برنامه ریزی در جامع ترین تعریف عبارت است از : سازمان دهی آینده برای دست یابی به هدف هایی معین . بنابراین در برنامه ریزی یک عنصر قوی پیش بینی وجود دارد زیرا تلاش می کند که آینده را اگرچه به صورتی جامع از پیش تعیین کند . این جامعیت که ناشی از وجود عوامل زیادی است به صورت خیلی دقیق قابل پیش بینی نیست . برنامه ریزی برای تمام سطوح انجام می شود ، از برنامه ریزی فعالیت های روزمره افراد و زندگی شخصی آنان تا برنامه رسمی ملی و منطقه ای را که از تعهـدات برخـی دولت هاست در بـر مـی گیرد . طـراحـی سـاختمان و برنـامه ریـزی شهری به گذشته های دور نخستین روزگاران مسکن گزینی انسان ، بر می گردد . اما از اواخر قرن هجدهم در پاسخ به شهر نشینی سریع و صنعتی شدن و مشکلات مربوط به آن ها برنامه ریزی نوین شهری آغاز شده است . انواع اصلی برنامه ریزی که امروزه کاربرد دارد مشتمل بر این چند وجه است :

* برنامه ریزی توسعه اقتصادی
* برنامه ریزی کالبدی کاربری زمین
* برنامه ریزی زیر ساخت ها ، برای تسهیلات حمل و نقل و خدمات ، تهیه آب ، نیروی برق ، ارتباطات الکترونیکی و دفع فاضلاب و زباله
* برنامه ریزی تسهیلات اجتماعی ، برای آموزش و پرورش بهداشت و درمان ، خدمات و تسهیلات تفریحی و سرگرمی
* برنامه ریزی حفاظت و توسعه پارک ها
* برنامه ریزی تجاری و . . . . .
* برنامه ریزی شهری و منطقه ای که امروزه از روی کرد برنامه ریزی فراگیر برای هم پیوند سازی اقتصاد ، کاربری زمین ، زیرساختار تسهیلات اجتماعی و حفاظت پارک استفاده می شود .
به جز برنامه ریزی تجاری که بنا به تعریف ، به وسیله بنگاه ها و شرکت های بخش خصوصی انجام می شود بیشتر انواع برنامه ریزی های رسمی را کارگزارهای دولتی انجام می دهند . گاهی ممکن است بخش خصوصی سطح تفصیلی برنامه ریزی نظیر برنامه ریزی برای مراکز خرید فضاهای مسکونی و تفرج گاه های جهان گردی را بر عهده گیرد اما این برنامه ها باید با معیارهای موقعیت و استانداردهای توسعه دولت محلی سازش داشته و به تصویب آن برسد . چون برنامه ریزی فعالیتی تخصصی است ، اغلب به وسیله مشاوران طرف قرارداد دولت یا بخش خصوصی یا تلاش مشترک کارکنان متخصص ، مجرب و دارای صلاحیت کار در واحد های برنامه ریزی ، کارگزاری های دولتی یا شرکت های خصوصی انجام می شود .
اگرچه در برابر مفهوم برنامه ریزی ممکن است مقاومت هایی وجود داشته باشد ، اما به طور کلی، برنامه ریزی ، به عنوان یک روی کرد قابل اتکا برای هدایت توسعه آتی (به جای این که بگذاریم حوادث ، خود به خود روی دهند) پذیرفته شده است . تناقضی که اغلب در برنامه ریزی پیش می آید به تفاوت منافع جامعه ، حاصل از تصمیم گیری در مورد مطلوب ترین شکل آینده از یک سو و سطح توسعه برای یک ناحیه و یا یک پروژه توسعه خاص از سوی دیگر مربوط می شود . تجربه نشان داده است که در کشـورهـا و منـاطق کمتر توسـعه یافتـه که مهـارت هـای کـارآفـرینی ضعیف و منـابع سرمایه گذاری محدود است توسعه حداقل نوع مطلوب آن بدون بهره گیری از برنامه ریزی تحقق نخواهد یافت . (الوانی، ۱۳۷۳،ص۳۳)
شکل شماره ۱۰: دوران های تحول دربرنامه ریزی توسعه جهان گردی
منبع : ضرغام ، ۱۳۸۷ ، ص ۵۹
۱۹- واژگان فنی برنامه ریزی جهان گردی و مراجع
برخی اوقات در کاربرد واژگان تخصصی برنامه ریزی گردش گری ابهاماتی به وجود می آید ، از این روی تعریف اصطلاحات به کار رفته در مرجع های مختلف برنامه ریزی بسیار مهم است .
۱-۱۹- هدف عملی (objective)
به نتیجه ای که انتظار می رود از برنامه ریزی توسعه جهان گردی حاصل شود اطلاق می گردد .
۲-۱۹- خط مشی (policy)
به روی کرد توسعه برای استفاده در هدایت و تعیین تصمیم گیری اطلاق می شود .
۳-۱۹- برنامه (plan)
به آرایش منظم بخش های نظام جامعی اطلاق می شود که منعکس کننده خط مشی است.
۴-۱۹- راهبرد (strategy)
به ابزارهای اجرای توصیه ها و پیشنهادهای خط مشی و برنامه اشاره می کند . (ضرغام بروجنی، ۱۳۸۸،ص۱۵۷)
۲۰- اهمیت برنامه ریزی جهان گردی
جهان گردی به دلایل متعددی توسعه یافته است . یک هدف اصلی از توسعه آن ایجاد منافع اقتصادی حاصل از ارز خارجی (برای جهان گردی بین المللی) درآمد ، شغل و عواید دولتی است که به عنوان سرعت دهنده ای برای توسعه بخش های دیگر اقتصادی نظیر ، کشاورزی ، شیلات ، جنگل داری و صنعت ، و برای کمک کردن به نیازهای اقتصادی و هزینه بازسازی زیرساخت ها به کار می رود .
به طور کلی برنامه ریزی برای توسعه جهان گردی به همان اندازه ضرورت دارد که برنامه ریزی برای هر نوع دیگر توسعه برای آن که موفق باشد و مشکلات ی را بوجود نیاورد واجب است . اهداف بخش جهان گردی اگر به طور دقیقی تنظیم و برنامه ریزی شوند و در طرح ها و برنامه های کلی توسعه دولت ها تلفیق شوند ، به طور مؤثرتری می تواند به نتیجه برسد . برنامه ریزی جهان گردی به ویژه به دلایل زیر اهمیت دارد :

1. 1. برخی دولت ها ، نحوه ی صحیح توسعه ی جهانگردی نوین را نمی دانند ، بنابراین یک طرح جهان گردی و برنامه توسعه ای می تواند خطوط راهنمایی را در این نواحی برای توسعه این بخش فراهم کند .

1. 1. جهان گردی یک فعالیت پیچیده ، چند وجهی و بخش بندی شده است که در بر گیرنده بخش های دیگری مانند کشاورزی ، شیلات و صنعت ، تاریخ ، نظام حمل و نقل ، آب ، برق ، مخابرات و دیگر ساخت هاست .

1. 1. جهان گردی اساساً محصولی از یک تجربه را می فروشد که شامل استفاده بازدید کننده از تسهیلات و خدمات معین است . در فرایند برنامه ریزی باید انطباق محصولات و بازارهای جهان گردی مورد توجه قرار گیرد .

1. 1. جهان گردی می تواند منافع اقتصادی مستقیم و غیرمستقیمی را همراه داشته باشد . از طریق برنامه ریزی دقیق و یکپارچه می توان این منافع را به حداکثر رساند .

1. 1. جهان گردی می تواند منافع و معایب فرهنگی- اجتماعی گوناگونی ایجاد کند . برنامه ریزی برای تعیین این که بهترین سیاست توسعه جهان گردی برای احتراز از مشکلات فرهنگی- اجتماعی و استفاده از جهان گردی به عنوان وسیله ای برای حفاظت از محیط زیست ، به کار رود.

1. 1. اشکال جهان گردی ، بر اساس تغییر روندها و دیگر خصوصیات بازار تغییر می کند . برنامه ریزی می تواند برای بهنگام سازی و تجدید حیات نواحی دارای توسعه قدیمی شده یا دارای طراحی نامناسب ، مورد استفاده قرار گیرد .

1. 1. توسعه جهان گردی ، به نیروی انسانی دارای مهارت های ویژه نیاز دارد . نیروی انسانی علاقمند برای کسب این مهارت ها و قابلیت ها باید آموزش دیده و تربیت شوند .

1. 1. رسیدن به توسعه کنترل شده جهان گردی مستلزم ساختار سازمانی ویژه ، راهبردهای بازاریابی و برنامه های تبلیغاتی ، وضع قوانین و مقررات و معیارهای مالی است که از طریق فرایند برنامه ریزی جامع و همپیوند که می تواند ارتباط نزدیکی با سیاست گذاری جهان گردی و توسعه داشته باشد ، تامین می شود . (p54 ، ۱۹۸۶، haywood)

۲۱-سطوح و انواع برنامه ریزی جهان گردی
۱-۲۱-سطح بین الملل
این سطح برنامه ریزی بیشتر به خدمات حمل ونقل بین الملل مربوط می شود. جریان گردش گران و برنامه های گشت جهان گردان درمیان کشورهای مختلف مکمل توسعه خصوصیات جاذبه های اصلی و خدمات درکشورهای همجوار وراهبردهای بازاریابی چندکشوری وبرنامه های پیش بردی است. (belt,1973,p34)
۲-۲۱-سطح ملی
برنامه ریزی جهان گردی درسطح ملی چندین عنصر عملیاتی را درکانون توجه دارد:
- خط مشی جهانگردی
- برنامه ساختاری کالبدی
- توسعه تسهیلات
- ملاحظات اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی
- ساختارهای سازمانی(belt,1973,p34)
۳-۲۱-سطح منطقه ای
برنامه ریزی سطح منطقه ای جهان گردی به طور معمول برای منطقه ای ازکشور، چند استان و یا شاید یک گروه جزیره انجام می شود.اگر خط مشی وبرنامه ملی ای وجود داشته باشد، درچارچوب این برنامه انجام می شود. (belt,1973,p34)
فصل سوم:
معرفی منطقه مورد مطالعه
۱- جغرافیای طبیعی استان سمنان

و سطح جهانی (ابطحی و کاظمی، ۱۳۸۳).
۲-۱-۲۵ اندازه گیری بهره وری
برای اندازه گیری بهره وری نیروی انسانی در سطح یک بخش از اقتصاد، می توان از نسبت ارزش افزوده به تعداد شاغلان استفاده کرد. در صورتی که علاوه بر اطلاع از تعداد شاغلان، اطلاعات در مورد ساعات کار انجام شده یا ساعات کار پرداخت شده نیز موجود باشد، می توان به جای تعداد شاغلان از سایر اطلاعات مذکور برای مثال نفر- ساعت کار مصرف شده استفاده کرد و در نتیجه بهره وری نیروی کار را با دقت بیشتری به دست آورد (توماس^[۳۷۱]، ۱۹۹۴). البته می توان بهره وری نیروی انسانی را با بهره گرفتن از نسبت درآمد ایجاد شده به کل نیروی انسانی نیز سنجید (سایوآن^[۳۷۲]، ۲۰۰۲).

