاسى؛
ـ ایجاد تعادل نسبى در مصارف و منابع کل کشور به منظور کاهش کسرى بودجه؛
ـ شفاف‌سازى قیمت کالاها و خدمات؛
ـ بالا بردن خطرپذیرى قاچاق کالا با تقویت مبادى ورودى و اعمال پیگیرى‌هاى قانونى؛
ـ کاهش مصارف دولتى و صرفه‌جویى در مصارف؛
ـ تخصیص درآمدهاى حاصل از نفت در سرمایه‌گذارى‌هاى ثابت تولیدى و مولد؛
ـ ایجاد امنیت اقتصادى و اعتمادسازى با هدف جلب مشارکت مردم در سرمایه‌گذارى داخلى؛
ـ ایجاد محیط و فضاى ملى و مناسب براى سرمایه‌گذارى؛
ـ ایجاد و گسترش نهادهاى تحقیقاتى و پژوهشى؛
ـ بازنگرى نظام آموزشى در سطوح مختلف؛
ـ شتاب در اجراى طرح‌هاى صنعتى؛
ـ برنامه‌ریزى براى خروج تدریجى کارگران خارجى از کشور؛
ـ سیاست‌گذارى در ایجاد تثبیت نسبى قیمت کالا؛
ـ تدوین سیاست‌هاى راهبردى بلندمت در زمینه‌هاى صنعت و اقتصاد؛
ـ ایجاد ثبات در قوانین و لغو مقرّرات دست و پاگیر و بازدارنده^[۶۶].
۱-۱۰-۳. راه‌کارهاى فرهنگى ـ اجتماعى
امروزه ثابت شده است که فرهنگ کشور در الگوى صحیح مصرف مردم مؤثر است. بنابراین، ملاحظه زمینه‌هایى همچون اصلاح الگوى مصرف و معرفى الگوى صحیح در جامعه از اهمیت بسزایى برخوردار است که مى‌تواند بر تقاضاى کل جامعه تأثیر قابل‌توجهى داشته باشد و آن را کاهش دهد. تأثیرگذارى بر الگوى مصرف در جامعه، تقاضا براى کالاهاى وارداتى را نیز کاهش مى‌دهد و مى‌تواند در کاهش هزینه واردات و صرفه‌جویى ارزى، تخصیص صحیح منابع اقتصادى به فعالیت‌هاى مولد، افزایش تولید ناخالص داخلى و دست‌یابى به رشد و توسعه پایدار اقتصادى، ایجاد فرصت‌هاى شغلى و… اثرات مثبتى بر جاى بگذارد. در این شرایط، صرفآ مبارزه با قاچاق از طریق نظارت بر مرزها و کنترل‌هاى انتظامى نمى‌تواند به طور مؤثر کارساز باشد، بلکه باید ضمن ارتقاى کیفیت و بهبود شیوه‌هاى طراحى در تولیدات داخلى، فرهنگ مصرفى جامعه را نیز به نفع استفاده از تولیدات داخلى متحول کرد. در اینجا، نقش و وظیفه دستگاه‌هاى اطلاع‌رسانى و رسانه‌هاى جمعى به ویژه تلویزیون به دلیل همه‌گیر بودن آن در پیشبرد فرهنگ مصرف صحیح در جامعه، بیش از پیش هویدا مى‌شود^[۶۷].
علاوه بر موارد مزبور، در خصوص راه‌کارهاى اجرایى کنترل پدیده قاچاق کالا مى‌توان به زمینه‌هاى ذیل اشاره نمود :
ـ فرهنگ‌سازى و رشد سطح آگاهى‌ها، باورها و نگرش‌هاى اجتماعى راه‌کارى بنیادى در مواجهه با پدیده قاچاق؛
ـ رفع انگیزه‌هاى اقتصادى قاچاق در برخورد با پدیده قاچاق؛
- اتخاذ سیاست‌هایى براى کاهش سوددهى و مقرون به صرفه نبودن و افزایش درصد ریسک قاچاق کالا؛
ـ شفافیت در ارائه اطلاعات ( اگر اطلاعات به هنگام به مردم ارائه شده و فعالان اقتصادى بتوانند در این مسیر رقابت کنند، قاچاق بى‌معنا خواهد بود، رقابت منجر به کاهش حاشیه سودشده و به مرور، قاچاق سودآورى خود را از دست خواهد داد ).
ـ سهل‌تر کردن امور و تجدیدنظر در نظامات و مقرّرات گمرکى و فراهم نمودن امکان رقابت براى تجّار ( با این کار، برخى کالاها از انحصار باندهاى مافیایى خارج شده و در واقع، بخشى از متقاضیان اجناس قاچاق با به دست آوردن کالاها به صورت مجاز و قانونى البته با لحاظ نمودن روش‌هایى همچون تخصیص عوارض و مالیات‌هاى اخذ شده از عایدات این قبیل کالاها، به صور مختلف و منطقى در راه کمک و یارى به تولیدکنندگان داخلى گام برمى‌دارند ).