۵۲ ۱۸٫۴%

۱۳ ۴٫۶%

۲۸۳

دسترسی به پیامک باعث افزایش حجم ارتباطاتم با دوستان و اطرافیانم شده است.

۲۱ ۷٫۳%

۵۲ ۱۸٫۱%

۹۸ ۳۴%

۸۹ ۳۰٫۹%

۲۸ ۹٫۷%

۲۸۸

بنظرم با فراگیر شدن استفاده از پیامک ، حجم کلی ارتباطات افزایش یافته اما کیفیت و عمق ارتباطات انسانی افزایشی نداشته است.

۵۵ ۱۹٫۳%

۷۲ ۲۵٫۳%

۱۰۳ ۳۶٫۱%

۲۸ ۹٫۸%

۲۷ ۹٫۵%

۲۸۵

فردگرایی
اﺛﺮات ﻣﺪرﻧﻴﺘﻪ در ﭼﻨﺪ دﻫﻪ اﺧﻴﺮ ﺑﻪ ﻗﺪری ﺳﺮﻳﻊ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌـﻪ را دﺳـﺘﺨﻮش ﺗﻐﻴﻴـﺮات عمده و ﺟﺪی ﻛﺮده اﺳﺖ .اﻳﻦ ﺗﺤﻮﻻت و دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﻫﺎی اﻗﺘﺼﺎدی و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻪ ﻧﻮﺑﻪ ﺧﻮد زﻣﻴﻨـﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻣﻬﻤﻲ را در ﻣﻴﺎن اﻗﺸﺎر ﺟﻮان داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﺗﺎ ﺟﺎیی که ﺻﺤﺒﺖ از ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺷـﺪن ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﺷـﺪه اﺳﺖ.
ﻳﻜﻲ از ﺗﺤﻮﻻﺗﻲ ﻛﻪ ﺧﺎﻧﻮاده از آن ﻣﺼﻮن ﻧﻤﺎﻧﺪه اﺳﺖ رﺷﺪ ﻓﺮدﮔﺮاﻳﻲ ﺑﻮده اﺳﺖ. ﺧﺎﻧﻮاده ﻧﻴﺰ ﺑﻌﻨﻮان واﺣﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﺘﺎﺛﺮ از ﻧﻈﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ. ﺗﺎﺟﺎیی که ﺗﺤـﻮل و دﮔﺮﮔـﻮﻧﻲ در ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻐﻴﻴـﺮ در ﺳـﺎﺧﺘﺎر ﺧـﺎﻧﻮاده ﻣـﻲﺷـﻮد. رﺷـﺪ ﻓﺮدﮔﺮاﻳـﻲ در ﺟﻮاﻣـﻊ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻪ ﺷﺪت ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺧﺎﻧﻮاده را ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺧﻮد ﻗﺮار داده اﺳﺖ .ﻓﺮدﮔﺮاﻳﻲ ﺿـﻤﻦ داﺷـﺘﻦ اﺛـﺮات ﻣﺜﺒﺖ، آﺛﺎر ﻣﻨﻔﻲ ﻫﻢ ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه دارد ﺗﺎ ﺟﺎیی که ﺑﺮﺧﻲ ﺑﻪ دو وﺟﻪ ﻓﺮدﮔﺮاﻳـﻲ ﺗﻮﺟـﻪ ﻛـﺮده اﻧـﺪ (معیدفر و صبوری خسروشاهی، ۱۳۸۴: ۹۴).
ﻓﺮدﮔﺮاﻳﻲ ﻣﻨﻔﻲ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺪ آﺳﻴﺐ ﻫﺎی زﻳﺎدی را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. ﺑرای ﻣﺜﺎل در ﺣـﻮزه ﺧـﺎﻧﻮاده ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻀﻌﻴﻒ ﻧﻬﺎد ﺧﺎﻧﻮاده ﮔﺮدد. ﻓﺮزﻧﺪان اﻫﻤﻴﺖ ﻛﻤﺘﺮی ﺑرای ﻧﻈﺮات واﻟـﺪﻳﻦ ﻗﺎﺋـﻞ ﺷـﻮﻧﺪ، ارزش ﻫﺎی ﺟﺪﻳﺪی ﺷﻜﻞ ﺑﮕﻴﺮد، ﺻﻮرتهای ﮔﺬران اوﻗﺎت ﻓﺮاﻏﺖ ﺑﻪ ﻣﻨﺼﻪ ﻇﻬﻮر ﺑﺮﺳﺪ ﻛﻪ در ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﻮارد در ﺗﻌﺎرض ﺑﺎ ﻣﻼﺣﻈﺎت ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻬﻨﺎم رﺷﺪ ﻓﺮدﮔﺮاﻳﻲ، ﺗﻮﺳﻌﻪ ارزش ﻫﺎی ﻋﻘﻼﻧﻲ و ﺗﻀﻌﻴﻒ ﭘﻴﻮﻧـﺪﻫﺎی ﺧـﺎﻧﻮادﮔﻲ ﺗـﻮام ﺑـﺎ ﺗﺤﻮﻻت ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺪرن ﺑﻮده اﺳﺖ.ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد او ﺗﻮﺳﻌﻪ ارﺗﺒﺎﻃﺎت و آﻣﻮزش و ﭘﺮورش، اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻴـﺰان ﺳﻮاد و ﻫﻤﮕﺎﻧﻲ ﺷﺪن آﻣﻮزش ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺷﻜﺴﺘﻪ ﺷﺪن ﭼـﺎرﭼﻮب ﻫـﺎی ﺧﺸـﻚ ﺳـﻨﺘﻲ ﻗـﺪﻳﻤﻲ ﺷـﺪه اﺳﺖ و ﺗﻮزﻳﻊ ﻣﺠﺪد ﻗـﺪرت را اﻏﻠـﺐ ﺑـﻪ ﻧﻔـﻊ ﺟﻮاﻧـﺎن ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل داﺷـﺘﻪ اﺳـﺖ (بهنام، ۱۷۱:۱۳۸۳ به نقل از پیشین).
در واقع شاید مهمترین دلیل برای گسترش سیستم پیامک در کشور، به وجود آمدن عرصه آزادی برای برخی ازاقشار باشد و نوعی حریم خصوصی و استقلال فردی را برای افراد به وجود آورده که پیش از آن وجود نداشته است. تلفن همراه به عنوان یک ابزار شخصی، نوعی حریم خصوصی برای افراد به وجود آورده است، به خصوص برای برخی از گروه های اجتماعی که نظارت شدیدی از سوی خانواده بر آنها بوده و این کنترل عملا ً شکسته شده است و از تلفن همراه برای ارتباط هر چه بیشتر با کسانی که شاید بیش از آن امکان ارتباط با آنها نبود استفاده میشود (کیا، ۱۳۸۹ : ۹).