در اکثر سازمان ها، به منظور اندازه گیری بهره وری نیروی انسانی، مقدار فیزیکی کالای تولید شده و یا ارزش ریالی کالا و خدمات و در برخی موارد ارزش افزوده را بر تعداد نیروی انسانی تقسیم می کنند؛ زیرا اندازه گیری ساعات کار واقعی مشکل به نظر می رسد. چنانچه برای محاسبه ی بهره وری نیروی کار ارزش افزوده بر تعداد کارکنان تقسیم شود، در این صورت شاخص ها نشان می دهد که هر یک از کارکنان به طور متوسط چه مقدار ارزش افزوده ایجاد کرده اند (واعظی و وثوقی، ۱۳۸۹: ۷۵).
در واقع بهره وری، دغدغه ی بسیار مهم سازمان های کسب و کار است، زیرا اساسی ترین محرک رسیدن به نتایج رضایت بخش و کسب مزیت رقابتی محسوب می شود:
اولاً، سنجش بهره وری زمانی امکان پذیر است که شرایط از ثبات برخوردار بوده، هدف ها به گونه ی دقیق بیان شده باشند، زنجیره ی هدف ها و وسایل مشخص بوده و خروجی به سادگی قابل اندازه گیری باشد. شرکت هایی که محصولاتی را در مقیاس وسیع تولید می کنند، می دانند که بهره وری غالباً عمده ترین موضوع برای دستیابی به کارآیی، که نتایج اقتصادی رضایت بخشی را به دنبال دارد، است. اگر چه زمانی که کالاها و خدمات در هم تنیده (وابسته به هم) و بیشتر ناملموس بوده، مناسب تحقق نیازهای مشتری خاص باشند، در آن صورت بهره وری در واژگان کلاسیک به مبحثی پیچیده تر تبدیل می شود.
ثانیاً، مشخص نیست که چه چیزی بهره وری را محقق می سازد؟ از منظر مدیریتی و اقتصادی، بهره وری به طور عموم کارکرد سه متغیر است: فناوری، نیروی انسانی و سازمان، هر متغیر به صورت مجزا به بهره وری منجر می شود؛ به روز بودن، تجهیزات مدرن، نیروی انسانی حرفه ای و ماهر، هماهنگی کافی و منسجم، هر یک از موارد می تواند منبع تغییر تدریجی یا بنیادی در بهره وری باشد (گریو و بناسی^[۳۷۳] ۲۰۰۹ به نقل از سلیمی، ۱۳۹۲: ۵۱).
۲-۱-۲۶ عوامل مؤثر بر افزایش بهره وری
از مهم ترین عواملی که در افزایش عملکرد و بهره وری سازمان مؤثر واقع می شوند:
الف) عوامل داخلی؛ ب) عوامل خارجی؛
۲-۱-۲۶-۱ عوامل داخلی، که در دو گروه به شرح ذیل قابل تبیین می باشند:
عوامل سخت افزاری:
از طریق محصول: طراحی بهتر، گسترش تحقیق و توسعه، بازاریابی و فروش با در نظر گرفتن کمیت، کیفیت، زمان و هزینه ی مناسب.
از طریق ماشین آلات و تجهیزات: تعمیرات و نگهداری خوب و به موقع، استفاده ی مؤثر و مطلوب تر از ظرفیت آنها، توجه به نحوه ی بهره برداری، دوام و عمر آنها، نوآوری، هزینه، سرمایه گذاری، گسترش ظرفیت ها و برنامه ریزی تولید و تکنولوژی.
از طریق مواد و انرژی: بهره گیری از مواد و ارائه ی محصول مفید با مصرف انرژی کمتر در واحد محصول، انتخاب مواد اولیه ی مناسب و صحیح و باکیفیت مطلوب، کنترل ضایعات، بالا بردن کیفیت مواد اولیه با بهره گرفتن از فرآیندهای اولیه و آماده سازی مواد اولیه برای فرآیندهای اصلی تولید، بهبود وضعیت انبارداری و گردش موجودی ها.
عوامل نرم افزاری:
از طریق افراد: ایجاد زمینه های مشارکت، توجه به رفتارهای انسانی، حذف برخوردها و موانع ارتباطی، رعایت استاندارد عملکرد و تلاش در بهبود آن، توجه به رضایت از نوع کار و شغل، مهم و پر اهمیت و سودمند نشان دادن کار (هاسلید^[۳۷۴]، ۱۹۹۵ به نقل از جاخرلوی و طاجوئی، ۱۳۹۰: ۱۹).
از طریق سازمانها و سیستم ها: وحدت فرماندهی، واگذاری مسئولیت ها، نظارت و کنترل، تقسیم کار و ایجاد هماهنگی (گودرزوند و چگینی، ۱۳۸۹ به نقل از جاخرلوی و طاجوئی، ۱۳۹۰: ۱۹).
از طریق روش های کار: جابجایی نیروی انسانی، ابزار، محل های تولید، مواد، ماشین هایی که مورد استفاده قرار می گیرند.
از طریق روش های مدیریت: سیاستهای نیروی انسانی، ایجاد مشاغل، برنامه ریزی، نظارت، هزینه ها و منابع سرمایه ای روش های کنترل.
۲-۱-۲۶-۲ عوامل خارجی، که در سه گروه قابل تفکیک هستند:
عوامل ساختاری شامل:
تغییرات اقتصادی، کشاورزی، صنعتی، تکنولوژی، رقابتی
تحقیقات و توسعه، تکنولوژی و کاربرد روش های تازه، فنون جدید، محصولات جدید
تحرک اقتصادی، مالی، حضور در بازار رقابت، منابع انسانی، زیر بناهای اقتصادی، نوآوری ها و اختراعات
تغییرات اجتماعی و جمعیتی
منابع طبیعی شامل:
نیروی انسانی؛
زمین؛
سوخت؛ و مواد خام.
دولت شامل: عملکرد و مقررات دولتی، حمل و نقل، ارتباطات، محیط زیست، یارانه، اقدامات مالی و ارزی (دهقان نیّری و همکاران، ۱۳۸۴ به نقل از جاخرلوی و طاجوئی، ۱۳۹۰: ۲۰). به این ترتیب عامل انسانی به عنوان مهم ترین و مؤثرترین عامل تولید در بهره وری می باشد.
عوامل مؤثر بر بهره وری
عوامل خارجی
عوامل نرم
منابع طبیعی
متغیرهای ساختاری
دولت و مؤسسات
مکانیزم های نهادی سیاستها واستراتژی مؤسسات بخش خصوصی
عوامل داخلی
محصول کارخانه و تجهیزات تکنولوژی انرژی و مواد
کارکنان سازمانها، نظام ها روش های کار الگوی مدیریت
نیروی انسانی زمین انرژی مواد اولیه
اقتصادی اجتماعی فرهنگی
عوامل سخت
نگاره ی (۲-۹). عوامل مؤثر بر بهره وری (خاکی، ۱۳۸۸: ۵۲)
۲-۱-۲۷ فواید بهره وری چیست؟

ب) شاخه نظامی: با مرکزیت بهرام آرام و شرکت محمد ابراهیم (ناصر) جوهری و لطف ا.. میثمی و سیمین صالحی که همسر بهرام آرام بود.
ج) شاخه کارگری و امنیتی : که در ادبیات سازمانی به شاخه کارگری شناخته می شود با مرکزیت مجید شریف وافقی و شرکت محمد یزدانیان ، وحید افروخته ، سعید شاهسوندی و لیلا زمردیان(آذر) که بعد ها همسر مجید شد.
البته غیر از شاخه تقی شهرام که کمتر نقل و انتقال در آن صورت گرفت میان دو شاخه دیگر چندین نقل و انتقال صورت گرفت . در این ایام (سال ۵۲) مرتضی صمدیه در شاخه بهرام آرام است او پس از دستگیری میثمی در ۲۷ مرداد ۵۳ به شاخه مجید منتقل شد . وظایف شاخه ها همانگونه که از نامشان پیداست از این قرار بود:

• • شاخه تقی شهرام به دلیل توانایی تئوریک وی قرار بود به تنظیم خطوط استراتژیکی مبارزه مسلحانه و راهکار های آن بپردازد.

• • شاخه بهرام آرام با توجه به توانایی بهرام بر عملیات نظامی متمرکز بود.

• • • شاخه مجید شریف واقفی تلفیقی از آن دو بود، به این معنا که از سویی در تلاش برای گسترش امکانات سازمان در محیط های کارگری و اجتماعی بود و از سوی دیگر شماری از مسئولیت های امنیتی و حفاظتی را برعهده داشت.از فعالیت های این شاخه تولید دستگاه شنود به نام صامت به ابتکار عبدالرضا منیری جاوید و انتشار نشریه امنیتی هر دو هفته یک بار .در این خصوص سعید شاهسوندی این گونه نقل می کند:

  

((پس از برقرای مجدد تماس با سازمان و پس از یکی دوجلسه ملاقات با محمد یزدانیان ، شریف واقفی مسئولیت مستقیم کارها را برعهده گرفت و عبدالرضا منیری جاوید را با نام مستعار خسرو به من معرفی کرد . در دوران قطع ارتباط سازمانی ، من توانسته بودم شماری ارتباطات اجتماعی حول خودم درست کنم . به اعتبار همین ارتباطات بود که گروه ما ضربه نخورد. در این ایام نام تشکیلاتی من کریم بود و خود را تکسین رادیو معرفی می کردم . با فردی آشنا شدم که در میدان خراسان و نیز خیابان بی سیم نجف آباد تعمیرگاه رادیو داشت . من به منظور عادی سازی نزد او می رفتم . او تهمیر کار تجربی ماهری بود ، ولی سواد کلاسیک فنی نداشت و من در این زمینه به او کمک می کردم . پس از برقراری تماس با سازمان ، موضوع را با مجید در میان گذاشتم و قرار شد مغازه این فرد واقع در بی سیم نجف آباد را از او کرایه کنیم . به این ترتیب ، این مغازه تبدیل به مرکز کارهای الکترونیک سازمان شد.من ، مجید شریف واقفی ، منیری جاوید و اواخر هم وحید افروخته از نشانی این محل باخبر بودند . در این مکان ما گیرنده هایی می ساختیم که قادر به شنود مراکز مختلف ساواک و نیز بی سیم های دربار و نخست وزیری ، ژاندارمری و مجلس شورای ملی بود.جالب این که این کار را در حضور مشتریان احتمالی از مردم عادی انجام می دادیم ، ولی چون در متنی از کارهای طبیعی کمتر کسی شک می کرد. به این گیرنده ها در سازمان صامت می گفتیم.گروه ما به عنوان ((گروه الکترونیک))دستاورد های ارزنده بسیاری داشت که در مرحله اول مدیون رهنمود های مجید شریف واقفی و بعد هم توانایی فنی در حد نبوغ منیری جاوید بود. من هم حلقه واسط بین مجید و منیری جاوید بودم.به یاد دارم که روی تمام مناطق شش گانه ساواک شنود دائم داشتیم . گزارش های روزانه آنها به مرکز را که به صورت تلفنگرام بود ضبط می کردیم . افزون بر این ، موفق شده بودیم فرکانس های بی سیم تیم های عملیاتی و نیز تیم های تعقیب و مراقبت ساواک را پیدا کرده و روی آنها شنود بگذاریم . به این ترتیب بود که رفته رفته انبوهی اطلاعات دقیق از محل های تردد، نام و نشانی و حتی شماره تلفن و نشانی دقیق منزل مقامات بلند پایه رژیم و ساواک را به دست آوردیم.تسلط ما چنان بود که تعداد اکیپ های عملیاتی ، نام و صدای بسیاری از مقامات ساواک را می شناختیم. به یاد دارم وقتی در پی ماجراهای خونین سال ۵۴ و لو رفتن بسیاری از اسرار از جمله دستگاه های صامت دستگیر شده بودم فرمانده عملیات کمیته مشترک ضد خرابکاری در سلول مرا باز کرد و گفت مرا می شناسی ؟ من که صدای او ماه ها در گوشم طنین داشت بلافاصله گفتم : شما دکتر!! جوان هستید و او به اصطلاح امروزی از حجم اطلاعات ما کف کرد.وقتی می گوییم انبوه اطلاعات ، به واقع اغراق نمی کنم . به یاد دارم که مکالمه راننده دکتر اقبال که برای معشوقه او در هتل هایت مشهد اتاق رزرو می کرد و یا مکالمه عبدالمجید مجیدی وزیر کابینه هویدا که پس از تقدیم لایحه به مجلس با او صحبت می کرد و نیز مکالمات بسیاری از سران رژیم سابق را ، ضبط کرده بودیم . نشانی صدها و بلکه چند هزار مامور ریز و درشت ساواک و خبر چین ها و منابع ساواک در ادارات و موسسه های گوناگون ، گزارش های دقیق از افراد تحت تعقیب و یا دانشجویان دستگیر شده و نیز گزارش های ساواک از اعتراض ها و مقاومت های کارگری و یا اعتراض های کپر نشینان جنوب شهر تهران و بسیاری از حوادث اجتماعی که ساواک مناطق ، روزانه به مرکز مخابره می کردند از این دست بود . حجم ودقت اطلاعات چنان بود که گاه برای انتشار بیرونی آنها مجبور بودیم برای رد گم کردن ، بسیاری از اطلاعات را به عمد مخدوش کنیم تا ساواک به منبع اصلی ما پی نبرد . این اطلاعات چندین محل مصرف داشت شماری پس از مخدوش کردن و حذف ردها توسط گروه الکترونیک به صورت میکرو فیلم در آمده ، به خارج کشور فرستاده می شد تا در اروپاه منتشر شود و یا در رادیو میهن پرستان خوانده شود. اطلاعات مربوط به دستگیری ها و کمین نشستن های ماموران ساواک از طریق نشریه امنیتی سازمان که توسط گروه ما هر دو هفته یک بار تهیه می شد در اختیار شاخه های دیگر و حتی چریک های فدایی گذاشته می شد.نشریه امنیتی در قطع جیبی و روی کاغذ نازک معروف به پوست پیازی تهیه می شد تا در صورت بروز خطر یلافاصله از بین برده شود. و شعار نشریه که در بالای صفحه اول آن نوشته می شد ، این کلام امام علی بود که : ان اخ الحرب الارق و من نام لم ینم عنه (نهج البلاغه) ، برادر رزمنده هشیار است و اگر کسی به خواب برود دشمن برای او به خواب نمی رود. به جرات می توان گفت که در فاصله سال های ۵۲ تا ۵۴ دستگاه های شنود و نشریه امنیتی جان ده ها و شاید هم صد ها نفر از مبارزان آن زمان را از مرگ و یا گرفتارآمدن توسط ساواک نجات داد.( شاهسوندی ،نشریه چشم انداز ایران شماره ۵۵ ،۴۶-۵۴)
تغییر ایدئولوژی
سازمان مجاهدین خلق پس از ضربه سال ۱۳۵۰ ضربه دیگری در سال ۵۴ متحمل شد و آن کودتای درون سازمانی توسط تقی شهرام و بهرام آرام دو سرشاخه سازمان بود ضربه سال ۵۴ ، تغییر بنیادهای ایدئولوژیک از مبانی اسلام به مبانی مارکسیم بود تا این زمان شاخه زیر نظر شهرام ، در راستای بحث و گفتگوی صورت گرفته در مورد مارکسیم و تلاش برای ترکیب اصول مبارزاتی آن با تعالیم اسلامی شروع به بازبینی ایدئولوژی اسلامی کرد و در نهایت به آنجا رسید که اسلام را نسبت به مارکسیم – لنینیسم در جایگاه دوم قرار داد.( نصرالهی ،۱۳۸۵ ،۱۴۱-۱۴۲)
سازمان مجاهدین ، پس از سال ۱۳۵۱ ، به مارکسیسم گرایش بیشتری پیدا کرد . در اواخر سال ۱۳۵۲ ، اعضای سازمان مجاهدین به مطالعه گسترده ای درباره انقلابهای کوبا ، ویتنام ، چین و روسیه مشغول بودند. در اواسط سال ۱۳۵۳ ، سازمان مجاهدین اعضای فعال خود را به کارخانه ها می فرستاد و در اواخر همان سال برخی سران آن از ضرورت ترکیب مارکسیسم و اسلام سخن می گفتند. سرانجام در اردیبهشت ۱۳۵۴ ، بیشتر رهبران سازمان که هنوز آزاد بودندبه پذیرش مارکسیسم و مارکسیست – لنینیست شدن سازمان رای دادند کادررهبری سازمان در جزوه ای با عنوان بیانیه اعلام مواضع ایدئولوژیک اعلام کرد که پس ده سال زندگی مخفی ، چهار سال مبارزه مسلحانه و دو سال بازاندیشی ایدئولوژیکی گسترده ، به این نتیجه رسیده است که نه اسلام ، بلکه مارکسیسم فلسفه انقلابی راستین است . زیرا اسلام ایدئولوژی طبقه متوسط است ولی مارکسیسم ایدئولوژی ((رستگاری و رهایی طبقه کارگر))(گل محمدی ، فتاحی ،۱۳۸۹، ۶۰۸-۶۰۹)
در بخشی از این بیانیه آمده بود: ((… در آغاز گمان می کردیم می توانیم مارکسیسم و اسلام را ترکیب دهیم و فلسفه جبر تاریخ را بدون ماتریالیسم و دیالکتیک بپذیریم . اینک دریافتیم که چنین پنداری ناممکن است ….ما مارکسیم را انتخاب کردیم زیرا را درست و واقعی برای رها ساختن طیقه کارگر زیر سلطه است. …. از آنجا که اسلام به دلیل اعتقاد به خدا و نبوت و قیامت در ردیف نیرو های بالنده اجتماعی ، مبشر پیروزی نهایی زحمتکشان و مستضعفان (کارگر- دهقان) بر نظامات طبقاتی استثماری بوده و جامعه تولیدی بی ظلم و ستم و بی طبقات را عملا برپا سازد ، پس اجتماع توحیدی و نفی کامل هرگونه بهره کشی و ظلم و ستم ، اعتقاد وباور عینی قابل حصول اسلام نیست…..)(نجاتی ، ۱۳۸۴، ۴۱۸-۴۱۹)
این چرخش ایدئولوژیکی آشکار را ،مجتبی طالقانی ، فرزند آیت ا.. طالقانی در نامه ای تکان دهنده ای به پدرش ، چنین بیان می کند:
((اکنون دو سال است که خانه را ترک کرده ، مخفی زندگی می کنم و ارتباطی با شما ندارم . به خاطر احترام عمیقی که برایتان قائلم و سالهای زیادی که با هم در جنگ با امپریالیستها و ارتجاع بوده ایم ضروری دانستم برای شما توضیح دهم که چرا من و هم کیشانم تصمیم گرفتیم تغییرات عمده ای در سازمان خود ایجاد کنیم … من از نخستین روزهای زندگی در کنار شما یاد گرفتم که چگونه از این حکومت استبدادی خون آشام متنفر و بیزار باشم . من همواره احساس بیزاری خود را از طریق مذهب – آموزشها و درسهای آتشین حضرت محمد(ص) ، امام علی (ع) و امام حسین (ع) – بیان می کردم . من همیشه برای اسلام به عنوان زبان گویای توده های زحمتکش در حال مبارزه با ظلم احترام قائل بودم … اما طی دو سال گذشته مطالعه مارکسیسم را آغاز کرده ام . من قبلا فکر می کردم که روشنفکران می توانند این رژیم را از میان بردارند ولی اکنون باور کردم که باید به طبقه کارگر روی آوریم. اما برای سازماندهی طبقه کارگر باید اسلام را کنار بگذاریم چون مذهب ، پویایی اصلی تاریخ – مبارزه طبقاتی – را قبول ندارد. البته اسلام می تواند یک نقش مترقی به ویژه در بسیج طبقه روشنفکر علیه امپریالیسم ایفاء کند. اما این تنها مارکسیسم است که تحلیل هایی عملی از جامعه به دست می دهد و متوجه طبقات استثمار شده و رهایی آنهاست . من پیش از این فکر می کردم آنهایی که اعتقاد به ماتریالیسم تاریخی دارند ، به دلیل اینکه به معاد و زندگی پس از مرگ ایمان ندارند نمی توانند فداکاریهای بزرگی نمایند. ولی اکنون می دانم بزرگترین و متعالیترین فداکاریی که شخص می تواند انجام دهد ، مرگ در راه آزادی طبقه کارگر است.(همان منبع ،۶۰۹)