تلفن همراه به عنوان وسیله ارتباطی مطرح است که ظرفیت‌های رو به توسعه آن، این ابزار ارتباطی را تبدیل به ظرفیت کامپیوتری و چند رسانه‌ای کرده است. با این نگاه، تلفن همراه، تکنولوژی فردی محسوب می شود که حوزه استقلال جدیدی از فردگرایی را منعکس می‌کند. این فردگرایی لزوماً با خود خواهی باز تعریف نمی‌شود، بلکه لایه انتخابگری فردی را منعکس می‌کند که به صورت ابزارمند حوزه مستقل تری را برای فرد فراهم کرده است. در این روند، تلفن همراه توسعه کامپیوتر و اینترنت محسوب می شود که ظرفیت دیجیتالی را فراهم آورده‌است که انعطاف گسترده‌ای را برای فرد به‌وجود آورده‌است (خلیقی، ۱۳۸۵: ۱۶).
آمارها نشان میدهد فضای آزاد پیامک برای مخاطبان نوعی قدرت نمایی شخصی را به وجود آورده که باعث علاقه مندی هر چه بیشتر مردم به این پدیده شده است؛ به خصوص جوانان که بیشترین استفاد ه کنندگان سرویس پیامک هستند. همچنین استفاده از تصاویری فانتزی و کلمات اختصاری، گونه ای دیگر از ارتباط را بین مخاطبان هزاره سوم رقم می زند (کیا، ۱۳۸۹ : ۹) .
ﺟﻮاﻧﺎن ﻛﻨﻮﻧﻲ از ﻗﺪرت و اﺳﺘﻘﻼل ﺑﻴﺸﺘﺮی را ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻓﺮﺻﺖ ﻫـﺎ ﺑﺮﺧﻮردارﻧـﺪ (ذﻛایی، ۱۳۸۶: ۲۵۵ به نقل از معیدفر و صبوری خسروشاهی، ۱۳۸۴: ۹۵). دﺳﺘﺮﺳـﻲ ﺑـﻪ اﻃﻼﻋﺎت و داﻧﺴﺘﻪ ﻫﺎی ﻓﺮزﻧﺪان ﺑﻴﺶ از واﻟﺪﻳﻦ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﭘﺪر دﻳﮕﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺮﺟﻊ ﻗـﺪرت ﻧﻤـﻲ ﺑﺎﺷـﺪ (ذکایی، ۱۳۸۷به نقل از پیشین) ﻧﻬﺎد ﺧﺎﻧﻮاده ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﺬﺷﺘﻪ دﻳﮕﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﮔﺮوه ﻣﺮﺟﻊ ﻧﻴﺴﺖ ودﻳﮕـﺮ ﻧﻘـﺶ ﻣﻨﺤﺼـﺮ ﺑـﻪ ﻓﺮد را در اﻣﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﭘﺬﻳﺮی ﺟﻮاﻧﺎن ﻧﺪارد (کاشی، ۱۳۸۷ به نقل از پیشین). اﻫﻤﻴﺖ ﺧﺮده ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﻫـﺎ و ﺷـﻴﻮه ﻫـﺎی جدﻳﺪ ﺑﺮای ﺟﻮاﻧﺎن، زﻧﺪﮔﻲ درون ﺧﺎﻧﻮاده را ﺑﻪ ﭼﺎﻟﺶ ﻛﺸﻴﺪه اﺳﺖ. ﻧﺴـﻞ ﺟـﻮان دﻳﮕﺮﭼﻨﺪان ﺧﻮد را در ﭼﺎرﭼﻮب ﻫﻨﺠﺎرﻫﺎی گذشتگان ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻧﻤﻲ ﻛﻨﺪ و ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل ﮔـﺮوه ﻫـﺎی ﻣﺮﺟﻊ ﺟﺪﻳـﺪ و اﻟﮕﻮﻫـﺎی ﺟﺪﻳـﺪ زﻧـﺪﮔﻲ ﺑـﺮای ﺧـﻮد اﺳـﺖ ﺗـﺎ ﺟﺎییکه در ﺟﺎﻣﻌـﻪ ﻣﻴـﺎن ﺟﻮاﻧـﺎن و ﺑﺰرﮔﺴﺎﻻن ﺷﺎﻫﺪ ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ اﺗﻔﺎق ﻧﻈﺮ درزﻣﻴﻨﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻧﻈﻴﺮ ﻣﻌﺎﺷﺮت ﻗﺒﻞ از ازدواج، ازدواج با خویشاوندان، نحوه گذران اوقات فراغت و رفتارهای مذهبی هستیم (سعیدی، ۱۳۸۲ به نقل از پیشین).
ﺳـﻮﻳﻪ ﻣﺜﺒـﺖ فردگرایی را نیز می توان با واژﮔـﺎﻧﻲ ﻧﻈﻴﺮ ﺧـﻮد اﺗﻜـﺎﻳﻲ، ﺧـﻮد ﻣﺮﺟﻌـﻲ، ﻣﺴـﺌﻮﻟﻴﺖ ﭘـﺬﻳﺮی ﻣﺘـﺮادف دانست و ﺗﺠﻠـﻲ آن را می توان در ﻓﺮدﮔﺮاﻳﻲ اﺧﻼﻗﻲ دورﻛﻴﻢ و ﻓﺮدﮔﺮاﻳﻲ ﻧﻬﺎدی ﺷﺪه ﭘﺎرﺳﻮﻧﺰ ﻳﺎﻓﺖ. ﺳﻮﻳﻪ ﻣﻨﻔﻲ آن ﺑﺎ واژﮔـﺎﻧﻲ نظیر اﻧﺰوا، ﺧﻮدﺷﻴﻔﺘﮕﻲ و ﺧﻮدﺧﻮاﻫﻲ ﻣﺘﺮادف اﺳﺖ و ﺗﺠﻠـﻲ آن در ﻓﺮدﮔﺮاﻳـﻲ ﺧﻮدﺧﻮاﻫﺎﻧـﻪ ای ﻳﺎﻓـﺖ ﻣﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ اﺳﺎس ﻣﺨﻞ ﻧﻈﻢ و ﺗﻮﺳﻌﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ(وثوقی، ۱۳۸۷ :۱۴۶).
در واﻗﻊ ﻓﺮدﮔﺮاﻳﻲ اﻓﺮاد از ﺳﻮﻳﻲ اﻳﻦ اﻣﻜﺎن را ﻓـﺮاﻫﻢ ﻛـﺮده ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﻮزه ﻫﺎی ﺧﺼﻮﺻـﻲ ﺧـﻮد ﺑﻴﺸـﺘﺮ ﺗﻮﺟـﻪ ﻛﻨﻨـﺪ و از ﺳـﻮی دﻳﮕـﺮ در رواﺑـﻂ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﺧـﻮد دﻳﮕﺮان را ﺑﺒﻴﻨﻨﺪ. پیش ﺑﻴﻨﻲ ﻣﻲ ﺗﻮان ﻛﺮد ﺑﺎ ﮔﺴـﺘﺮش ارزش ﻫـﺎی ﻓﺮدﮔﺮاﻳﺎﻧـﻪ ﻣـﺎ ﺷـﺎﻫﺪ ، ﺗﻀـﻌﻴﻒ راﺑﻄـﻪ ﻓﺮزﻧـﺪان ﺑـﺎ واﻟﺪﻳﻦ و ﻛﺎﻫﺶ اﺣﺴﺎس ﺗﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻫﻨﺠﺎرﻫﺎی ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ بود. اﻳﻦ ﺑﺪان ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮزﻧـﺪان دﻳﮕﺮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﺬﺷﺘﻪ واﻟﺪﻳﻦ را اﺣﺘﻤﺎﻻ در ﺣﻮزه ﻫـﺎی ﻣﺨﺘﻠـﻒ ﻧﻈﻴـﺮ ﻧﺤـﻮه ﮔـﺬران اوﻗـﺎت ﻓﺮاﻏـﺖ ، اﻧﺘﺨﺎب ﻫﻤﺴﺮ، آرزوﻫﺎ و اﻫﺪاف ﺷﺨﺼﻲ و ﺣﺮﻳﻢ ﺧﺼﻮﺻﻲ ﺧﻮد ﻛﻤﺘﺮ ﻫﻤﺮاﻫـﻲ ﺧﻮاﻫﻨـﺪ ﻛـﺮد. ﺑـﻪ ﺑﻴﺎن دﻳﮕﺮ ﭘﻴﻮﻧﺪ و ﺳﺎﺧﺘﺎر راﺑﻄﻪ ﻓﺮزﻧﺪان ﺑﺎ واﻟﺪﻳﻦ دﮔﺮﮔﻮن ﺷﺪه اﺳﺖ . ﭘﻴﺶ ﺑﻴﻨﻲ ﻣﻲ ﺷﻮد ﺗﻀﻌﻴﻒ ﭘﻴﻮﻧﺪﻫﺎ و ﻛﺎﻫﺶ رواﺑﻂ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﻓﺮزﻧﺪان ﺑﺎ واﻟﺪﻳﻦ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻛﺎﻫﺶ ارزش ﻫـﺎ و ﻫﻨﺠﺎرﻫـﺎی ﻣﺸـﺘﺮک ﻣﻴﺎن آنان می ﺷﻮد و ﺑﺎ ﻛﺎﻫﺶ ﻗﻮاﻋﺪ ﻫﻨﺠﺎری ﻣﺸﺘﺮک، ﺷﻴﻮه و ﺳـﺒﻚ زﻧـﺪﮔﻲ ﻓﺮزﻧـﺪان ﺑـﺎ واﻟـﺪﻳﻦ ﺷﻜﻞ متفاوتی ﺑﻪ ﺧﻮد خواهد ﮔﺮﻓت (معیدفر و صبوری خسروشاهی، ۱۳۸۹: ۱۰۳ و ۱۰۸).
بطور کلی می توان گفت استفاده از تلفن همراه یک امر فردی است که شدیداً تحت تأثیر عوامل و فرایندهای اجتماعی است. این مطالعه نشان می‌دهد که روند رو به تغییری در نهادینه شدن تلفن همراه در روند اجتماعی شدن آن در زندگی فردی کاربر دارد. در دسترس بودن دائمی، مزاحمت‌ها و یا دردسرها یا برنامه های ناخواسته زیادی را به فرد تحمیل می‌کند. خاموش کردن تلفن همراه نیز می‌تواند منشاء خستگی، انتظار و یا تنش‌های روحی طالب تماس واقع شود و به نوعی موجب تضعیف کارآمدی فرد شود. فردگرایی، اشاره به یک حوزه ترجیحی دارد که جهان فعال و ارزشی فرد را تشکیل می‌دهد. وجه منفی فردگرائی خودخواهی و یا خودمرکزی است، که موجب بی توجهی فرد به مسائل و مشکلات دیگران می‌شود. وجه مثبت آن عدم دخالت در حوزه فردی دیگران و توجه به امر شخصی خود است. از طرفی فردگرائی، اشاره به جهان مستقل فرد و انتخاب‌های مستقل و فراجمعی و یا شکسته شدن نظام هنجار اجتماعی در یک جامعه است (ماری گنو، ۱۳۸۴، ۹۶-۹۲).
از نظر الیوت و لمرت، فردگرائی در این معنا، یک نوع فاصله گرفتن از توده ها و یا رفتار توده‌ای است. عوامل ساختاری مثل توسعه انتخابهای فردی، از بین رفتن حوزه استقلال بومی، وصل شدن به جهان‌ها و فرهنگ‌های متکثر،‌ جامعه یکپارچه قدیم را که با نظام هنجاری جمعی فهمیده می شد، به تکثر فردی با پیوندهای حرفه ای، دوستی و خانوادگی تبدیل کرده است که برای درک آن باید فرد را کانون توجه قرار داد.
جامعه ایرانی، جامعه‌ایی با ارزش‌های اجتماع‌گرایانه است، اما ابزارهای دیجیتال به تقویت ارزش‌های فردگرایانه می‌پردازند .تلفن‌های همراه یکی از عوامل مهم و تأثیرگذار بر فرایند فردی شدن تفسیر می‌شوند. داشتن تلفن ‌همراه می‌تواند بر استقلال فردی و در نتیجه آزادی «خود» دامن زند. همچنین علاوه بر فردی شدن به افزایش تکثر و تولید خود منجر ‌شود. زیرا هویت افراد در دنیای مدرن هویت سیالی است و هویت در تقاطع مجموعه‌ای متکثر از مکان‌ها، ملیت‌ها و مجموعه فراگیری از ساختارها قرار می‌گیرد (خیرخواه و علی آبادی، ۱۳۸۸). روشن است که فرد به تنهائی هویت و خود را نمی‌سازد، بلکه تکنولوژی و نوع تعامل با دیگران است که در مسیر زندگی روز‌مره، هویت و خود را می سازد. جبرهای اجتماعی و جبرهای تکنولو‍ژیک، در این روند نقش مهمی را ایفا می‌کنند. از این منظر، تلفن همراه هم بعنوان یک ابزار ارتباطی و هم بعنوان یک ابزار رسانه‌ای و بعنوان یک نقش اجتماعی که در واقع امکان دسترسی لحظه ای را فراهم میاورد پدیده‌ای قابل مطالعه است (رشکیانی، ۱۳۸۹).
لذا در تولید و بازتولید پیام‌های تلفن‌همراه، واقعیت «خود» افزایش و تکثیر می‌یابد، فرد می‌تواند همزمان به افراد مختلفی، با مضامین متفاوت و موضوعات گوناگون پیامک بفرستد و با آنها گفتگو کند. از طرفی دیگر، امکانات تلفن‌های همراه از قبیل Mp3 player، رادیو، تلویزیون به تنهایی افراد دامن می‌زند که این امر بخشی از فرایند فردی شدن تلقی می‌شود، چون افراد به طور روزافزونی آن نوع از زندگی را انتخاب می‌کنند که «خود»شان می‌خواهند. در حقیقت تلفن همراه به عنوان ابزار فردی است که حوزه علایق فردی را تسهیل می‌کند. توسعه و تنوع انتخاب‌ها در این ابزار ارتباطی؛ مثلاً انتخاب زنگ تلفن، رنگ گوشی و…، همگی به این فرایند فردی شدن کمک می‌کنند. تلفن‌ همراه با فراهم کردن ظرفیت‌های انتخابی متنوع و فراوان نشان جدیدی برای انعکاس «خود» شده است.به بیان دیگر تلفن ‌همراه یکی از فردی‌ترین ابزار زندگی امروز است که امکان فردگرایی را فراهم می‌آورد به‌گونه‌ای که صنایع ارتباط قبلی، ضمن فردی‌بودن، به حوزه فردی فرد استقلال نمی‌بخشید و بستر توسعه فردی را فراهم نمی‌کرد. تلفن ‌همراه مهم‌ترین تکنولوژی فردی است که ضمن ایجاد «خلوت مستقل فردی» رابطه اجتماعی فرد را در یک بستر شبکه‌ای معنادار نموده است (خیرخواه و علی آبادی، ۱۳۸۸).
تحقیقات نشان می‌دهدکه پیوند تلفن همراه و فرد، چند لایه مهم را برای فردیت فرد به دنبال می‌آورد:
۱-  توسعه فردی: دو ظرفیت مهم تلفن‌ همراه یعنی تماس تلفنی و ارسال و دریافت «پیام متنی» و هم‌چنین «پیام صوتی» و «پیام تصویری» ظرفیت‌های فردی را توسعه بخشیده و حوزه خصوصی فرد را گسترش می‌دهد.
۲- تلفن‌همراه و توسعه ارتباطات بین فردی: تلفن ‌همراه به عنوان تکنولوژی ارتباطی همه‌جا حاضر، که فرد را در همه ساعات روز و شب و در همه مکان‌ها در یک ارتباط متصل با «دیگران» قرار می‌دهد، ابزاری برای «توسعه قدرت فرد» محسوب می‌شود. اگرچه تلفن ‌همراه در ایران به ظرفیت‌های گسترده اطلاعاتی خود نرسیده است ولی با همین ظرفیت‌های محدود، فرد را وارد یک «فضای متصل به دیگری» قرار داده است.
۳-  تلفن‌همراه و توسعه انتخاب‌ها: توسعه و تنوع انتخاب‌ها به نوعی منعکس‌کننده توسعه قدرت فردیت است که فرد را از محدودیت و تعامل تک انتخابی به تکثر انتخاب‌ها منتقل می‌کند (پیشین).
حمید طی مصاحبه به این موضوع اشاره می کند که : «شما هر ابزاری رو بیاری با خودش هم رفاهشو میاره و هم فسادشو. فی نفسه هر دو تا زمینه رو داره. یعنی هر کالایی که بیاد از رسانه های جمعی و کالاهای ارتباطی با خودش تولید فرهنگ می کنه. این فرهنگ رو شما اگر درواقع صبر کنید او بیاد ایجاد کنه بعد شما بخواهی چاره کنی او بریده به تنتون دوخته شما باید اندامتون رو متناسب با اون لباس کنید . ولی زمانی که این داره وارد میشه یا قبل از اینکه وارد بشه اومده باشید واسش فرضیه تعریف کرده باشید و شروع کنید مسائل مختلفش رو ، هنجارش رو بررسی کنید، این شمائید که پیش دستی کردید و جلو افتادید و می تونید فرهنگ سازی کنید. دیگه آدم ماله به دست نیست بدود هرجا که خراب شده را ماله کشی کند. در ارتباط با فرهنگ رسانه ای ما همه ماله به دستیم. هیچ کدوم نیومدیم قبل از اینکه مشکلی پیش بیاد، این هنجارها و ناهنجاریها پیش بیاد، قبلش فضا تعریف کنیم که بتونیم تو اون چارچوب کنترلش کنیم. هر چیز دیگه ای هم همینه ما اگر همین پلکان رو درنظر بگیریم می تونیم نگاه کنیم یه مقدار بالاترش رو ببینیم چی قراره بیاد پایین که حداقل الان خودمونو اماده کنیم واسه اونموقع و پیامدهای اون مسائلی که می خواد پیش بیاد. و الا این نبوده که موبایل از اول برای جامعه تعریف شده باشه کما اینکه اینترنت هم برای جامعه تعریف نشده بود.هر ابزار نویی برای برتری قدرت بوجود امده بود. وقتی چنین کارکردی را بتدریج از دست داد گفتند حالا بیایم اونو تبدیل به پول کنیم تا جایگاهشو دوباره به دست بیاره».
موژان: «پیامک ها حوزه خصوصی را گسترده تر کرده. نوع انتخاب رابطه هات راحت تر شده به کسی که دوست نداری میتونی جواب ندی کسی رو که دوست داری می تونی هرازگاهی به شخصی ترین وسیله اش زنگ بزنی یا پیغام بفرستی. پیغامی که فقط اون می خونه. چرا که خب این موبایل برای راحتیه منه نه اونی که با من کار داره» .اکرم: «اینکه یک موقع هایی هست توی خونه یا سرکار دوست ندارم کسی بفهمه چی دارم میگم پیامک خوبه ».
آمارهای بدست آمده از پرسشنامه ها حاکی از آنست که ۵۴٫۳ % پاسخگویان با گویه «برقراری ارتباط با پیامک سبب شده دیگران کمتر در کارهایم دخالت کنند». اصلا موافق نبوده و یا موافقت کمی داشته اند و نزدیک به ۲۰ % به میزان بسیار زیاد و زیادی با این گویه موافق بوده اند. در ادامه باید خاطر نشان ساخت که ۴۳ % انان پیامک را حریم شخصی خود می دانند و ۲۰٫۵ % آنان نیز بمیزان متوسطی با این گویه موافق بوده اند. ۳۵٫۸ % پاسخگویان چندان با این موضوع موافق نبوده اند. بنابر نظر لاسن و گسر موبایل نوعی بی توجهی و بی اعتنایی به افراد حاضر را گسترش داده است.در روابط مستقیم و حضوری ، بی توجهی به طرف مقابل که روزگاری توهین تلقی میشد امروزه میرود تا به یک هنجار عادی تبدیل شود که در مطالعه حاضر نیز این مطلب مورد تائید قرار گرفت. در خصوص منطقی و عادی بودن بی توجهی پاسخگویان به اطرافیان در حین خواندن یا ارسال پیامک، ۳۲٫۴ % پاسخگویان بمیزان زیاد و بسیار زیادی آنرا امری عادی و منطقی می دانند، علاوه بر این ۳۰٫۷ % آنان نیز بمیزان متوسطی این موضوع را درباره خود قبول داشته اند.۲۴٫۷ % بمیزان کمی موافق بوده و تنها ۱۲٫۲% این موضوع را رد کرده اند و آنرا امری غیرمنطقی توصیف کرده اند. که نشان از آن دارد که این احترام به حضور حاضرین رفته رفته جای خود را به بی اعتنایی و توهین داده است و این بی توجهی دیگر در میان جوانان به امری عادی و منطقی جلوه نمودن است.
جدول ۳۷ : توزیع پاسخگویان بر حسب ارزیابی آنها از آثار فردی کننده پیامک