دستگیری و اعدام سازماندهندگان اصلی و عدول از ایدئولوژی ، موجب جدایی در صفوف مجاهدین و اختلاف و دشمنی شدید بین آنها گردید . از آن پس دو سازمان مجاهدین رقیب ایجاد شد، یکی مجاهدین مسلمان ، با همان نام و عنوان اصلی و متهم ساختن گروه دیگر مبنی بر تحت کنترل درآوردن سازمان از طریق کودتا یا خونریزی و دیگری مجاهدین مارکسیست ، با نام ((سازمان مجاهدین خلق ایران )). این سازمان در اوایل ۱۳۵۷ به نام بخش مارکسیست لنینیستی سازمان مجاهدین خلق ایران شناخته شد ، سپس در جریان انقلاب ، با گروه های مائوئیست ادغام شد و سازمان ((پیکار در راه آزادی طبقه کارگر)) را تشکیل داد، و به نام ((پیکار)) شهرت یافت.از رهبران و فعالان سازمان پیکار ، این افراد را می توان نام برد: روحانی ، حق شناس ، جلیل احمدیان ، مرتضی آلاد پوش ، پوران بازرگان ( بیوه حنیف نژاد) ، محمد شفیعیها ، علیرضا (سپاسی ) آشتیانی…
گروه دیگر مجاهدین که در زندان به مارکسیسم گرایش پیدا کرده بودند و چندان تمایلی به مائوئیسم نداشتند، پس از آزاد شدن از زندان در جریان انقلاب ((سازمان کارگران انقلابی ایران )) را تشکیل دادند. چندی بعد نام ((راه کارگر)) را انتخاب کردند. روزنامه آنها نیز به همین نام بود.
مجاهدین مسلمان ، مجاهدین مارکسیست را به خیانت ، برادر کشی ، مخالفت با اسلام ، ضد انقلاب و فرصت طلب متهم کردند و گفتند:
((…. جای تردید نماند که یک جریان اپورتونیستی خیانت آمیز ، با داعیه غلیظ چپ نمایی ، از طریق یک کودتا ی ضد انقلابی، بر سازمان مجاهدین ایران مسلط گردیده و علیه تمامی خلق و جنبش رهایی بخش آن ، به سود امپریالیسم موضع گرفته است…. ماهیت اپورتونیستی تغییرات یاد شده را که سردمداران خائن آن ، در مسیر یک قدرت طلبی جنون آمیز و بیمارگونه ، هیچ مسئولیت و ملاک و معیاری را نمی شناختند، بیش از پیش فاش و برملا نموده است.))
مجاهدین مسلمان ، در رد نظریه مجاهدین مارکسیست و نیز توجیه ایدئولوژی ((توحیدی)) خود می گویند:
((…آیا جز این است که تشیع سرخ ، که همان چهره واقعی اسلام است، پیوسته در پرتو توحید خالصش ، راه نمای وراثت و رهبری نهایی زمین توسط مستضعفان گردیده (آیه پنجم ، سوره قصص) و آنان را به امید ((انتظار )) این دوران برانگیخته است ؟ …..حال اگر ما ، در ((توحید)) خود سرسخت و استواریم ، دیگر چه باک از برچسب ((التقاطی )) که همان برچسب آریامهری ((مارکسیست اسلامی)) است ….))
جدایی و انشعاب مجاهدین ، به طوری که مجاهدین اسلامی ادعا کرده اند، ناگهانی و غیر قابل انتظار نبود؛ از اواسط سال ۱۳۵۲ ، یکی از سه شاخه ، به رهبری تقی شهرام ، که سال بعد در تنظیم بیانیه جدایی از سازمان نقش کلیدی ایفا کرد، انتقاداتی نسبت به ایدئولوژی سازمان داشت ، اما از آنجا که بحثهای بسیار بین این جریان فکری و جناح دیگر رهبری به نتیجه نرسید، به خاطر پرهیز از تفرقه در سازمان هر دو جناح خود را ناگزیر از اتحاد و نکشاندن این جدال به درون گروه ها دیدند ، ولی شهرام با همکاری بهرام آرام به این توافق وقعی ننهاد و هم چنان به بحث ایدئولوژیکی ادامه داد، که منجر به اعلام مواضع و صدور بیانیه در سال ۱۳۵۴ گردید. انشعاب و جدایی مجاهدین به نفاق و دشمنی آنها علیه یکدیگر ، حتی در درون خانواده ها ، انجامید؛ برادر از خواهر ؛ برادر از برادر و زن را از شوهر جدا کرد. بسیاری از کسانی به مارکسیسم گرویدند، از افراد مسلمان متعصب و معتقد به اصول توحید بودند؛ مانند روحانی و حق شناس که در تیم ایدئولوژی اصلی و اولیه عضویت داشتند و تراکتهای ضد مارکسیستی تهیه و پخش کرده بودند. تقی شهرام ، که پس از محکومیت در سال ۱۳۵۰ از زندان گریخت ، از یاران صمیمی و نزدیک احمد رضایی بود. جلیل احمدیان ، که بعدها در پیکار نقش مهمی ایفا کرد ، از خانواده مذهبی بازار ، طرفدار مصدق و دوست دوران کودکی و نوجوانی حنیف نژاد بود.پوران بازرگان ، اولین زن عضو سازمان مجاهدین و همسر حنیف نژاد، پس از انشعاب به مجاهدین مارکسیست پیوست ، در صورتی که برادرش منصور بازرگان همچنان در سازمان مجاهدین مسلمان باقی ماند. زن برادرش فاطمه امینی بازرگان با خوداری از فاش کردن نام یاران مجاهد مسلمان زیر شکنجه به شهادت رسید. خواهر پوران نیز در جریان نبرد خیابانی در کنار مجاهدین مارکسیست ، کشته شد.
علل و موجبات گرایش گروه قابل توجهی از مجاهدین را به مارکسیم ، می توان معلول سه عامل به شرح زیر دانست:
۱٫سرخوردگی از روش روحانیون مخالف رژیم در ایران ، در زمینه پشتیبانی از مجاهدین.
۲٫ ناتوانایی جذب روشنفکر و تحصیل کردگان جدید ، طبقه ای که گرایش به مذهب نداشت و از مبارزه بی ثمر غیر مذهبی ها هم ناامید شده بود و نیز شتاب در عضو گیری ، بدون توجه به زیر بنای فکری و عقیدتی افراد جدید.سازمان مجاهدین خلق در تائید این موضوع می گوید : ((…. از آنجا که ورود به مرحله جدید نیاز به امکانات گسترده و بیشتری داشت که طبعا آن شکل عضو گیری در ابعاد محدود نمی توانست این خواسته را برآورد کند، لذا در این مرحله سازمان دست به گسترش کلی زده ، در نتیجه افراد بالنسبه زیادی در این مقطع به سازمان راه یافتندکه طبعا هماهنگی زیادی با موازین سازمانی نداشتند …..و بعد از ضربه ۱۳۵۰ مشکلات عدیده ای را پیش آورد.))
۳٫ بحث و گفتگوی مداوم و پایان ناپذیر با جناح چپ روشنفکران ، فدائیان ، رادیکالهای زندانی، سازمان دانشجویان خارج از کشور، گروه های انقلابی جهان عرب و مهمتر از همه اطاعت کورکورانه از کادر رهبری که به مارکسیسم روی آورده بودند.(نجاتی،۱۳۸۴، ۴۱۹-۴۲۲)
۴٫ نگاه تحقیر آمیز به مقوله آزادی ودموکراسی(ازمصادیق بورژوازی) :
اتمسفر و جو سیاسی آن دوره هیچ وقعی به آزادی نمی نهد و مبارزین آن دوره آزادی را مظهر بورژوازی می دانستند و عدالت اجتماعی را بر ان مقدم می دانستندو مصداق آن نوشته های سعید شاهسوندی است که می گوید.((…..من همیشه گفته ام و اکنون تکرار می کنم که سازمان مجاهدین در دوران رهبری حنیف و سعید تنها کمی تا اندازه ای دموکراتیک بود. آنچه در مناسبات ما جاری بود با دموکراسی که نسل امروزی مبارزین می فهمند تفاوت و فاصله بسیار داشت . آن روز ، دموکراسی توسط خود ما به عنوان مظهری از بورژوازی محکوم می شد. در تفکر آن روزی ما آزادی و عدالت اجتماعی دو روی سکه ای واحد نبودند، می شد برای عدالت اجتماعی رویایی، آزادی را مقداری معطل نگاه داشت . در نوع افراطی تفکرمان ، آزادی از مظاهر بورژوازی بود و طبعا هر آنچه که مارک بورژوازی می خورد ضد انقلاب و از قبل محکوم بود. آن زمان ما نمی دانستیم که عدالت اجتماعی و آزادی تفکیک پذیر نیستند و به قول آلبرکامو ((آن کس که آزادی تو را بدزدد، نان تو را هم خواهد دزدید.)) ما نمی دانستیم آزادی بهترین وسیله برای رسیدن به عدالت اجتماعی است و عدالت اجتماعی کنترل کننده زیاده روی ها و متوازن کننده فرصت ها و امکانات . در دوران رهبری حنیف وجود روابط سیاسی- اجتماعی افراد با محیط پیرامون به عنوان عامل کنترل کننده و هدایت کننده عمل می کرد . بعد از شهریور ۵۰ و خارج شدن افرادی نظیر حنیف و سعید و اصغر از گردونه رهبری ، همراه با قطع ارتباطات اجتماعی افراد و محصورشدنشان در ساختار تشکیلاتی کاملا مخفی ، شرایط برای استبداد که توجیهات تئوریک آن از قبل وجود داشت ، مهیا گردید.آنچه طی دو سال پس از شهریور ۵۰ بر سازمان رفت ، یعنی عضو گیری از گروه هایی مانند گروه حزب ا… از سویی و حضور محمد تقی شهرام به عنوان نفر تصمیم گیرنده در مرکزیت از سوی دیگر ، و از همه مهمتر پایه و اساس تفکر سازمانی – قهر مدار – باعث شد که به جرات بتوان گفت نقطه ضعف های جدی پیشین را که داشتیم ضعف های جدیدی هم برآن باز شد.سال ها پیش حنیف نژاد در پاسخ کسانی که خواستار تسریع در عمل مسلحانه و تهیه اسلحه بودند، گفته بود:
قبل از آن که دست ها مسلح شود ، اندیشه باید مسلح شود. او می گفت : دستی که مسلح باشد در صورت نداشتن اندیشه متناسب ممکن است اسلحه را بر شقیقه خود بچکاند. ( شاهسوندی ،نشریه چشم انداز شماره ۵۴ ،۶۸)
مراحل القاء ایدئولوژی مارکسیسم به اعضاء:
الف) تخلیه روانی: در این مرحله مسئول با ظرافت و به تدریج ، حساسیتهای مذهبی ، بخصوص حساسیتها و وسواسهای عبادی اعضاء (یا عضو ) را ابتدا کم می کرد و بعد از بین می برد . برای مثال، پس از یک نشت ، ناگهان اظهار می کرد که نمازش قضا شده و پس از چند بار تکرارکاری می کرد اعضاء از او توضیح بخواهند و او در جواب می گفت که به جای آن کارهای مثبت انجام دادیم … بعدا اعضاء را در منگنه زمانی قرار می داد، به حدی که نتوانند نماز به وقت را اداء کنند آنگاه در برابر احساس شرمندگی و گناه اعضاء به آنها توضیح می داد که هر کاری به حفظ سازمان بیانجامد ، مثل نماز است در همین راستا در طول ماه رمضان سالهای ۵۲،۵۳ اکثر افراد رده دو سازمان ، به دستور مسئول خود روزه نگرفتند، چون استدلال می شد که در نتیجه روزه توان و انرژی مبارزه از آنها گرفته می شود. برنامه ریزیهای این ایام نیز طوری بود که عملا ، عضو را خسته می کرد…. در آخر این مرحله که همراه با آن مراحل دیگری نیز اجراء می شد، عضو مذهبی ، عملا و روحا ، نسبت به انجام اعمال عبادی بی تفاوت می شد.
ب) قطع آموزشهای مذهبی: گهگاه ولی به طور منظم قرآن و نهج البلاغه و به اصطلاح تفسیری و یا مطالعات فردی روی این متون وجود داشت و مسئول از جمله وظایفش کار تفسیری و توضیحی در این مورد بود با طرح این مسله که ما در کلیت امر اسلام و قران و نهج البلاغه را پذیرفته ایم ، ولی در مورد متن مربوط به مبارزه ضعف داریم ، به تدریج آموزشهای مذهبی به طور کلی قطع گردید.