گویه ها

چون زال زر بینی چه سیستان چه بست
مسعود سعد نه سوی تو شاعری است فحل؟
کاندر سخنش گنج روان یافت هر که جست
بر طرز عنصری رود و خصم عنصری است
کاندر قصیده هاش زند طعنه‌های چُست
آتش ز آهن آمــــد وز او گشت آهـن آب
آهن زخاره زاد و از او گشت خاره سست
فــرزنــد عاق ریش پـــدر گیــرد ابتــدا
فحل نبهره دســـت به ما در زنــد نخست
حیف است این ز گردش ایّام و چاره نیست
کایـــن ناخنه به دیـــده‌ی ایام درِبــرُســـت ( زندانی نای ، ۱۳۸۸ :۴۰ )
چون هدف ما در این مطالعه بیشتر سبک‌شناسی بیان و صور خیال است نه جامعه شناسی ادبی و لذا مقایسه‌های حبسیّه‌های مسعود سعد را با حبسیّه‌های دیگر در همین جا به پایان می‌برم، زیرا در پهنه‌ی ادب فارسی جز حبسیّه‌های خاقانی، همسنگ حبسیّه‌های مسعود نیست. پیداست که این سخن ما به معنی نفی حبسیّه‌های دیگران نیست. چنانکه حبسیّه‌های فرخی یزدی و حبسیّه‌های ملک الشعرا ی بهار (که در آن ها به حبسیّه‌های مسعود هم نظر داشته است) هر یک خود شاهکاری است. قول دیگری را هم که باید آن اضافه کنم این است که احتمالاً مرحوم دکتر مهندس حمیدی هم در ادب فارسی حبسیّه هایی سروده است که ما به آن ها دسترسی نداریم و چنانکه به آنها دسترسی داشتیم در اینجا مطرح می‌کردیم چرا که ندیده و نشنیده مطمئنیم که در سرودن برخی از ان حبسیّه ها به اقتضای قصاید مسعود و خاقانی _که حافظه‌ی حافظ کلام دریش مملو از آن ها بود^[۶۱]_ رفته است.
۳-۱۰- سه دبستان شعری در قرن ششم
درمطالعات سبک شناسانه به این امر واقفیم که در قرن ششم سه دبستان شعری در ایران دایر بوده است که به این هر سه مکتب و یا دبستان شعری فهرست وار اشاره می‌کنیم.
سبک خراسانی: شاعرانی چون معزّی و ادیب صابر تقریباً همان سبک خراسانی قرن چهارم و پنجم را ادامه می‌دادند.
سبک ارّانی یا آذربایجانی: که در حوزه‌ی شمال غربی ایران به ریاست ابوالعلاء گنجوی دایر بود و شاعرانی چون خاقانی و فلکی شروانی و مجیرتبلیغاتی و نظامی گنجوی به ان اسلوب می‌سرودند. این هر دو مکتب در اواخر همان قرن ششم به کلّی تعطیل شدند.
مکتب شعری عهد سلجوقی یا بین بین: که از همه مهم تر است و بعداً منجر به سبک عراقی شد. شاعران این مکتبند که سبک خراسانی را به سبک عراقی تغییر دادند.
۳-۱۱- مختصات اسلوب شعری عهد سلجوقی یا بین بین
مهم ترین مختصه‌ی اسلوب شعری عهد سلجوقی یا سبک بین استفاده از معلومات علمی در شعر است که پایه‌ی گذار آن ابوالفرج رونی است. درست است که مختصات زبانی همان مختصات زبانی سبک خراسانی است امّا از نظر فکری و ادبی شعر دچار تغییراتی محسوس گردیده است. توجه مسائل انفسی (=ذهنی و انتزاعی) و سوبژکتیو و نحله‌های فکری و معلومات عصری و آموزه‌های حکمی و شبه عرفانی و بدیع و بیان از مختصات این نوع شعر است. که از نمایندگان معروف این شیوه از همه نامبردارتر مسعود سعد و انوری است.
از تحوّلات و دگرگونی‌های اساسی که در شعر شاعران این مکتب دیده می‌شود این است که در کنار قصیده گاه گاهی غزل نیز می‌سرایند که بعد ها قصیده‌ی این مکتب از بین می‌رود. و تنها غزل است که در سبک عراقی اساس این سبک است. درست است که در شعر برخی شاعران سبک عراقی مثلاً سعدی قصیده هم دیده می‌شود. امّا این قصیده دیگر آن قصیده سبک خراسانی یا سبک آذربایجانی نیست. سعدی یکی از این کسانی است که مرگ قصیده را اعلام کرد و به پند و اندرز شاهان پرداخت.
به نوبتند ملوک اندر این سپنج سرای کنون که نوبت توست ای ملک به عدل گرای «سعدی»
۳-۱۲- مسعود سعد نماینده سبک عهد سلجوقی یا بین بین
علّت اینکه در این پژوهش مسعود را نیز از نمایندگان عهد سلجوقی و سبک بین بین قلمداد نمودیم این است که اوّلا در شعر او مختصاتی از سبک خراسانی از قبیل: ویژگی‌های زبان فارسی کهن، مفاخره، انواع تکرار از قبیل رّد الصدر و غیره دیده می‌شود و دیگر اینکه برخی از مختصات سبک عراقی را نیز حائز است. از قبیل بدیع معنوی مثل انواع ایهام (ایهام تناسب و تضاد و ترجمه و تبادر و اسلوب الحکیم و استخدام) و استفاده از ابزارهای بیانی چون تشبیه و استعاره در نقاشی‌های شعری و بیان عواطف و احساسات و هم تا حدودی مانند انوری مصطحات علمی دوره‌ی خود را در شعر وارد کرده است.
نکته‌ی دیگر اینکه در توضیح اسلوب شاعری مسعود سعد حائز کمال اهمّیت است این است که محبوس بودن هزده ساله (هجده ساله) او باعث شد تا به بیان مسائل حاد عاطفی و احساسی و شخصی بپردازد که تا روزگار او مسبوق به سابقه نبوده است. بنابراین برای نشان دادن این تفاوت سبکی به راحتی می‌توان بین اشعار که در زندان سروده با اشعاری که خارج از زندان سروده است تفاوت گذاشت. یک نمونه از اشعاری که در زمان رهایی و خارج از زندان سروده است با مطلع زیر است:

به نظم و نثر کسی را گر افتخار سزاست
مرا سزاست که امروز نظم و نثر مراست
قصیده‌ی مزبور به همان اسلوب خراسانی است. مسائل مواج در آن جنبه‌ی آفاقی و بیرونی دارد. حال انکه قصاید حبسیّه او مثلاً:
تیر و تیغ است بر دل و جگرم
غــم و تیمار دختــر و پسـرم
به اسلوب عاطفی اشعار سبک عراقی نزدیک است. امّا درست آن است که در یک داوری علمی و عاری از هر گونه اغراض disinterested به اصطلاح خالی از شائبه‌ی هر گونه اغرض اسلوب او را اختلاطی (=آمیزشی) از هر دو روش (خراسانی و عراقی) بدانیم که از همین روی امتیازی یافته که نه این است و نه آن. چنانکه اگر دقیق شویم گاهی در یک بیت او می‌توانیم این هر دو تمایل را ببینیم. مثلاً در بیت زیر:
خونی که ز سرخ لاله بگشایم
انــدر تـــن زار ناتـوان بندم
«خونی که از سرخ لاله می‌آید به معنی اشک یادآور شیوه‌های بیانی سبک عراقی است، حال آن که فعل گشادن در مصراع اوّل و کلّ مصراع دوم به اسلوب خراسانی است.»
امّا خود مختصات شعر عهد بین و بین از قبیل استفاده از معلومات علمی ان دوره از جمله اصطلاحات نجومی در شعر مسعود فراوان است. پایه گذار این نوع شاعر معاصر او «ابوالفرج رونی» است که زمانی با هم دوست بودند. (شمیسا،۱۳۸۸: ۵۲)
۳-۱۳- معاصران مسعود سعد
معاصر دیگر او سنایی است که از ارادتمندان مسعود بود و دیوان او را نیز گرآورده است. مسائل شرعی و اخلاقی و عرفانی را وارد شعر کرد که در شعر مسعود بازتابی ندارد. البته شعر مسعود از نکات اخلاقی و اندرزی خالی نیست. ولی چون در سبک‌شناسی آنچه مهم است فرکانس ها و بسآمد هاست و لذا این جنبه در او تشخیص ندارد همانطوری که نکات عرفانی و صوفیا نه در دیوان خاقانی کم نیست؛ «ولی آشنایی بیشتر با خاقانی به ما نشان می‌دهد که شیوه‌ی تفکّر صوفیانه وارسته در روی اصیل و او مردی است متشرّع و به درجه ای مقیّد به ظواهر شرع که متابعت از فلسفه و احکام عقل را تخطئه می‌کند:
چنانکه در قصیده ای گفته است:
فلسفه در سخن می‌آمیزید وانگهی نام آن جدل منهید
نقد هر فلسفی کم از فلس است فلس در کیسه‌ی عمل منهید
مرکب دین که زاده‌ی عرف است داغ یونانش بر کفل منهید
قفل اسطوره‌ی ارسطو را بر دار حسن الملل منهید
نقش و سوره‌ی فلاطون را بر طراز بهین حلل منهید^[۶۲]
حال می‌توان مختصات عهد سلجوقی یا بینابین را به شرح زیر خلاصه کرد:
در این دوره قصیده در حال تغییرات و غزل در حال رشد. شاعرانی چون روزنی سمرقندی اصطلاحات علمی را وارد شعر کردند، امثال ارزقی هروی در تشبیهات نو آوری هایی دارند. سنایی مضامین عرفانی را وارد شعر فارسی کرد و به شعر شرع پرداخت. مسعود سعد به مضامین عاطفی و احساسی توجه دارد که نتیجه تغییّر احوال و سرنوشت مردی مرفّه است که یک چند امیر و حاکم بوده است که روزگارش به زندان انجامیده است. اکنون به برخی از موضوعات شعری او که تقریباً در شعر قبل از نیست اشاره می‌گردد:
در تنهایی وحشتناک زندان، زندگی خود را مرور می‌کند، به یاد زادگاهش لاهور است. خطاب به آن می‌گوید:
ای لاوهور، وَیحَک بی من چگونه ای
بی آفتاب روشن ، روشن چگونه ای
نا گه عزیز فرزند از تو جدا شده است
با درد او به نوحه و شیون چگونه ای
و سپس لاهور به او جواب می‌دهد:
آباد جای نعمت نامد تو را به چشم

شفیع­آبادی، عبدالله و ناصری، غلامرضا (۱۳۸۰). نظریه­ های مشاوره و روان­درمانی، تهران: انتشارات مرکز نشر دانشگاهی تهران.
شهنی­ییلاق، منیجه؛ عزیزی­مهر، الهه و مکتبی، غلامحسین (۱۳۹۲). رابطه­ علی تعارض آشکار و تعارض نهان بین والدین با عملکرد تحصیلی با میانجی­گری رابطه­ والد فرزند، رفتار ضداجتماعی و افسردگی در دانش ­آموزان دبیرستان. فصلنامه مشاوره­ی کاربردی، ۲ (۳)، ۱۶-۱٫
صمدی، سیدعلی (۱۳۸۸). ناتوانی هوشی. تهران : نشر دانژه.
صابری، هایده (۱۳۸۷). همه­گیرشناسی اختلال­های رفتاری در کودکان مقطع ابتدایی. مجله اندیشه و رفتار. ۲(۲).
عارفی، مژگان (۱۳۸۶). ارائه یک الگوی علمی برای عملکرد اجتماعی بر اساس نظریه ذهن با میانجی­گری باورهای ماکیاولیستی و همدلی، (رساله دکتری، ۱۳۸۶٫ دانشگاه شیراز).

غباری­بناب، باقر؛ حسین خانزاده فیروزجاه (۱۳۸۸). روان­شناسی و آموزش کودکان با کم­توانی هوشی. تهران: نشر دانژه
فرخنده، محمد و به پژوه، احمد (۱۳۸۲). مقایسه اثربخشی روش های مشاوره گروهی و اقتصاد ژتونی درکاهش مشکلات رفتاری دانش ­آموزان کم ­توان ذهنی. مجله روانشناسی، ۷ (۴)، ۳۸۶-۳۷۲٫
کامران، فریدون (۱۳۸۴). نقش عدم همدلی والدین بر بزهکاری نوجوانان. فصلنامه تخصصی جامعه شناسی، ۱(۴)، ۱۰۵-۱۱۷٫
کاکاوند، علیرضا (۱۳۹۰). روان­شناسی مرضی کودک. چاپ سوم. تهران: ویرایش
کاپلان­ـ­سادوک (۱۳۸۴). خلاصه روان­پزشکی، علوم رفتاری ـ روان­پزشکی؛ (ترجمه پورافکاری، نصرت­الله). تهران: انتشارات شهرآشوب.
گلچین، رومینا و حسینی­نسب، سیّد داود (۱۳۹۲). مقایسه مشکلات رفتاری فرزندان در مادران با هوش هیجانی بالا و پایین. فصلنامه آموزش و ارزیابی. ۶ (۲۴)، ۲۴-۱۳٫
مرادی، حسین و رضایی جمالویی، حسن (۱۳۹۲). اختلال­های رفتاری و هیجانی: ماهیت، ارزیابی و درمان. تهران: نشر وانیا.
ماسن پاول هنری و همکاران (۱۳۹۲). روانشناسی رشد و شخصیت. ترجمه مهشید یاسایی. تهران: ماد
میلانی­فر، بهروز (۱۳۹۲). روان­شناسی کودکان و نوجوانان استثنایی. تهران: قومس
نوروزی، زهرا (۱۳۸۹). بررسی نقش خود تنظیمی و همدلی در پرخاشگری و ارتباط با همسالان در گروهی از دانش ­آموزان دبیرستان شهر شیراز. (پایان نامه کارشناسی ارشد، ۱۳۸۹٫ دانشگاه شیراز).
ویکس­نلسون، ریتا و ایزرایل، آلن سی (۱۳۸۷). اختلال­های رفتاری کودکان؛ (ترجمه منشی­طوسی، محمدتقی). مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
هالان، کافمن (۱۳۸۸). دانش ­آموزان استثنایی (مقدمه­ای بر آموزش ویژه)؛ (ترجمه علیزاده، حمید؛ صابری، هائیده؛ هاشمی، ژانت و محی­الدین، مهدی). تهران: ویرایش.
هاردمن، مایکل­ ام؛ درو، گیلفوردجی و اگن، ام وینستون (۱۳۸۸). روان­شناسی و آموزش کودکان استثنایی” جامعه، مدرسه و خانواده"؛ (ترجمه علیزاده، حمید؛ گنجی، کامران؛ یوسفی­لویه، مجید و یادگاری، فریبا). تهران: انتشارات دانژه.
منابع انگلیسی
Angold, A., Castello, E. J., & Erkanli, A. (1999). Journal Child Psychiatry, ۴۰, ۵۷- ۸۷٫
Aries, p. (1962). Centuries of Childhood. New York: Vintage Books.
American Psychology Assiciation (2013). DSM-5. Intellectual Disability.fact Sheet.
American Psychology Association (2010). Understanding Anexiety Disorder and Effective Treatment.
Achenbach, T. M., Rescorla, L. A. (2001). Manual for the ASEBA School-Age Forms & Profiles. Burlington, VT: University of Vermont. Research Center for Children, Youth, & Families.
AAMR Ad Hoc Committee on Termonology and Classification. (1992). Mental Retardation: Defination, Classification, and System of Support (9^th Ed). American Association on Mental Retardation.
AAIDD Ad Hoc Committee on Terminology and Classifi cation. (2010). Intellectual disability: Definition, classification, and systems of supports (۱۱^th Ed.). Washington, DC: American Association.
Abbeduto, L., Seltzer, M. M., Shattuck, P., Krauss, M. W., Orsmond, G., & Murphy, M. (2004). Psychological well-being and coping in mothers of youths with autism, Down syndrome, or Fragile X syndrome. American Journal on Mental Retardation. 109, 237-254.
Albiero, P., Matricardio, G., Speltri, D & Toso, D. (2008). The Assesment of Empathy in Adolescent: A Contribution to the Italian Validation of the Basice Empathy Scale. Journal of Adolescence. 1-16.
Appleton, P. L., Ellis, N. C., Minchom, P. E., Lawson, V., Boll, V., & Jones, P. (1997). Depressive symptoms and self-concept in young people with spina bifida. Journal of Pediatric Psychology. 22, 707–۷۲۲٫
Batshaw, M. L., Roizen, W.J., Lotrecchiano, G. R. (2012). Children with Disabilities (۷ Th Ed). Brookes Publishing.
Batson, C. D., Batson. J.C., Griffit, C.A. (1989). “Negative Relief and Empathy-Altruism Hypothesis". Journal of Personality and Social Psychology. 56, 922-933.
Brennan, P. A., Le Brocque, R., & Hammen, C. (2003). Maternal depression, parent-child relationships, and resilient outcomes in adolescence. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. 42, 1469–۱۴۷۷٫
Benner, G. J., Nelson, J. R., Ralston, N. C., & Mooney, P. (2010). A Meta-analysis of the effects of reading instruction on the reading skills of students with or at-risk of behavioral disorders. Behavioral Disorders. ۳۵, ۸۶–۱۰۲٫
Bauer, P. E. (2008). Perspective: Prenatal screening for Down syndrome. Intellectual and Developmental Disabilities. 46, ۲۴۷–۲۵۱٫
Bhatia, M. S., Kabra, M., & Sapra, S. (2005). Behavioral Problems in Children with Down syndrome. Indian Pediatrics. 42 (17). 674-680.
Bailey, D. B., Hatton, D. D., Tassone, F., Skinner, M., & Taylor, A. K. (2001). Variability in FMRP and early development in males with Fragile X syndrome. American Journal on Mental Retardation. 106, 16–۲۷٫
Baker, B. L., McIntyr, L. L., Blacher, J., Crnic, K., Edelbrock, C., & Low, C. (2003). Pre-school children with and without developmental delay: Behaviour problems and parenting stress over time. Journal of Intellectual Disability Research. 47, 217–۲۳۰٫
Bader. S. H., Barry, T. D., & Hann, J. A. H. (2015). The Relation between Parental Expressed Emotion and Externalizing Behaviors in Children and Adolescents with an Autism Spectrum Disorder. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities. ۳۰(۱), ۲۳-۲۴٫
Beirn-Smith, M., Patton, J. R., Kim, S. H. (2006). Mental Retardation: An Introduction to Intellectual Disabillities.
Borkowski, J. G., Ramey, S. L., & Bristol-Power, M. (2002). Parenting and the child’s world: Influences on academic, intellectual, and social-emotional development. Mahwah, NJ: Erlbaum.
Baker, J. K., Smith, L. E., Greenberg, J. S., Seltzer, M. M., & Taylor, J. L. (2011). Change in maternal criticism and behavior problems in adolescents and adults with autism across a 7- year period. Journal of Abnormal Psychology. 120(2), 465–۴۷۵٫
Blacher, J., Baker, B. L., & Kaladjian, A. (2013). Syndrome specificity and mother-child interactions: Examining positive and negative parenting across contexts and time.
Bauer, A. M., & Shea, T. M. (1999). Learner with Emotional and Behavioral Disorder: An Introduction. Upper Sadlle River, NJ: Prentice-Hall.
Brojčin B, Banković S, Japundža-Milisavljević M. (2011). Socijalne veštine dece i mladih s intelektualnom ometenošću, Nastava i vaspitanje, 3, 419-29.
Bernheimer, L. P., Keogh, B. K., & Guthrie, D. (2006). Young children with developmental delays as young adults: Predicting developmental and personal-social outcomes. American Journal on Mental Retardatio., ۱۱۱, ۲۶۳–۲۷۲٫
Blair, R. J. R. (2008). Fine cuts of empathy and the amygdala: Dissociable deficits in psychopathy and autism. The Quarterly Journal of Experimental Psychology. ۶۱, ۱۵۷–۱۷۰٫
Bowllby, J. (1951). Maternal Care and Maternal Health. World Health Organization, Geneva.
Bakermans-Kranenburg, M. J., van IJzendoorn, M. H., Juffer, M. (2003). Less is more: meta-analyses of sensitivity and attachment interventions in early childhood. Psychology Bull. 129,195–۲۱۵٫
Brody, L. R., & Hall, J. A. (2000). Gender, emotion, and expression. In M. Lewis & J. M. Haviland-Jones (Eds.), Handbook of emotions (۲nd Ed.) (pp. 338-349). New York: Guilford Press.
Baron-Cohen, S. (2002). “The extreme male brain theory of autism.” Trends in Cognitive Sciences. ۶, ۲۴۸-۲۵۴٫
Colman, I., Murray, J., Abbott, R. A., Maughan, B., Kuh, D., Croudace, T. J., & Jones, P. B. (2009). Outcomes of conduct problems in adolescence: 40 year follow-up of national cohort. British Medical Journal. 338, 2281-2986.
Carlin, M. T., Chrysler, C., & Sullivan, K. (2007). Conjunctive search in individuals with and without mental retardation. American Journal on Mental Retardation. ۱۱۲, ۵۴–۶۵٫