ج) جایگزینی متون مارکسیستی : هم زمان با قطع آموزشها و مطالعات مذهبی آموزش متون مارکسیستی که بعضا جدید بود و از متنهای قدیمی نیز استفاده می شد جای بیشتری را اشغال کرد در این دوره آموزش و کار به خصوص روی چه باید کرد اثر لنین ، تاریخ مختصر حزب کمونیست شوروی تصویب شده استالین، مسائل لنینیسم اثر استالین متمرکز و تقریبا تمام اوقات فراغت اعضاء را اشغال کرد.
د) طرح شبهات بوسیله جزوه سبز: از همان اوائل ۵۲ تقی شهرام سلسه مقالات و سوالاتی را در نشریه داخلی سازمان (که همه اعضاء می خوانند) نوشت . چون اولین جزوه ای که در این مقالات در آن چاپ شده ، به دلیل کمبود کاغذ سفید روی کاغذ سبز چاپ شد ، به جزوه سبز معروف شد و نشریات بعدی نیز علیرغم کاغذ سفید شان بدین نام معروف شدند. شهرام در این جزوه ها سوالاتی را همراه با توضیحی مختصر مطرح می کرد که قصدش ویران کردن بنیاد مذهبی بود . سوالاتی مانند: در مسئله مبارزه ، فرق ما که مسلمانیم با چریکهای فدایی که مارکسیست اند چیست؟
اعلام مارکسیسم: مسئول ، پس از طی مرحله به مرحله رهنمود های مرکزیت و در صورت احساس وجود زمینه مساعد در عضو به وی اظهار می داشت که سازمان مارکسیست شده و توهم باید تصمیم بگیری. نتیجه معلوم بود و اغلب می پذیرفتند که از مرکزیت تبعیت کنند و مارکسیست شوند. در واقع از مدتها پیش ، عضو مورد نظر عملا مارکسیست بوده و فقط به تصریح مسئول خویش نیاز داشته است.
پروسه تغییر ایدئولوژی و به تعبیر روشن تر روند ارتداد که جز در مورد عناصر نزدیک به تقی شهرام ، در سایر موارد با بهره گرفتن از جزوه های سبز و عملیات روانی ، ایدئولوژیک مسئول مارکسیست نسبت به اعضای مارکسیسم نشده و سپس با انتشار مقاله پرچم در آذرماه …. همراه با حذف متون قدیم آموزشی و آموزش متون جدید مارکسیستی محقق شده به جایی رسید که علاوه بر کادرها و مسئولان ، کمتر عضو با سابقه ای بود که مارکسیست نشده باشد.( نصرالهی ،۱۳۸۵، ۱۴۵-۱۴۷)
طوفان سهمگین(تصفیه های خونین)
نخستین قتل و یا تصفیه فیزیکی در سازمان مربوط است به ترور فردی به نام محمد جواد سعیدی (حلاج نسب) متولد ۱۳۱۱ در یزد ، که از ۱۳۴۳ در بازار تهران به شغل بافندگی اشتغال داشت . محمد حنیف نژاد در بازجویی خود درباره تعدادی افراد بازاری که جواد سعیدی به او معرفی کرده می نویسد:” با چند نفر به طور حاشیه ای کار می کردم که عبارت بودند از محمد عطا (محمد مصباح) و عطاء الله حاج محمودیان که جواد سعیدی به من معرفی کرده بود” ،سعیدی پس از ضربه شهریور ۵۰ متواری و به اصطلاح مخفی می شود. تاریخ تشکیل پرونده در ساواک برای او ۲۷ مهر ۱۳۵۰ و اتهامش همان جرم افراد مخفی و فراری سازمان است . وی داری اطلاعات و روابط فراوانی با افراد بازاری هوادار و مرتبط با سازمان بود. بنا به روایت مختلف پس از مدتی از زندگی مخفی و مشکلات مربوطه به آن خسته شده و این مطلب را با سازمان در میان می گذارد . بنا به روایتی مدتی نیز در کسوت طلبه در قم به سر می برد . ظن و یا تمایل سعیدی به کناره گیری و داشتن اطلاعات نسبت به افراد باعث مرگ او می شود. ماجرای قتل سعیدی ، در سازمان بسیار سر به مهر و مکتوم بود ، به طوری که هیچ کس به درستی از جزئیات آن با خبر نشد. نخستین بار در اعتراف وحید افروخته و سپس سیمن صالحی با عنوان “سوزاندن بسته مشکوک “ردپای این قتل درون تشکیلاتی دیده می شود.در بازجویی های وحید افروخته ، بدون ذکر نام سعیدی آمده که “یکی از افراد گروه ، احتمالا در بهار ۵۲ تصمیم می گیرد خود را به پلیس معرفی کند ، زیرا از زندگی مخفی خسته شده و دلیلی برای مبارزه نمی بیند. گروه ، بی درنگ نقشه قتل او را می ریزد. بهرام آرام او را می بیند و می گوید: از نظر ما هر چند کار تو درست نیست ، اما در عین حال چاره پذیر است … لازم است مقداری با تو در مورد شیوه بازجویی ، چیزهایی که از تو می دانندو خبرش از زندان به ما رسیده و چیزهایی که باید بگویی ، صحبت کنیم"آن فرد قبول می کند. بهرام آرام چشم های او را بسته به وسیله اتومبیل به یک منزل تیمی می برد ، سپس او را وارد زیر زمین منزل کرده روی یک صندلی می نشانند. فرد که وضع را غیر عادی می بیند به وحشت افتاده و رنگش سفید می شود. بهرام اسلحه اش را از کمر می کشد و گلوله ای از پشت سر به مغز او شلیک می کند . گلوله از چشم راست او خارج می شود …. او را در رختخواب می پیچند و می گذارند در صندوق عقب اتومبیل و به سمت بیابانهای تهران پارس حرکت می کنند. در آنجا روی او بنزین و مواد آتش زای کلرات ریخته جسدش را به آتش می کشند"در بازجویی های سیمن صالحی در این باره چنین آمده است :"در اواسط سال ۵۲ به اتفاق بهرام آرام و یک نفر دیگر به خانه واقع در خیابان حشمت الدوله رفتیم . من دو تخته چادر شب را به هم دوختم و شئی را ، بهرام و رفیق دیگر در آن پیچیده و در یک موقعیت در داخل صندوق عقب اتومبیل پیکان گذاشته و به اتفاق ، پس از تهیه بنزین به جاده مازندران نرسیده به سرخه حصار – دو راه آزمایش رفتیم و بسته را آتش زده و از بین بردیم.( همان منبع،۵۲-۵۳)
ترور مرتضی هوشمند خامنه :مرتضی هوشمند در سال ۱۳۳۰متولد شد وی در هنرستان صنعتی تهران در رشته برق دیپلم گرفت وی استعداد خارق العاده ای در زمینه الکترونیک داشت . در فاصله سالهای ۵۱ تا تابستان ۵۳ عضو علنی سازمان مجاهدین خلق بود و تحت مسئولیت مجید شریف واقفی قرار داشت . ابتکارات مرتضی هوشمند در زمینه الکترونیک ، امتیازی به سازمان داد که تا سالها از ضربه پذیری مصون ماند وی اولین فردی بود که با آوردن یک دستگاه رادیو با طول موج بلند پلیس ، بی سیمهای کمیته را گرفت و با راهنمایی کردن دیگران زمینه ساخت رادیو های دیگری را با این طول موج فراهم نمود. از دیگر ابتکارات مرتضی هوشمند ساختن سیستم تله کو ماند(فرمان از راه دور بود که آن را به دیگر اعضایی که با وی ارتباط ارتباط داشتند آموزش داد) اما ماجرای شکنجه و قتل مرتضی ، نخستین بار توسط وحید افروخته برای ساواک روشن شد،او در اعترافات خویش گفته((فردی بنام یوسف (مرتضی هوشمند) در گروه حضور داشت که او فردی بسیار با استعداد و مبتکری بود گروه بدون دادن آموزش کافی ، او را برای خرید وسایل مورد نیاز ، برای تهیه بی سیم به خارج می فرستاد. مسئول او مجید شریف وافقی بود ، هیچ گونه گزارشی از او برای خارج فرستاده نمی شود . در خارج محسن فاضل ، پس از کمی صحبت به یوسف مشکوک می شود و می گوید به نظر من این فرد ساواکی است . یوسف به علت بی اطلاعی از مسائل تشکیلاتی ، جوابهای بیراه به سوالات محسن می داد . محسن او را به صندلی بسته و کابل زدن را شروع می کند و او را وادار به اعتراف می کند شدت شکنجه به گونه ای است که مرتضی هوشمندتحمل نداشته و در زیر شکنجه کشته می شود. در اطلاع این خبر به داخل افراد گروه در جواب عنوان می کنند. عنصر با ارزشی از گروه گرفته شد.))
ترور مجید شریف واقفی
پس از آنکه شریف واقفی و صمدیه لباف دو عضو اصلی سازمان مجاهدین زیر بار مارکسیست شدن نمی روند و همچنان بر مبانی اعتقادی خود در چارچوب بنیاد های اسلامی پافشاری می کند، مرکزیت سازمان تصمیم به پاکسازی این دو عضو برجسته می گیرد. بنابراین طبق قراری که بین مجید شریف وافقی از طریق لیلا زمردیان ، زوج تشکیلاتی مجید شریف وافقی ، و وحید افروخته در ساعت ۴ بعد از ظهر ۱۶/۲/۵۴ در سه راه خیابان ادیب الممالک مستقر شده بودند و در انتظار ورود شریف واقفی به سر می بردند که قرار بود علامت آن را منیژه اشراف زاده کرمانی بدهد . وحید ، شریف واقفی را به داخل خیابان ادیب برد و زمانی که به کوچه محل استقرار دو عضو دیگر رسیدند شلیک کرد ، جسد او را به سرعت در صندوق عقب اتومبیلی که از قبل آماده بود قرار گرفت ، وحید و دو نفر دیگر با رانندگی محسن خاموشی به سوی بیابانهای مسگر آباد حرکت کردند . در آنجا شکم مجید شریف واقفی توسط خاموشی و سیاه کلاه پاره شد و درآن ، محلول بنزین و کلرات و شکر ریختند و آتش زدند. ( همان منبع،۱۴۷-۱۴۹)
ترور صمدیه لباف
وحید قراری مشابه قرار شریف واقفی در خیابان گرگان ، با مرتضی صمدیه لباف گذارده بود در ساعت ۶ عصر ۱۶/۲/۵۴ مرتضی صمدیه در خیابان گرگان با وحیدافروخته ملاقات کرد و به پیشنهاد وحید ، جهت امنیت بیشتر به خیابان سلمان فارسی وارد شدند. پس از طی مسافتی کوتاه مرتضی مشاهده کرد که در فاصله ۵۰ متری ، یک نفر از کوچه متقاطع خیابان سلمان فارسی به سوی آنها سرک می کشد. مرتضی با هوشیاری ویژه ای داشت ، دریافت که وضع فوق العاده ای وجود دارد . به وحید گفت : باید زودتر اینجا را ترک کنیم چون فکر می کنم منطقه پلیسی است وقتی با جواب منفی وحید روبه رو می شود گفت من بر می گردم و بازگشت در این حال وحید اسلحه خود را کشید و به سمت صمدیه شلیک کرد. دو گلوله به فک و صورت او اصابت کرد . این ترور نافرجام ماند و صمدیه با وجود جراحت عمیقی که برداشت جان سالم به در برد.(همان منبع، ۱۴۹)
همکاری وحید افروخته با ساواک
وحید افروخته از زمان دستگیری تا مرگش در ۱۱/۱۱/۵۴ ، همکاری های وسیعی با ساواک به عمل آورد که محور های عمده اش را بر می شماریم:

1. 1. لو دادن چند خانه مهم تیمی سازمان

1. 1. لودادن افراد مبارزه به ویژه مذهبی

1. کمک به یافتن فراریان سازمان در گشت های کمیته مرکزی

دوم: میزان دستیابی موفقیت‌آمیز به آن اهداف.
ارزش‌های فرهنگی انگیزه‌هایی را که به علاقه مندی افراد به مشارکت در اعتراض‌های سیاسی یا انفعال سیاسی آنان منجر می‌شود تحت تاثیر قرار می‌دهند و شرایط مناسب یا بازدارنده ساختارهای سیاسی اجتماعی، بر پیش بینی و انتظار عمومی درباره‌ی موفقیت رفتار مشارکت تاثیر می‌گذارند و در نهایت در انتخاب میان اقدامات مختلف، یک شخص به آن اقدامی دست می‌زند که دارای ارزش بیشتری باشد و در ضمن امکان دست‌یابی به نتایج موفقیت آمیز آن اقدام بیشتر باشد.
ساختارهای اجتماعی سیاسی
اقدام سیاسی کارساز از سوی معترضان به شرایط ساختاری مناسب بستگی دارد. اگر فرصت های ساختاری بر محدودیت های ساختاری برتری داشته باشند مردم در جنبش اعتراضی که هدف آن دگرگونی وضعیت موجود سیاسی است شرکت خواهند کرد. فرصت های ساختاری بیانگر روابط قدرت میان حکومت، گروه های اجتماعی و نهادهای خارجی است. اگر چنانچه میزان سرکوب مردم از سوی حکومت محدود باشد و گروه‌های اجتماعی بتوانند به همبستگی فوق العاده و رهایی از کنترل حکومت دست یابند و اگر نهادها و سازمان های خارجی با اعطای منابع خویش به جنبش اعتراضی (بجای اعطای منابع به دولت) موجبات ضعف حکومت را فراهم نمایند، اعتراض کنندگان این فرصت را خواهند یافت تا اقدام سیاسی علیه حکومت را سازماندهی نمایند. در مقابل محدودیت‌های ساختاری از مشارکت مردم در اعتراضات سازمان یافته جلوگیری می کنند. این محدودیت‌های ساختاری عبارتند از:
الف) جنبش‌های معترض از شبکه سازمانی مستقل که بتواند پیروی اعضای جنبش را از موازین حاکم بر جنبش تضمین کند، بی بهره باشند.
ب) نهادهای مقتدر دولتی فعالیت گروه های ناراضی را تحت نظر داشته باشد.
ج) اختلافات گروهی و داخلی میان معترضان موجب متلاشی شدن و پراکندگی اعضای جنبش شود.
د) نهادهای خارجی از جمله دولت‌ها، سازمان های بین المللی و غیره امکانات اندکی در اختیار جنبش اعتراضی قرار دهند و در مقابل ارتباط بیشتری با دولت حاکم داشته باشند.
میزان تفاوت بسیج سیاسی در میان گروه های اجتماعی هر جمعیت نیز عمدتاً ناشی از فرصت‌های ساختاری‌ای است که از طریق حقوقی، سیاسی و سازمانی در اختیار هر یک از شهروندان قرار می‌گیرد. همچنین شرایط ساختاری نه تنها در تعیین فرصت فعالیت های سیاسی موثر هستند بلکه توانایی رهبران را نیز در شناخت اهداف و راهکارها محدود می‌سازند.
در توضیح اینکه چرا یک جنبش تاکتیک خاصی را برای دست یابی به اهداف خود اتخاذ می‌کند و یا اینکه دست به تغییر تاکتیک می زند باید به تاثیرات متقابل ساختارهای سیاسی اجتماعی و ارزش های فرهنگی و همچنین ارتباط و تاثیر متقابل این دو با رفتارهای فردی بپردازیم.