امام سجادu در صحیفه سجادیه می‌فرماید: «فَلا تَرُدَنِی خَائِبَاً دَعوَتَکَ یَا رَبِّ مِسکِینَاً مُشفِقَاً خَائِفَاً وَجِلاً فَقِیراً مُضطَرَاً اِلَیک؛^[۱۲۱] ای پروردگار من! بر من ببخشای و مرا همچون پناهنده‌ای درمانده و ذلیل در پناهت بپذیر در یوزه‌گری بی‌چیزم، محرومم مفرمای، محتاج و مسیکنم و به سوی تو عرض مسکنت می‌کنم بر من رحم کن و نومیدم مساز.»
بنابراین از مهم ترین شئونات دعا انکسار دل و رقت قلب است چنین حالتی را در دعا باید غنیمت شمرد، همان‌طوری که پیامبر اکرمe فرمود: «اِغتَنِمُوا الدُّعَاءُ عِندَ الرِقَهٍ فَاِنَّهَا رَحمَهً؛^[۱۲۲] غنیمت بشمارید دعا و نیایش را هنگامی که حالت رقت دارید که آن موجب رحمت بیکران خداوند است بلکه چنین دعایی خودش از رحمت واسعه پروردگار می‌باشد.»

۹- عمل به احکام و دستورات خدا، قرآن و سنت رسول e

مهم‌ترین و اساسی‌ترین شرط از شرایط استجابت دعا و نیایش پس از شناخت خدا، عمل و پایبندی به دستورات و قوانین الهی است یعنی بنده اوامر و نواهی پروردگار را اطاعت کند و در ابعاد و شئونات زندگی مراعات احکام الهی نماید و حق بندگی را به‌جا آورد. چنان چه خدا در قرآن می‌فرماید: «وَأَوْفُواْ بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ؛^[۱۲۳] به عهد من وفا کنید تا به عهد شما وفا کنم و از شکستن پیمان من برحذر باشید.»
و هم‌چنین رسول اکرم e در این باره فرموده‌اند: «یَکفِی مِنَ الدُّعَاءِ مَعَ البِرِ مَا یَکفِی الطُّعَامُ مِنَ المُلحِ؛^[۱۲۴] کفایت می‌کند دعای اندکی که با اعمال و گفتار نیک و صالح باشد، در این صورت مورد پذیرش و خشنودی خداوند است.»
سخن بدون عمل و گفتار بدون کردار مانند تیراندازی است که کمنش زه نداشته باشد و به همین خاطر بی‌تأثیر و بی‌نتیجه است. ^[۱۲۵]
«قَالَ اَمِیرَالمُؤمِنِینَ u اِنَّهُ خَطَبَ فِی یَومِ بَلِیغِهِ فَقَالَ فِی آخِرِهَا:
اَیُّهَا النَّاسُ سَبعُ مَصَائِبَ عظَامَ نَعُوذُ بِالله مِنهَا: عَالِمُ زُل وَ عَابِدُ مُل وَ مُؤتمُِنَ فُل وَ مُؤمِنُ غُل وَ غَنِیُ اَقَل وَ عَزِیزُ ذُل وَ فَقِیرُ اَعتَل… عن قول اله تعالی: (ادعونی استجب لکم)^[۱۲۶]
قَالَ u اِنَّ قُلُوبُکُم فَاَنتَ بِثَمَانِ خِصَال… وَ قَالَ (اِنَّ الشَّیطَانُ لَکُم عَدوٌ فَاتَخَذُوهُ عَدُوَا)^[۱۲۷]
وَ قَد سَدَدتُم اَبوَابِهِ وَ طُرُقِهِ؟…^[۱۲۸]
از امیرالمؤمنین علی u روایت شده که روز جمعه‌ای خطبه‌ی بلیغ و گیرایی ایراد فرمودند و در پایان آن خطبه گفتند: مردم! هفت مصیبت است که ما از آن‌ها به خدا پناه می‌بریم: عالمی که بلغزد و عابدی که از عبادت ملول و خسته گردد و مؤمنی که کافر شود و امینی که خیانت کند و توانگری که فقیر شود و عزیزی که خوار گردد و بینوایی که بیمار گردد. در این وقت مردی به امیرمؤمنان علی u از عدم‌استجابت دعایش شکایت کرد و گفت با این‌که خداوند فرموده دعا کنید تا اجابت کنم شما را؛ ما دعا می‌کنیم ولی به اجابت نمی‌رسد؟! امامu در پاسخ فرمود: قلب‌های شما در هشت چیز خیانت کرده (لذا دعایتان مستجاب نمی‌شود):
شما خدای را شناخته‌اید اما حق او را ادا نکرده‌اید؛ به همین دلیل، شناخت شما سودی به حالتان نداشته است. شما به فرستاده او ایمان آورده اید سپس با سنت و برنامه دینی او به مخالفت برخاسته اید؛ ثمره ایمان شما کجاست؟ شما کتاب او را خوانده اید ولی به آن عمل نکرده‌اید گفتید شنیدیم و اطاعت کردیم، سپس به مخالفت برخاستید. شما می گویید از آتش مجازات و کیفر خدا می‌ترسید اما همواره کارهایی می‌کنید که شما را به آن نزدیک می سازد. می‌گویید به پاداش الهی علاقه دارید اما همواره کاری انجام می‌دهید که شما را از آن دور می‌سازد. نعمت خدا را می‌خورید و حق شکر او را ادا نمی‌کنید. به شما دستور داده دشمن شیطان باشید (و شما طرح دوستی با او می‌ریزید) ادعای دشمنی با شیطان دارید اما با او مخالفت نمی‌کنید. شما عیوب مردم را نصب‌العین خود ساخته و عیوب خود را پشت سر افکنده‌اید. با آن حال چگونه انتظار دارید دعایتان به اجابت برسد؟! در حالی که خودتان درهای آن را بسته‌اید؟ تقوا پیشه کنید اعمال خویش را اصلاح نمایید امر به معروف و نهی از منکر کنید تا دعای شما به قبولی و اجابت برسد.»
این حدیث پرمعنی با صراحت می‌گوید: وعده خداوند به اجابت دعا یک وعده مشروط است نه مطلق مشروط به آن‌که شما به وعده‌ها و پیمان‌های خود عمل کنید در حالی که شما از هشت راه پیمان‌شکنی کرده‌اید و اگر به این پیمان‌شکنی پایان دهید دعای شما مستجاب می‌شود عمل به دستورات هشتگانه فوق که در حقیقت شرایط استجابت دعاست برای تربیت انسان و به کار گرفتن نیروهای او در یک مسیر سازنده و ثمربخش است. ^[۱۲۹]
«وَ عَن اَبِی جَعفَرu قَالَ: اِنَّ الله تَعَالَی اُوحِیَ اِلَی دَاوُودِ اِن اَبلَغَ قَومُکَ اِنَّهُ لَیسَ مِن عَبدِ مِنهُم آمُرِهِ بِطَاعَتِی فَیُطِیعُنِی …؛^[۱۳۰] ابی حمزه روایت کرده از امام باقرu که فرمودند: خداوند به حضرت داوودu وحی نمود که به قومت ابلاغ کن به درستی که هیچ بنده‌ای از بندگانم نیست که او را امر به اطاعت کردم، مرا اطاعت کند مگر اینک حق او برمن این است که از او اطاعت کنم و او را بر اطاعتم یاری نمایم. اگر از من درخواست کند به او عطا می‌کنم و اگر مرا بخواند او را اجابت می‌نمایم…»
از این حدیث نیز بر می‌آید که اجابت دعا مشروط به اطاعت خداوند می‌باشد بنابراین، ایمان و عمل صالح و امانت و درستکاری یکی دیگر از شرایط استجابت دعاست زیرا آن کس که به عهد خویش در برابر پروردگارش وفا نکند انتظار اجابت دعا از ناحیه پروردگار را نباید داشته باشد. با این وضع چه دعایی از انسان مستجاب می‌شود؟ در صورتی که درهای دعا و راه‌های آن را بسته باشند باید از خداوند ترسید و کردار و گفتار و کارها را اصلاح کرد و به وظایف و تکالیف الهی عمل و درون را از اغیار خالی نمود و خالصانه به درگاه ربوبی تضرع و نیایش کرد در این صورت به طور قطع دعا مستحاب می‌شود. ^[۱۳۱]

۱۰- کسب حلال و پاکیزه

یکی از مهم ترین شرایط اجابت و قبولی دعا این است که انسان در زندگی از اموال غصب، ظلم و ستم بپرهیزد و تغذیه او از حرام نباشد بلکه از کسب حلال و خوراک پاکیزه باشد. در این زمینه احادیث فراوانی هست. برای نمونه به چند حدیث اشاره می‌شود: «عَن النَّبِی: من اَحَبَّ اِن یَستَجَاب دُعَاؤُهُ مَطعَمُهُ وَ مَکسَبُهُ؛^[۱۳۲] از پیامبر اکرمe روایت شده که فرمودند: هرکس دوست دارد که دعایش مستجاب شود باید طعام و کسب و کارش از حلال و پاکیزه باشد.»
«وَ قَالَ النَّبِی لِمَن قَالَ لَهُ: اَحَبَّ اَن یَستَجَابُ دُعَائِی: طَهَرَ مَأکَل وَ لاتَدخُل بَطنِک الحَرَام؛^[۱۳۳] کسی در محضر رسول اکرم عرض کرد دوست دارم دعایم مستجاب شود؟ آن حضرت پاسخ فرمودند: خوراک خودت را پاک کن و در شکمت لقمه‌ی حرام داخل نکن.»

۱۱- اقرار به نبوت و امامت

محمد بن مسلم می گوید: «به امام باقرu عرض کردم: ما فردی را می نگریم که در عبادت و خشوع و کوشش دینی بسیار جدی است ولی امامت شما را نپذیرفته است آیا آن عبادات و کوشش‌های دینی او سودی به حالش دارد؟ امامu فرمود ای ابا محمد مثل اهل بیت نبوت (علیهم ‌السلام) همانند آن خاندانی است که در بنی‌اسرائیل بودند که هرگاه مردی از آن خاندان چهل شب عبادت و راز و نیاز و کوشش کرد و سپس دعا نمود ولی دعایش مستجاب نشد. نزد حضرت عیسیu رفت و گله کرد و از حضرت عیسی u خواست که برای او دعا کند. حضرت عیسیu وضو گرفت و نماز خواند و پس از نماز برای او دعا نمود خداوند به حضرت عیسیu وحی کرد: آن بنده من از دری غیر از آن در که باید از آن به نزدم آید، می‌آید. او مرا خواند ولی در دلش نسبت به نبوت تو شک دارد بنابراین اگر او آن‌قدر مرا بخواند که گردنش بریده شود و انگشتانش بریزد دعایش را اجابت نمی‌کنم حضرت عیسیu به آن مرد گفت: آیا تو خدا را می‌خوانی ولی در مورد پیامبرش شک داری؟ گفت: ای روح خدا! سوگند به آن خدا همان‌طور است که گفتی من درباره پیامبر تو شک داشتم، اکنون از خدا بخواه تا این شک را از دل من بزداید. حضرت عیسیu دعا کرد. خداوند توبه‌ی او را پذیرفت و او مانند خاندان خود گردید، پس از چهل شب عبادت دعایش مستجاب شد.» ^[۱۳۴]
البته این تنها دعا نیست که بدون پذیرش امامت امام برحق پذیرفته نیست، بلکه از احادیث و روایات وارده بر می‌آید که بدون پذیرش امامت امامان (علیهم‌السلام) و پیشوایان واقعی هیچ‌گونه اعمال خوب و صالح از انسان پذیرفته نیست، هم‌چنان‌که محمدبن مسلم می‌گوید: شنیدم امام باقرu می‌فرمود: «هرکس به خداوند نزدیک شود با انجام عبادتی که در آن خودش را به رنج و زحمت انداخته ولی امام حق را نپذیرفته باشد، اعمال و کوشش او مقبول درگاه الهی نخواهد بود و هم‌چنین شخصی گمراه و سرگردان است که خدا از اعمال او خشمگین است. این انسان‌ها همچون گله بدون چوپان می‌باشند که سرانجام دچار خطرات و طعمه گرگ می‌شوند.»^[۱۳۵]
خداوند متعال در این زمینه می‌فرماید: «قُلْ إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ وَیَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ؛^[۱۳۶]بگو ای پیامبر اگر خداوند را دوست می‌دارید مرا پیروی کنید که خداوند شما را دوست دارد و گناهان شما را ببخشاید که او آمرزنده و مهربان است.»
در اصل دعا، عبادت و محبت غیراز راه ایمان و اعتقاد به نبوت پیامبر الهی و امامت امامان برحق مقبول نیست و ارزش ندارد به همین خاطر از شرایط اجابت دعا ایمان و پذیرش نبوت پیامبر اسلامe و امامت جانشینان معصوم(علیهم‌السلام آن حضرت می‌باشد. ^[۱۳۷]

۱۲- عدم جانشینی دعا با اسباب طبیعی و وسایل مادی

از شرایط عمده استجابت دعا این است که دعا نباید جانشین اسباب طبیعی و وسائل مادی برای وصول به هدف گردد زیرا معنی دعا این نیست که از وسایل و علل طبیعی دست کشیده شود و به جای آن دست به دعا و نیایش و تضرع به درگاه خدا برداشت شود بلکه مقصود این است که بعد از آن که نهایت کوشش خود را در استفاده از همه اسباب و وسایل موجود به کار بسته شود و هنگامی که کاری از پیش نبردیم و به بن‌بست رسیدیم به سراغ امدادهای غیبی و دعا برویم و با توسل و تضرع و تکیه بر خداوند روح امید و حرکت را در خود زنده کنیم و از کمک‌های بی‌دریغ آن فیاض مطلق مدد گیریم و از قدرت لایزال او استمداد کنیم.
بنابراین دعا عاملی است در کنار عوامل و اسباب دیگر برای رسیدن به مطلوب و نه عاملی به جای عوامل طبیعی همان طور که در روایات تأکید شده است کسانی که علل و اسباب وصول به هدف و کار و کوشش را کنار گذاشته، متوسل به دعا و تضرع و نیایش شوند مستحق ملامت و مذمت می‌باشند.^[۱۳۸]
«وَ قَالَ الصَّادِق: اَربَعَهً لایَستَجَاب لَهُم دُعَا: رَجُلُ جَالِس فِی بَیتِهِ، یَقُول: یَا رَبِّ ارزُقنِی فَیَقُولله: اَلمَ آمُوکَ بِالطَلَب؟ وَ رَجُل کَانَت لَهُ اَمَرُهُ فَدَعَانَا عَلَیهَا فَیَقُول: اَلَهُم اجعَل اَمَرَهَا بِیَدِکَ؟ وَ رَجُل کَانَ لَهُ مَالَ فَاسِدِهِ فَیَقُول: یَا رَبِّ ارزُقنِی فَیَقُول: اَلَم آمُرَکَ بِاِلاقتِصَاد اَلمَ آمُرَکَ بِالاصلاح؟ ثُمَّ قَََرَأَ: «وَالَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَلِکَ قَوَامًا»^[۱۳۹] وَ رَجُلَ کَانَهُ لَهُ مَالَ بِغَیرِ نِیَتِهِ، فَیَقُول: اَلمَ آمُرکَ بِالشَّهَادَه؛^[۱۴۰] امام صادقu فرمود: چهار گروه هستند که دعایشان مستجاب نمی‌شود:مردی که در خانه بنشید و بگوید: خدایا به من روزی بده؟ خداوند به او می‌فرماید: مگر به تو دستور ندادم که دنبال آن برو و در طلب آن برآی؟ مردی که زنی ناسازگار در خانه دارد و از بدرفتاری او به تنگ آمده دعا می‌کند که خدایا مرا از شر این زن آسوده کن (دعایش مستجاب نمی‌شود) خداوند به او می‌گوید: مگر طلاق در اختیار تو نیست؟ مردی که مالی دارد و آن را تباه می‌کند و بیهوده خرج می کند آن‌گاه می‌گوید: خدایا به من روزی بده؟ پاسخ می‌شنود: آیا من به تو دستور ندادم که اعتدال و میانه‌روی را پیشه گیری و مالت را تباه نکنی؟ آن‌گاه حضرت صادقu این شریفه را خواندند :کسانی که موقع انفاق اسراف می‌کنند و نه تقتیر و راهی میان این دو که عادلانه است انتخاب می‌کنند. مردی که حالی دارد و بدون شاهد و سند آن را قرض دهد اگر بدهکار به او پس ندهد و آن مرد پیوسته به درگاه خدا دعا کند، خداوند به او می‌فرماید: مگر به تو دستور ندادم که بی‌مدرک و شاهد قرض نده؟»
از یادآوری این موارد آن است که دعا جایگزین عمل نشود و هرجایی که انسان می‌تواند از راه عمل به هدف و منظور خود برسد، باید دست به عمل بزند و به دعا اکتفا نکند، بلی دعا می‌تواند به عنوان مکمل و متمم عمل باشد چنان‌که انسان عملی را انجام بدهد و از امکانات و اسباب طبیعی استفاده نماید و از خدا خیر و خوبی آن را استمداد کند به طور مثال آن‌که ذارع زمین را شخم بزند و بذر بپاشد و آبیاری بکند آن‌گاه برای خوبی محصول و سلامت آن از آفت و زیادی برکت و رشد آن و امثال آن‌چه از قدرت او خارج است دعا نماید و آن‌ها را از پروردگار بخواهد. مثال دیگر آن‌که شخص بیمار باید به پزشک معالج مراجعه کند، آزمایش خون و … بگیرد داروی نسخه دکتر را تهیه و مصرف نماید آن‌گاه برای تسریع در بهبود یافتن سلامت کامل دعا کند و اعتقاد و باور داشته باشد که شافی واقعی خداوند است ولی خود خداوند چنین تنظیم و ترسیم کرده است که انجام کارها از مجاری خود باشد و جریان امور و کارها از راه علل و عوامل طبیعی انجام گیرد.
ما وقتی به زندگانی خود پیغمبر اکرم e و ائمه اطهار علیهم‌السلام نگاه می‌کنیم، می‌بینیم آن‌ها تا جایی که کاری از دستشان ساخته بود، تنها به دعا اتکا نمی‌کردند و هرجا که قدرت عمل از دستشان خارج بود دعا می‌کردند پیغمبر e در جنگ بدر با سیصد و سیزده نفر از یارانش که بیشتر آن‌ها مردمانی فقیر و مستضعف و بدون ابزار جنگی بودند، رو در روی نهصد و پنجاه نفر از کافران ثروتمند و آماده و مسلح ایستاد رسول خدا e تمام تدابیر جنگی را بکار بردند و خود نیز لباس رزم پوشیدند و همچون سرداری ورزیده در میدان جنگ حاضر شدند البه پس از انجام همه‌ی کارها برای پیروزی به درگاه خدا دعا کردند و خدا هم بزرگ‌ترین پیروزی را نصب او و یارانش نمود و هم‌چنین در سایر جنگ‌شها چون خندق و خیبر و امثال آن‌ها و در دیگر رویدادهای اسلام در همه‌جا هرکاری را که در اختیار داشتند انجام می‌دادند و سپس دعا می‌کردند. ^[۱۴۱]

نظر مرحوم علامه طباطبایی راجع به شرایط دعا

مرحوم علامه طباطبایی، از این آیه‌ی شریفه که می‌فـــــرماید: «وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَهَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُواْ لِی وَلْیُؤْمِنُواْ بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ»^[۱۴۲] دو شرط را نتیجه می‌گیرد:
۱- این که دعا تنها با زبان نباشد بلکه نیاز واقعی فرد و باهمه وجود باشد.
۲- از خداوند متعال بخواهد. نه این که به زبان از خدا بخواهد، ولی درقلب توجه به اسباب دیگر داشته باشد یا این که توجه به خدا و اسباب به نحو شرکت داشته باشد.
ایشان در ادامه‌ی مطلب، توضیح می‌دهد: که اگر دعاها، مستجاب نمی‌شود به خاطر فقدان یکی از دو شرط آن می باشد (یعنی در حقیقت اصل دعا تحقق نیافته است) به طور مثال کسی دعا برای شفای مریضی می‌کند که مرده است که اگر می‌دانست مرده است دیگر دعا نمی‌کرد چون از زنده شدن مرده به طور کلی ناامید است. با این که اگر امیدوار بود و اعتقاد داشت مانند پیامبران و … می‌توانست حتی مرده‌ها را هم، زنده کند یا این که دعاهایی می‌کند که اگر حقیقت مطلب را می‌دانست چنین دعایی نمی‌کرد و یا این که درخواست خود را مطرح می‌کند، ولی از خدا، نمی‌خواهد، بلکه امیدوار به اسباب شناخته شده عادی می‌باشد. یا این اسباب را با خدا، در برآوردن حاجتش، شریک می‌کند: در تمام این موارد دعای واقعی صورت نپذیرفته است.
در پایان بحث مربوط به آیه شریفه می‌فرماید: شروط اصلی تحقق دعا، همان دو نکته‌ای بود که ذکر کردیم.^[۱۴۳]