ساختارهای سیاسی اجتماعی تاثیرات متقابلی را بر ارزش‌های فرهنگی و رفتارهای فردی می‌گذارند. رهبران سیاسی به ساختارهای ملموس (وسایل ارتباط جمعی، گروه های کوچک و حتی نهادهای دولتی و…) نیازمندند تا از طریق آن‌ها بتوانند ارزش‌ها و هنجارهای خود را انتقال دهند. ارزش‌ها به مشخص ساختن اهداف جنبش کمک می کنند. با توجه به اهداف جنبش، ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی و نیز ساختارهای سیاسی اجتماعی موجود، تاکتیک های خاص اتخاذ می گردند. هنگامی که بین هنجارهای فرهنگی پذیرفته شده در جامعه و عملکرد حکومت اصطکاک ایجاد گردد، نظام سیاسی حاکم مشروعیت خود را از دست می‌دهد. شرایط ساختاری بر تعیین تاکتیک اعتراضی و رفتار کنش گران اجتماعی سیاسی تاثیر می گذارند. بحران های ساختاری که اغلب از جنگ ها، شکست های نظامی، رکود اقتصادی و تورم سرسام آور و نابرابری های اقتصادی رو به افزایش ناشی می شوند، تعادل بین تقاضا از دولت حاکم و منابع آن برای پاسخگویی به این تقاضا‌ها را تحت تاثیر قرار می دهند و دولت نمی‌تواند سیاست هایی را اتخاذ نماید که با ناهمگونی موجود بین عرضه و تقاضا هماهنگی داشته باشد. در این زمان ائتلاف جمعی که از دولت حاکم حمایت می کنند از بین می‌رود و نهادهای دولتی مخصوصا ارتش و نیروهای امنیتی برای حفظ نظام سیاسی از اعمال سرکوبگرانه بهره می‌جویند. در این میان رهبران و کنش گران عرصه ی سیاسی با توجه به شرایط ساختاری موجود و نحوه ی برخورد ساختارهای موجود با اعتراضات اقدام به اتخاذ تاکتیک های خاص می کنند تا به بهترین نحو ممکن بتوانند از شرایط استفاده نموده و به اهداف خود برسند. اما چنانچه ساختار حاکم بدون توجه به شیوه ی اعتراض و خواسته های جنبش اعتراضی به سرکوب شدید ادامه دهند ودرصورتی که بحران موجود (مانند بحران های اقتصادی و یا ناکارآمدی دولت) نیز ادامه یابد، دولت از کنترل امور اجرایی جامعه بازخواهد ماند و در نتیجه امکان توسل به اقدامات سرکوبگرانه برای مدت طولانی کاهش می یابد و هرچقدر سرکوب دولتی کمتر شود، میزان خشم مردم نیز کاهش می یابد اما از لحاظ سیاسی به این باور می رسند که می توانند اقتدار حاکم را به چالش بکشند.
رفتارهای فردی
در نهاد‌ها یا جنبش‌های اعتراضی افراد خاصی تصمیم گیری می‌کنند. مشارکت کنندگان نیز به عنوان بازیگران فعال صحنه‌ی سیاسی، فرهنگ و ساختارها را شکل می‌دهند. در صورتی که آنان مناصب حکومتی را اشغال کنند باورهای فرهنگی را تفسیر، موسسات را اداره، خط مشی‌ها را تدوین و تصمیمات را اتخاذ می‌کنند. در صورتی که این افراد به عنوان معترضان خارج از نظام حاکم عمل کنند، خواستار تغییر خط مشی نظام می شوند می‌کوشند تا برای هدفشان جلب حمایت کنند، ناراضیان را بسیج نمایند، فعالیت های اشخاصی را که از انزوا خارج شده‌اند هماهنگ سازند و تلاش می‌کنند تا آن چنان بر مقاومت حاکمان غلبه کنند تا شاهد تبدیل شدن اولویت های سیاسی خودشان به برنامه های الزامی حکومت باشند. به این ترتیب نقش رهبران سیاسی در تعیین اولویت های یک جنبش پررنگ تر از بدنه‌ی جنبش است زیرا رهبران سیاسی ارزش های فرهنگی را تفسیر و تعبیر می‌کنند و ساختارهای سیاسی اجتماعی را به کار می‌گیرند تا این تفاسیر به عنوان ارزش های غالب در جامعه پذیرفته شوند و به کمک آن‌ها اولویت های سیاسی تعیین به حکومت تحمیل گردند. به گفته‌ی افلاطون «رهبر سیاسی نقش ناخدای کشتی را بازی می کند.» از این رو وجود رهبری کارآمد به معنای دست یابی موفقیت آمیز به اهداف جمعی است. البته اعمال قدرت از سوی رهبران سیاسی در مواردی نیز منجر به وقوع پیامدهایی متفاوت از اهداف مورد نظر جنبش شده است. در ضمن در جریان مبارزه ی یک جنبش روشنفکران نیز به عنوان افراد شریک در حرکت اعتراضی از طریق ایجاد گفتمان سیاسی غالب درباره‌ی ضرورت دگرگونی در سیاست‌ها و نیز تعیین اولویت های سیاسی نقش مهمی ایفا می کنند. به طور خلاصه در پاسخ به سومین پرسش مطرح شده در ابتدای بحث می‌توان چنین گفت که موفقیت سیاسی یک جنبش به رهبری کارآمد، مشارکت کنندگان متعهد به اهداف جنبش و وضعیت ساختاری‌ای که در آن قدرت اعتراض کنندگان، قدرت دولت حاکم را در هم بکوبد بستگی دارد.
ارزش های فرهنگی
ساختارهای سیاسی اجتماعی و رفتارهای فردی، جنبش های اعتراضی و تاثیر آن‌ها بر تغییرات اجتماعی را تبیین می کنند. افراد از این رو اهمیت دارند که سازمان‌ها را راهبری می کنند، ارزش‌های فرهنگی را تفسیر می‌نمایند و از این رهگذر فرصت‌های ممکن برای اقدام سیاسی علیه بی عدالتی اجتماعی را گسترش می‌دهند. همچنین شرایط فرهنگی و ساختاری، انگیزه‌ها، ادراکات، نگرش ها، مهارت‌ها و نیز انتخاب های آن‌ها را شکل می دهند. هنجارهای فرهنگی و سازمان های اجتماعی سیاسی با برجسته ساختن بدیل های ممکن و مطلوب بر اتخاذ تاکتیک‌های خاص جهت اقدام سیاسی اعتراضی تاثیر می‌گذارند و در سایه ی این تاکتیک‌ها و واکنش ساختارهای حاکم است که جنبش به موفقیت و یا عدم موفقیت دست می یابد.
قضایای نظری استخراج شده:
ارزش‌های فرهنگی در هر جامعه عامل فرمانبرداری و فرمانروایی سیاسی هستند.
نظام‌های سیاسی برای حفظ خود و ثبات نظام متون مختلف ایدئولوژیکی، دکترین‌های مذهبی، اسطوره‌های ملی گرایانه و تصمیمات قانونی را به اعضای جامعه منتقل می کند.
مشروعیت فراگیر نظام سیاسی به این ارتباط دارد که نهادهای موجود در جامعه ارزشهای غالب مورد نظر نظام را منتقل نمایند.
مشروعیت فراگیر نظام سیاسی به این بستگی دارد که ارزشهای انتقالی به مردم توسط شهروندان درک و مورد قبول قرار گیرد.
شهروندان وقتی اصولی را که به مشروعیت ایجاد می‌کنند با رفتارهای خود تلفیق می‌کنند مشروعیت نظام‌ها را می‌پذیرند.
مشروعیت نظام به کارکرد مناسب وسایل ارتباطی جمعی برای تبلیغ نظام سیاسی بستگی دارد.
جنبش‌های اعتراضی که بتواند ارزش‌ها، آرمان‌ها و نارضایتی مشترک خود را با وسایل ارتباطی جمعی پر رنگ نمایند، فرصت بیشتری برای قرار دادن یک مشکل در دستور کار سیاسی پیدا می‌نمایند.
ارزش‌های فرهنگی انگیزه‌های اساسی مشارکت در اعتراضات سیاسی و یا انفعال سیاسی را فراهم می‌آورد.
ارزش‌های فرهنگی ایجاد شده توسط جنبش‌ها ساختارهای فرصت مناسب برای مشارکت در جنبش و عدم مشارکت یا نظام و یا پایین آوردن مشارکت فراهم می‌آورد.
میزان بسیج سیاسی به فرصتهای ساختاری ایجاد شده از طریق تدابیر حقوقی، سیاسی و سازمانی در اختیار شهروندان بستگی دارد.
هنگامی که بین هنجارهای فرهنگی پذیرفته شده در جامعه و عملکرد حکومتها اصطکاک ایجاد شود نظام سیاسی مشروعیت خود را از دست می‌دهد.
تاکتیک اعتراضی جنبش‌های سیاسی و اجتماعی را شرایط ساختاری (تدابیر حقوقی مناسب، عوامل سیاسی و امکانات نهادی و سازمانی) تعیین می کند.
مدل نظری اول : رویکرد دولت‌های جهان سوم در زمینه جنبش‌های اجتماعی
مطابق مدل مذکور عموما دولتهای جهان سومی از ساختارهای ملموس که شامل اقدامات حکومتی در زمینه‌های حقوقی، سیاسی، سازمانی و نیز ارتباطی است کمک می‌گیرند که در دو سطح اول مانع شبکه‌ای شدن مدنی شود. از سوی دیگر دولتها تلاش می‌کنند مانع فعالیت‌های بهینه سازمانی شبکه‌ها شوند و از همه مهمتر مانع از تقویت مالی جنبش‌ها گردند. از این روی با ایجاد محدودیت‌های ساختار و مهم‌تر اتمیزه کردن فعالیتهای آنها با قطع ارتباط آنها با اجتماع و همدیگر، محدودیت ساختاری گسترده‌ای ایجاد نمایند که در نهایت از این محدودیت‌ها به نفع خود استفاده نمایند.
از سوی دیگرهدف اصلی دولت‌ها‌ی جهان سوم، انتقال فرهنگ مقبول خود که شامل ارزش‌ها و هنجارهای رسمی است به بدنه اجتماع است که مانع توده‌ای شدن جنبش‌ها گردند.
مدل نظری تحقیق : فرصت‌های سایبری و جنبش‌های‌های اجتماعی
به عبارتی مطابق مدل نظری این پایان نامه فرصت‌های ارتباطی در فضای سایبر به رهبران سیاسی و فعالان جنبش‌های اجتماعی این فرصت را ایجاد می کند که با بهره گرفتن از ساختارهای ملموس بدیل‌هایی فرهنگی ایجاد نماید. این بدیل‌های فرهنگی موجب ایجاد اصطکاک بین مردم و نظام‌های سیاسی می‌گردد. از سوی دیگر در سطح دیگر نیز این امکان را فراهم می‌آورد که جنبشها که در نتیجه اقدامات دولتی اتمیزه شده و با موانع ساختاری و عمل مواجه شده‌اند، فرصتهای را برای ایجاد ارتباط با همدگیر و اجتماع و نیز تامین‌های منابع مالی.
فرضیه‌ها:
۱- فرصت‌های سایبری باعث از بین رفتن موانع ساختاری (اتمیزه کردن، قطع ارتباطات، کاهش منابع مالی) موفقیت جنبشهای اجتماعی می‌شود.
۲- فرصت های سایبری امکان گسترده‌ای را برای استفاده از ساختارهای ملموس(انتقال هنجارها و ارزشهای بدیل) برای رهبران و جنبش‌های سیاسی فراهم می‌آورد و این در موفقیت جنبش‌ها تاثیر می‌گذارد.
تعریف مفاهیم:
مفاهیم اصلی این پایان نامه شامل موارد زیر است که به صورت اختصاری به تعریف آنها می‌پردازیم
موانع و فرصت‌های ساختاری:
فرصت های ساختاری بیانگر روابط قدرت میان حکومت، گروه های اجتماعی و نهادهای خارجی است. اگر چنانچه میزان سرکوب مردم از سوی حکومت محدود باشد و گروه های اجتماعی بتوانند به همبستگی فوق العاده و رهایی از کنترل حکومت دست یابند و اگر نهادها و سازمان‌های خارجی با اعطای منابع خویش به جنبش اعتراضی (بجای اعطای منابع به دولت) موجبات ضعف حکومت را فراهم نمایند، اعتراض کنندگان این فرصت را خواهند یافت تا اقدام سیاسی علیه حکومت را سازماندهی نمایند. در مقابل محدودیت های ساختاری از مشارکت مردم در اعتراضات سازمان یافته جلوگیری می کنند.
فضای سایبر
فضای سایبر^[۵] عبارتی است که در دنیای اینترنت، رسانه و ارتباطات بسیار شنیده می‌شود. واژه سایبر از لغت یونانی^[۶] به معنی سکاندار یا راهنما مشتق شده است. نخستین بار این اصطلاح “سایبرنتیک” توسط ریاضیدانی به نام نوربرت وینر Norbert Wiener در کتابی با عنوان “سایبرنتیک و کنترل در ارتباط بین حیوان و ماشین” در سال ۱۹۴۸ بکار برده شده است. سایبرنتیک علم مطالعه و کنترل مکانیزم‌ها در سیستم‌های انسانی، ماشینی (و کامپیوتر ها) است.
سایبر پیشوندی است برای توصیف یک شخص، یک شی، یک ایده و یا یک فضا که مربوط به دنیای کامپیوتر و اطلاعات است. در طی توسعه اینترنت واژه‌های ترکیبی بسیاری از این کلمه سایبر بوجود آمده است که به تعدادی از آنها اشاره می‌کنیم:
‍فضای سایبر، شهروند سایبر^[۷]، پول سایبر^[۸]، فرهنگ سایبر^[۹]، راهنمایی فضای سایبر^[۱۰]، تجارت سایبر^[۱۱]، کانال سایبر^[۱۲] و. . .
واژه “فضای سایبر” را نخستین بار ویلیام گیبسون ویلیام گیبسون ^[۱۳]نویسنده داستان علمی تخیلی در کتاب نورومنسر^[۱۴] در سال ۱۹۸۴ به کار برده است فضای سایبر در معنا به مجموعه‌هایی از ارتباطات درونی انسانها از طریق کامپیوتر و مسائل مخابراتی بدون در نظر گرفتن جغرافیای فیزیکی گفته می‌شود. یک سیستم آنلاین نمونه‌ای از فضای سایبر است که کاربران آن می‌توانند از طریق ایمیل با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. برخلاف فضای واقعی، در فضای سایبر نیاز به جابجایی‌های فیزیکی نیست و کلیه اعمال فقط از طریق فشردن کلیدها یاحرکات ماوس صورت می‌گیرد
( http: //www. rider. edu/suler/psycyber/cybdream. html)
نتیجه گیری:
در این فصل به مهمترین دیدگاه های نظری موجود در ارتباط با فضای سایبر و نیز جنبش‌های اجتماعی پرداخته شد. ابتدا دیدگاه علمای اجتماعی در ارتباط با جنبش های اجتماعی توضیح داده شد و در ادامه نظریه بسیج منابع و نظریه فرصت ساختاری شرح داده شد و مطابق نظریه های مذکور مدل نظری این تحقیق و قضایای این پایان نامه مشخص و شاخص‌های آن مشخص گردیدند.