آداب دعا در نیایش‌های انبیاء (علیهم‌السلام

۱- ربوبیّت الهی در دعای پیامبران

انبیاء (علیهم‌السلام قبل از هر چیز، در دعا از اسم شریف «ربّ، ربّنا، ربّی» استفاده می‌کردند، چون ربوبیّت، واسطه ارتباط بنده با خدا، می‌باشد و فتح باب هر دعایی است. به عبارتی دیگر، چون به هنگام دعا، مقام بنده، مقام اظهار نیاز و درخواست و طلب حاجت است، باید از اسمی بهره گرفت که مناسب مقام باشد. از این رو، «ربّ» که به معنای مالک و تربیت‌کننده است، برای دعا مناسب‌تر است و انسان با ذکر این نام خود را غرق در الطاف الهی و وابسته دائمی به عنایات او می‌بیند^[۱۴۴]. آیات زیر مصادیق گویایی از این مطلب می‌باشد.
چنان‌که در دعای حضرت آدم و حوا آمده است: «ربّنا ظلمنا أنفسنا؛^[۱۴۵] پروردگارا، ما بر خویشتن ستم کردیم.» این نیایش، راز و نیازی است که آن دو بزرگوار بعد از خوردن از درختی که خداوند از نزدیکی به آن نهیشان کرده بود با خدای خود کردند و به صفت ربوبیّتی متوسل می‌شوند که دافع هر شر و جاذب هر خیری است.
یکی از دعاهای حضرت ابراهیم u زمانی است که، هاجر علیها‌السلام و اسماعیل u را در مکه آن بیابان لم‌یزرع ـ به امر خداوند گذاشت و چنین دعا کرد: «رَبَّنَا اِنِّی اَسکَنتُ مِن ذُرِیَتِی بِوَادٍ غَیِرِ ذِی زَرعٍٍ عِندَ … رَبَّنَا اِنَّکَ تَعلَمُ مَا نُخفِی وَ مَا نُعلِن … رَبِّ اجعَلنِی مُقیمَ الصَّلاه وَ مِن ذُرِیَتِی … رَبَّنَا اغفِرلِی وَ لِوَالِدَیَّ وَ لِلمُؤمِنِینَ یَومَ یَقُومُ الحِسَاب؛^[۱۴۶] و (یاد کن) هنگامی را که ابراهیم گفت: پروردگارا، من (یکی از) فرزندانم را در درّه‌ای بی‌کشت، نزد خانه محترم تو، سکونت دادم … پروردگارا، بی‌گمان تو آن‌چه را که پنهان می‌داریم، و آن‌چه را که آشکار می‌سازیم می‌دانی … پروردگارا، مرا برپادارنده نماز قرار ده، و از فرزندان من نیز، پروردگارا، و دعای مرا بپذیر. پروردگارا، روزی که حساب برپا می‌شود، بر من و پدر و مادرم و بر مؤمنان ببخشای.»
علامه طباطبایی در ذیل این آیات آورده‌اند:
از جمله لطائفی که در دعای آن حضرت به چشم می‌خورد، اختلاف تعبیر در نداء است، در یک جا «رب» آمده و در جای دیگر «ربّنا»، در اولی پروردگار را به خود نسبت داد، به خاطر آن موهبت‌هایی که خداوند مخصوص او ارزانی داشته است، از قبیل سبقت در اسلام و امامت، و در دومی پروردگار را به خودش و دیگران نسبت داده، به خاطر آن نعمت‌هایی که خداوند هم به او و هم به غیر او ارزانی داشته است.^[۱۴۷] این ندا اعتراف داعی را به ربوبیّت خدا در هر چیز و به عبودیّت خود نسبت به پروردگار عالم می‌رساند. ^[۱۴۸]
حضرت عیسی u که خود یکی از مظاهر کامل بندگی و ادب و خضوع و خشوع است، این چنین دعا می‌کند:
«قَالَ عِیسَی ابنُ مَریَم اللَهُمَّ رَبَنَّا اَنزِل عَلَینَا مَائِدَهً مِنَ السَّمَاءِ تَکُونُ لَنَا عِیدَاً … وَ اَنتَ خَیرُ الرَازِقِینَ؛^[۱۴۹] عیسی پسر مریم گفت: بارالها، پروردگارا، از آسمان، خوانی بر ما فروفرست تا عیدی برای اوّل و آخر ما باشد و نشانه‌ای از جانب تو. و ما را روزی ده که تو بهترین روزی‌دهندگانی.»
«الله» نامی است که در بیان نام‌های خداوند جلوه خاصی دارد. در روایتی از امام حسن عسگری u نقل شده است که فرمودند: «الله» همان است که هر آفریده‌ای به هنگام قطع امید و در نیازمندی و گرفتاری‌ها از همه روی می‌گرداند و دل از اسباب می‌برد و دل به او می‌بندد.^[۱۵۰]
نکته جالب این است که دعا به ندای «اللَهُمَّ رَبَّنَا» آغاز می‌شود و حال آن‌که سایر انبیاء (علیهم‌السلام) دعای خود را تنها با کلمه «ربّ» یا «ربّنا» افتتاح می‌کردند. مفسّران این زیادتی ندا در دعای مسیح u را، برای رعایت ادب نسبت به موقف دشوار خود می‌دانند. شاید به این علت که چون حواریون معجزات باهر و روشن عیسی u را دیده بودند. در چنین شرایط، درخواست معجزه مناسب با مقام ایمان و اخلاص نبوده و ممکن است پیامدهای ناگوار داشته باشد. از این رو عیسی u با احتیاط کامل و بر آوردن کلماتی که بیشتر رحمت حق را جلب می‌کند، درخواست خود را مطرح می‌کند.^[۱۵۱]
ما این گونه ادب را در نیایش‌های پیامبر e شاهدیم، چنان که خداوند به او دستور می‌دهد: «وَ قُل رَبِّ اَدخِلنِی مُدخَلَ صِدقٍٍ وَ اَخرِجنِی مُخرَجَ صِدقٍ وَ اجعَل لِی مِن لَدُنکَ سُلطَانَاً نَصِیرَا؛^[۱۵۲] و بگو: پروردگارا، مرا (در هر کاری) به طرز درست داخل کن و به طرز درست خارج ساز. و از جانب خود برای من تسلطی یاری‌بخش قرار ده.»

۲- اوصاف الهی در آغاز دعا

ادب دیگر این‌که انبیا، بعد از ذکر نام ربّ، شروع به ثنایی جمیل از پروردگار می‌کنند. کما این که ادب عبودیّت هم این گونه اقتضا می‌کند. انسان برای تقرب به خدا آفریده شده است و باید از تمام امکانات زندگی برای رسیدن به این مقصود بهره گیرد، و حقیقت دعا هم، توجه به بارگاه معبود و حرکت در مسیر هدف خلقت و قرب الهی است که برای مؤمنان معراجی روحی و معنوی است. حقیقت و روح دعا توجه قلبی انسان به خدا است و میزان توجه انسان به خداوند به میزان معرفت و محبت انسان به ذات ربوبی‌اش بستگی دارد. از این رو توجه به صفات و اسماء و حمد و ثنای الهی قبل از دعا و به هنگام دعا سفارش شده است.
قَالَ عَلی u «اِنَّ مَدحَهُ قَبلَ المَسأله فَاِذا دَعوت الله عَزَّوَجَّل فَمَجِدهُ قَال قُلتُ.. امیرالمؤمنین u می فرمایند:مدح وتمجید ،قبل از نیاز و خواهش است.پس زمانی که خدا را می خوانید،او را تمجید وستایش کنید ،پرسیده شد (چگونه او را ستایش وتمجیدنماییم)حضرت فرمودند:می گویی ای کسی از رگ گردن به ما نزدیک تری ،ای کسی که نظیر ومثل نداردوای …» ^[۱۵۳]
از جمله ادعیه پیامبران، دعایی است که قرآن کریم از حضرت یونس u، در ایامی که در شکم ماهی به سر می‌برد، حکایت می‌کند: «وَ ذَا النُّونِ اِذ ذَهَبَ مُغَاضِباً فَظَنَّ اَن لَن نَقدِرَ عَلَیهِ فَنَادَی فِی الظُّلُمَات اَن لا اِلَهَ اِلا اَنتَ سُبحَانَکَ اِنِّی کُنتُ مِنَ الظَّالِمِینَ^[۱۵۴]؛ … تا در (دل) تاریکی‌ها ندا در داد که: معبودی جز تو نیست، منزهی تو، راستی که من از ستمکاران بودم.»
حضرت یونس u، در بین انبیاء (علیهم‌السلام ، تنها کسی است که در آغاز دعا کلمه «ربّ» را به کار نبرده است. در این جمله حضرت یونس u، از آنچه که عملش نشان می‌داد، بیزاری می‌جوید، چون عمل او ولو این که او چنین قصدی نداشت، این معنا را می‌رساند که، غیر از خدا مرجع دیگری است، که بتوان به او پناه برد. لذا وی از این معنا، بیزاری جسته و عرض داشت: «لا اِلَهَ اِلاّ اَنت» وجه دیگر این که قبل از دعا، پاک شمردن و تنزیه خدا از هر عیب و نقص و ظلم و ستم، و هر گونه گمان سوء درباره ذات پاک او را بر خود لازم می‌داند. چون رفتار یونس u این معنا را می‌رساند که، ممکن است کسی به کارهای خدا اعتراض نموده، و بر او خشم بگیرد، یا این که ممکن است کسی از تحت قدرت او بیرون شود، لذا برای عذرخواهی از آن گفت: «سُبحَانَکَ».^[۱۵۵]
به پیامبر e نیز خداوند، چنین دستور می‌دهد: «قُلِ اللهُمَّ مَالِکَ المُلکِ تُوتِی المُلکَ مَن تَشَاء وَ تَنزِعُ المُلکَ مَن تَشَاء … بِیَدِکَ الخَیر اِنَّکَ عَلَی کُلِ شَیءٍ قَدیر^[۱۵۶]؛ بگو: بارخدایا، تویی که فرمانفرمایی؛ هر آن کس را که خواهی، فرمانروایی بخشی؛ و از هر که خواهی، فرمانروایی را بازستانی؛ و هر که را خواهی، عزت بخشی؛ و هر که را خواهی، خوار گردانی؛ همه خوبی‌ها به دست توست، و تو بر هر چیز توانایی.»
حقیقت و روح دعا توجه قلبی انسان به خداوند است و میزان توجه انسان به خداوند به میزان معرفت و محبت انسان به ذات ربوبی‌اش بستگی دارد. از این رو توجه به صفات و اسماء و حمد و ثنای الهی قبل از دعا و به هنگام دعا سفارش شده است. بر این اساس در این آیه می‌بینیم که در ابتدا خداوند لفظ «اللهُمَّ» را آورده است که در واقع همان «یا الله» می‌باشد که حرف ندا حذف شده و به جای آن «م» مشدد در انتهای آن اضافه گشته است. و بعد از «اللهُمَّ» به پیامبر تعلیم می‌دهد که خدای خود را ستایش کند. در آیه اشاره می‌کند که تو خدایی هستی که تمامی خیرها به طور مطلق به دست تو است و قدرت مطلقه خاص تو است.^[۱۵۷]

۳- اقرار به گناه

دیگر از آداب دعای انبیاء (علیهم‌السلام بعد از ستایش جمیل، اقرار به بدی‌ها و گناهان می‌باشد، اقرار به بدی‌ها روح انسان را برای اتصال به رحمت فضل خداوند آماده می‌کند، اقرار به گناه موجب چشیدن روحانیّت و معنویّت دعا می‌شود و زمینه و توفیق توبه را فراهم می‌کند.
نوح u پیامبری که نه قرن و نیم، ستم بدترین و سرکش‌ترین قوم و طاغی‌ترین امت را تحمّل کرده و صبورانه به هدایت آنها اندیشیده است، اکنون خود را در محضر الهی بدهکار می‌داند و از خدای سبحان طلب مغفرت می‌کند و این گونه در اواخر زندگی خویش، ادب دعا را به ما می‌آموزد: «رَبِّ اغفِرلِی وَ لِوَالِدَیَّ وَ لِمَن دَخَلَ بَیتِی مُؤمِنَاً وَ لِلمُؤمِنِینَ وَ لاتَزِدِ الظَّالِمِینَ الاَّ تَبَارَا^[۱۵۸]؛ پروردگارا، بر من و پدر و مادرم و هر مؤمنی که در سرایم درآید، و بر مردان و زنان باایمان ببخشای، و جز بر هلاکت ستمکاران میفزای.»

۳-۷- تعاریف نظری
۱- تصادف^[۵]: واقعه‌ای است نادر و اتفاقی که معلول چند عامل می‌باشد. نادر به این معنی‌که اغلب برای اعضاء یک جامعه اتفاق نمی‌افتد و در زمان و محل‌های غیرقابل پیش‌بینی رخ می‌دهد.

۲- شدت تصادف^[۶]: یکی از عناصر اطلاعات بنیادی در آمار تصادف می‌باشد که عموماً برحسب تعداد تلفات یا جراحات ناشی از تصادف بیان می‌شود.
۳- نقاط تصادف‌خیز^[۷]: شناسایی نقاط تصادف‌خیز و تعیین آن‌ها بر روی نقشه از جمله مواردی است که در مطالعه تصادف متداول می‌باشد. تقاطع‌ها از جمله نقاط تصادف‌خیز محسوب می‌شوند که در نحوه برخورد و بررسی آن‌ها می‌بایستی مشخص شود که آیا تصادفی که رخ داده از نوع تقاطعی می‌باشد یا بین تقاطعی است. یعنی در بخشی از مسیر واقع در بین دو تقاطع اتفاق افتاده است. عموماً فاصله ۳۰ متری بازوهای یک تقاطع در طبقه‌بندی “تصادف تقاطعی” جای می‌گیرد.
۴- تقاطع هم‌سطح^[۸]: یکی از انواع تقاطع است که کلیه راه‌هایی که به آن می‌پیوندد یا آن را قطع می‌کند هم‌سطح می‌باشد.
۵- نقشه تصادفات^[۹]: نقشه‌ای است که عموماً بدون قیاس از یک تقاطع یا بخشی از یک راه که در آن کلیه تصادفات رخ داده طی مدت‌زمان معینی به‌وسیله علائم قراردادی از قبیل پیکان مشخص می‌شود و از آن جهت بررسی عواملی که باعث بروز تصادفات می‌گردد استفاده می‌شود.
۶- طراح هندسی^[۱۰]: مجموعه اقداماتی است که در جهت بهبود شرایط یک راه با توجه به ویژگی‌های جزء این ترافیک و در نظرگرفتن عناصر راه از قبیل: مقطع عرضی، قوس، مسافت‌های دید و ارتفاع ایمن صورت می‌پذیرد.
۷-ترافیک^[۱۱]: پدیده‌ای است ناشی از جا‌به‌جایی انسان، حیوان، کالا با هر شیوه و به هر وسیله‌ای از نقطه‌ای به نقطه دیگر.
۸- میدان^[۱۲]: میدان از مجموعه سه‌راه (تقاطع T) تشکیل شده است که این تقاطع‌ها به یک جزیره میانی معمولاً دایره‌ای شکل ختم می‌گردند. خیابان احداث شده دور جزیره میانی به عنوان خیابان ‌اصلی و هر یک از مسیرهای منتهی به آن به عنوان خیابان ‌فرعی، میدان، حرکات تداخلی در تقاطع را تفکیک می کند و ترافیک عبوری در آن به‌صورت رعایت حق‌تقدم کنترل می‌گردد.
۹- مانع نیوجرسی^[۱۳]: نوعی مانع غیرقابل عبور (با اتومبیل) است که به صورت دیواره کوتاهی به عنوان دو مسیر مخالف هم مورد استفاده قرار می‌گیرد.
۳-۸- جامعه آماری
جامعه آماری مجموعه‌ای از واحد هاست که در یک یا چند ویژگی مشترک باشند. از میان این مجموعه واحدها، تعدادی به عنوان نمونه برگزیده می‌شوند، هر یک از واحدهای جمعیت را که به عنوان عضوی از نمونه در معرض انتخاب است، یک واحد انتخاب یا واحد نمونه‌ای می‌خوانند. این واحد می‌تواند فرد،‌ یا واحد نهایی، یا مجتمعی از افراد، یا اصطلاحاً خوشه باشد (سرایی،۱۳۷۵). جامعه آماری در این پژوهش کلیه اصلاحات هندسی انجام شده در شهر بجنورد می‌باشند.
با عنایت به اجرا شدن طرح‌های اصلاح هندسی معابر در چند سال گذشته و پس از استان شدن خراسان‌شمالی به مرکزیت شهرستان بجنورد و هم‌چنین نبود پروژه‌های مطالعاتی درخصوص تأثیر اصلاحات هندسی بر کاهش تصادفات و ترافیک، کلیه اصلاحات هندسی شهر بجنورد به عنوان جامعه آماری می‌باشد.
۳-۹- شیوه نمونه‌گیری
از آنجا که استفاده از نمونه‌گیری و محدود ساختن روش‌های پرهزینه و وقت‌گیر جمع‌ آوری و ارائه اطلاعات از سطح کل جامعه به سطح نمونه‌های مأخوذه از جامعه آماری که دارای ویژگی‌های موردنظر از کل جامعه باشند، سهولت امکان بررسی‌های آماری را برای تحلیل داده‌های موردنظر فراهم می‌آورد و لیکن به هرحال بررسی کل داده‌ها در جامعه آماری شیوه‌ای به مراتب سودمندتر و مفیدتر و دارای بالاترین روایی و اعتبار برای نتایج مأخوذه است.
در حالیکه نتایج تحلیل داده‌ها در معابر موردنظر به دیگر معابر هسته مرکزی شهر تعمیم داده خواهد شد از این‌رو، تمامی داده‌های جمع‌ آوری شده (تعداد تصادفات به‌وقوع پیوسته در دو مقطع زمانی هم‌سان پیش و پس از اجرای طرح در معابر موردنظر) خود جنبه نمونه برای جامعه آماری بزرگتر و معابر اصلی شهر بجنورد را دارا خواهد بود. لذا تمامی داده‌های مرتبط با تصادفات در مقاطع زمانی مذکور و در معابر فوق‌الاشاره مورد بررسی قرار گرفته و گزینش صورت نپذیرفت. لذا در این تحقیق ده اصلاح هندسی انجام شده در سال ۱۳۸۸ (حذف میدان در تقاطع قیام و۱۷شهریور، افزایش قطر و عرصه در میدان‌های آزادگان، خرمشهر،دولت و اصلاح جزیره وسط، مسدود کردن خیابان و تبدیل پنج‌راه به سه راه در تقاطع استقلال به ۳۲ متری و گذاشتن لچکی و اصلاح زاویه‌ دید در تقاطع‌های جوادیه، همت، خوشی و گذاشتن لچکی، اصلاح زاویه دید و اصلاح جزیره وسط در تقاطع شهربازی) به عنوان نمونه انتخاب شده‌اند، که آمار تصادفات قبل و بعد از انجام اصلاحات اخذ و مقایسه می‌شود.
۳-۱۰- اعتبار ابزار سنجش
۳-۱۰-۱- اعتبار سنجی (Validity)
منظور از اعتبار این است که آیا سنجه یا وسیله اندازه‌گیری همان چیزی را می‌سنجد که موردنظر ماست. در واقع اعتبار یا فقدان اعتبار به خودسنجه مربوط نمی‌گردد، بلکه به‌کاربرد آن برای سنجش موضوع بررسی بر می‌گردد. اعتبار سنجه به‌نحوه تعریف مفهوم مورد بررسی بستگی دارد(دواس،۱۳۸۴٫ص.۶۳). هدف از پرداختن به اعتبار و روایی تحقیق این است که اگر قابلیت اعتماد و اعتبار داده های خود را ندانیم،نمی توانیم نسبت به انجام آزمونهای آماری و نتیجه گیری های آن با اطمینان اظهارنظر کنیم.
برای آزمون اعتبار روش های مختلفی وجود دارد از جمله: اعتبار محتوا،اعتبار معیار و اعتبار سازه.ما برای سنجش اعتبار پژوهش حاضر از روش اعتبار محتوایی استفاده کردیم.
در این پژوهش از نظرات اساتید (راهنما و مشاور) برای اعتبار محتوایی استفاده شده است. در این پژوهش سعی شده است که از طریق تطبیق شاخص‌سازی‌ها با مبنای نظری اعتبار سازه‌ای ابزار تأمین شود. با توجه به اینکه در تحقیق حاضر تمام مناطق و حوزه‌های شهر بجنورد موردنظر می‌باشد، می‌توان این را گفت که ابزار تحقیق حاضر از اعتبار اکولوژیک برخوردار می‌باشند. با توجه به اهمیت حصول از اعتبار وسیله اندازه گیری در بحث اعتبار محتوایی موارد زیر مورد توجه قرار گرفت:
۱- انتخاب نمونه بهینه از معرف ها،در این مرحله ملاک ما عمومیت معرف بوده است.
۲- استفاده از کتب و مجلات معتبر.
۳- استقاده از راهنمایی ها و مشاوره اساتید محترم و کارهای تحقیقی انجام شده در رابطه با موضوعات
۳-۱۰-۲-قابلیت اعتماد(Reliability)ابزار سنجش
سنجشی دارای قابلیت اعتماد است که در صورت تکرار آن در مواقع دیگر به نتایج یکسان برسد. اگر مردم در مواقع مکرر به پرسش، پاسخ یکسانی بدهند آن پرسش دارای قابلیت اعتماد (پایایی) دارد.(دواس،دی.ای. ۱۳۷۶).
برای محاسبه ضریب قابلیت اعتماد ابزار اندازه گیری شیوه های مختلفی به کار برده می شود. از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:
اجرای دوباره (آزمون _ آزمون مجدد)(Test-Retest Method)
روش موازی(همتا)(Parallel Forms Techniques)
روش کودر_ ریچاردسون(Kuder-Richardson)
روش دونیم کردن(تصنیف)(Split-Half Method)
روش آلفای کرونباخ(Cronbach`s Alpha)
۴-۱۰-۲-۱- محاسبه آلفای کرونباخ
یکی از روش های محاسبه قابلیت اعتماد استفاده از فرمول آلفای کرونباخ است. این روش برای محاسبه هماهنگی درونی ابزار اندازه گیری از جمله پرسشنامه یا آزمون هایی که خصیصه های مختلف را اندازه گیری می کند به کار می رود. آلفای کرونباخ بین صفر تا یک متغیر است، هر چه به یک نزدیکتر باشد قابلیت اعتماد مقیاس بیشتر است.
محاسبه آلفای کرونباخ برای متغیرهای سازه‌ای