• تحلیل و پردازش اطلاعات بدست آمده و تألیف و نتیجه گیری از آنها

۱-۸-۲- روش تجزیه و تحلیل داده ­ها
روش تحلیل داده­ ها تحلیلی و توصیفی می­باشد که محقق از طریق آن، یافته­ ها و اطلاعات خام بدست آمده از طریق مطالعه را براساس معیارهای معین و مورد قبول جوامع علمی مورد سنجش و پالایش قرار می­دهد و آنچه را که شایسته است برمی­گزیند تا فرضیۀ خود را براساس آنها به صورت مستدل و قابل قبول اثبات نماید.
فصل دوم
پیشینه حکم ارتداد
مسأله ارتداد سابقه ای به قدمّت تاریخ بشر و حضور او در این کرۀ خاکی دارد. و حکم آن نیز در ادیان الهی با اندک تفاوتی در غلظت و شدّت وجود داشته است و اختصاص به اسلام ندارد.(عیاشی، بی تا، ۱: ۳۰۹)
قرآن کریم با ذکر داستان هابیل و قابیل به انحراف قابیل از مسیر حقّ و گمراهی او اشاره کرده و در روایات نیز از او به عنوان اوّلین آتش پرست یاد شده است.(همان)
داستان ارتداد سامری از یاران حضرت موسی که مردم را به گوساله پرستی دعوت کرد و حکم بسیار سنگین علیه او و پیروانش که در قرآن به تفصیل بیان شده از همین قبیل است.(طه، ۹۷-۹۵)
موارد زیادی از ارتداد بنی اسرائیل و مجازاتهای سنگین علیه آنان در قرآن و تورات و عهد جدید ذکر شده است. برای تبیین بیشتر این نزاع، نگاهی هم به تاریخچه ارتداد و جریانات دین ستیز در دو قرن اخیرداریم.

۲-۱- قتل مرتد در سایر ادیان
در آیه ۵۴ سوره بقره آمده است:
“وَ اِذ قالَ موسی لِقَومِهِ یا قَومِ اِنَّکُم ظَلَمتُم اَنفُسَکُم باتِّخاذِکُمُ العِجلَ فَتُوبُوا الی بارِئِکُم فاقتُلُوا انفُسَکُم ذالِکُم خیرُ لَکُم … “
و هنگامی که موسی به قوم خود گفت: شما بدلیل گوساله پرستی به خودتان ظلم کردید پس به پیشگاه خالق خود توبه کنید و یکدیگر را به قتل برسانید که این بهتر است برای شما در نزد خداوند …
علاوه بر اینکه قرآن گواهی می­دهد حکم ارتداد در آئین یهود وجود داشته و اجرا شده است در کتاب مقدّس موارد زیادی وجود دارد که این موضوع را تأئید می­ کند.
۱ - «هرگاه در میان خود مرد یا زنی را مشاهده کردید که در مقابل خداوند شرّی را انجام می­دهد و از عهدی که کرده تجاوز می­ کند و خدای دیگری را می ­پرستد و بر خدای دیگر مانند ماه یا خورشید سجده می­ کند و یا بر هر یک از اجرام و جنود آسمانی که خداوند به هیچ یک از آنها سفارش نکرده سجده می کند، بعد از این که خبردار شدی و شنیدی و به خوبی تفحص کردی و حقیقت امر برایت کشف شد و فهمیدی که در میان بنی اسرائیل چنین شرّی اتفاق افتاده است پس آن مرد یا آن زن مرتد انجام دهنده این شرّ را بیرون برده و در حضور دو یا سه شاهد سنگسار کن تا بمیرد، و نباید در حضور یک شاهد کشته شود. در مرحلۀ اول باید شاهدان از مرگ او اطلاع یابند و سپس این خبر به اطلاع جمیع مردم رسانده شود تا این که شرّ از میان شما کنده شود» (کتاب مقدس، تثنیه ۱۷، ۱-۷)
۲ - «به بنی اسرائیل بگو: هرکس خدای خود را لعنت کند و هرکه اسم پروردگار را کفر گوید هر آئینه کشته می­ شود.»(همان، لاویان۲۴: ۱۵- ۱۶ )
۳ - «اگر برادران یا پسر و دختر یا زن تو خدایان دیگری را عبادت کردند، تو نباید پنهان کنی، باید او را به قتل رسانی و در این جهت مردم می ­توانند تو را کمک کرده و او را سنگسار کنند.» (همان، تثنیه ۱۳: ۶- ۱۶)
در آئین مسیحیت نیز آمده است:
۱ - «چگونه ممکن است کسی که از ایمان برگشته بتواند بار دیگر توبه کند؟ کسی که یک بار با شنیدن پیغام انجیل، نور الهی در وجودش درخشیده و هم چنین ادراک کرده که کلام خدا چقدر عالی است… اگر با وجود تمام این برکات، از خدا رویگردان شود، محال است بتوان بار دیگر او را با خدا آشتی داد، پس آنان بر علیه خودشان مرتکب جرم شده اند… و مستحق لعن الهی خواهند بود و با آتش سوزانده خواهند شد.» (همان، رسالۀ پولس به عبرانیان ، ۶: ۴ – ۹)
۲ – در کتاب اعمال رسولان آمده است. سران قوم یهود یکی از حواریون عیسی (ع) به نام «استفان» که از دین یهود برگشته را کشان کشان از شهر بیرون بردند تا سنگسارش کنند و عده ­ای به ارتداد وی شهادت دادند.»
کشتار مسیحیان بدست یهودیان در آغاز ظهور مسیحیت به مدّت دو قرن از گسترده ترین نوع سوءاستفاده از حکم ارتداد در شرایع آسمانی است که در تاریخ رخ داده است.
ظهور پیامبران دروغین و مدعیان نبوّت و امامت و نیابت امام زمان (ع) و عده ای از مرتدین صدر اسلام و اجرای حکم ارتداد علیه آنان توسط شخص پیامبر عظیم الشأن اسلام و حضرت علی (ع) که در فصول پایانی به تفصیل آورده­ایم و نزاع بین کلامیون اهل سنّت در بحث حدوث و قدم قرآن و قتل عام عدّۀ زیادی از مردم با حکم ارتداد در دورۀ محنت، جریان مستمرّ ارتداد و اجرای آن حکم را به حقّ یا ناحق به نمایش می گذارد. تأسف بارترین نمونه اجرای این حکم، حکم به ارتداد و خروج حضرت اباعبدالله الحسین (ع) از دین، توسط شریح قاضی ملعون اُموی و شهادت شهید اوّل و شهید ثانی و شیخ اشراق بدستور علمای عامه( اهل سنت) می ­باشد.
۲-۲- نهضت های طغیانگر علیه حکم ارتداد
دوران سیاه قرون وسطی و حاکمیت هزار ساله دستگاه کلیسا با ظلمها و بیدادگری کشیشان و پادشاهانی که در پناه دین به سرکوبی مردم می پرداختند و دستگاه تفتیش عقاید کلیسا. که افرادی مانند گالیله را ملحد اعلام کردند.(تاتسا و تستا، ۱۳۸۰:۳۰) مقدمات نهضتی طغیانگر و ضدمذهبی را پدید آورد که فرقه پروتستان و مکاتب ضد دینی از درون آن پدید آمدند(لعل نهرو، بی تا، ۸۶)
از جمله آن مکاتب: مکتب لیبرالیسم بود که در قرن ۱۷ با تاکید بر آزادی عقیده و طغیان علیه دین و دیانت رسمی در اروپا شکل گرفت و پناهگاهی شد تا با تکیه بر آن مسأله ارتداد تئوریزه شود. در سده اخیر این موج به کشورهای اسلامی نیز رسیده است(ماله، ۱۳۶۶: ۲۸۰)
نگاهی گذرا به آراء و افکار فیلسوفان پیشگام این مکتب و مقایسه آن با مجادلات مدافعین ارتداد در فصل سوم علاوه بر نشان دادن پیشینه جریانات ضد دینی پرده از میزان نوآوری جریان روشنفکری در عرصه اعتقادات و افکار آنان نیز بر می دارد.

لیبرابیسم، کیش، فلسفه و جنبشی است ناظر بر آزادی به مثابۀ یک روش و سیاست در حکومت … لیبرالیسم از کلمه لیبرال مشتق شده است که به یک حزب سیاسی در اوایل قرن نوزدهم اطلاق می ­شد. از جنبۀ عقیدتی می ­توان هم گام با خود ایدۀ آزادی آن را تا دنیای ذهنی یهودی، مسیحی و یونانی دنبال کرد. در نخستین مراحل اروپای نوین، متفکران قرن هجدهم از قبیل دکارت، میلتون و اسپینوزا بمثابه کانالی که از طریق آن جریان فکر آزادیخواهی به تجربه اروپائی سرازیر می ­شد خدمت می ­کردند … میلتون هجومهای نیرومندی را بر علیه ماشین ­های سرکوب­گر سانسور، رهبری کرد … و آنها به اتفاق هم روش درهم کوبنده ­ای علیه مؤسسات نیرومند دولتی و مذهب اعمال کردند.(فرشید، ۱۳۶۸: ۱۵۲)

اسپینوزا (م ۱۶۳۲ در آمستردام هلند و یهودی است): از نظر اسپینوزا اعمال انسان از دو منبع ناشی می ­شود: ۱- نفسانیت که منشأ خودخواهی و اختلاف است. ۲- عقل که تنها نیروی آزاد و مختار است. بنظر ایشان فی الواقع فضیلت و رذیلت در نفس ­الاَمر حقیقت ندارد و امر نسبی و اعتباری است. از دیدگاه او ملاک خوبی و بدی سود و زیان است. او می ­گوید: مردم تکلیفی جز خودپرستی ندارند.(فروغی، ۱۳۶۸، ۲: ۵۴)
جان لاک (۱۶۳۲ م) از حکمای انگلیس می­گوید:

دیانت امری است مربوط به وجدان و روابط میان خدا و خلق و حکومت نباید برای مردم دین و مذهب تعیین کند … عقیده باید آزاد باشد و از جهت ایمان و عقیده متعرض کسی نباید شد و ارباب دیانت هم نباید در کارهای حکومت دخالت کنند.(همان)

ولتر متولد ۱۶۹۴ و از متفکران مشهور فرانسوی است او مندرجات تورات و انجیل را به استهزاء می­گرفت و اصرار می ­ورزید که وجدانیات باید آزاد باشد و متعرض عقاید مردم نباید شد و مردم باید براساس عقلشان عمل کنند.(همان)
اگوست کنت (۱۷۹۸ – ۱۸۵۷ م) جامعه ­شناس فرانسوی و بنیانگذار فلسفه عقلی و پوزیتویسم افراطی معتقد است که بر هیچ امر مطلقی نمی ­توانیم معرفت پیدا کنیم و تخیل و تعقلی که مبتنی بر مشاهده نباشد. معتبر نیست. هم تجربه و هم مشاهده قادر به ادراک امور مطلق نیستند و کلیات و مسائل ماوراء طبیعی به مشاهده و تجربه و آزمون درنمی­ آید. ایشان دینی را قابل قبول می­ داند که داده­ های آن با علوم تجربی روز سازگار باشد.(همان، ج۳: ۱۲۷ و ۱۱۳)