به فرّتاج او سوگند خورشید

به تار ساز او پیوند ناهید

چکد خون، خامه بردارد به انشا

عطارد در دواتش قطره‏آسا

عروس صفحه را خطش نگاری است

حروفش گرچه هر یک خود نگاری است

نقط بر حرف‌هایش دانه چیده است

چنین دام^[۶۵] نگه‏گیری که دیده^[۶۶] است؟

کمر چون در فن صورت‌گری بست

قلم از طره‎ی حور و پری بست

ز نقاشی به رنگی^[۶۷] چهره آراست

که نقش ساده‌اش چین رونما خواست

نگیرد طایرش بر صفحه آرام

نسازد گر برایش مهر خود دام

اگر بلبل کشد آواز، بشنو

دهد آواز را پرواز بشنو

زگل‎چینان باغش فصل خرداد

شکفته غنچه‌ها از جنبش باد

چو او کس صورت معنی نپرداخت

بدعوی لیک چون مانی نپرداخت

هنر گو خنده‌ها بر لب بینبار

ز اشک غم بن مژگان بیفشار

هنرپرور بزی، گو در عزیزی

که آمد سر زمان بی‌تمییزی

آنچه تا غایت روزگار مضایقه در کم هنری نهاده، الحال، کرم بسیار^[۶۸] بخشش، دست در تلافی آن گشاده. تمنای ارباب هنر به پیرایه التفاتش معشوق حصول است و از اهل استعداد نکته به‌کتابی و گلی به‌ گلزاری قبول. خار راه هنر در پای که خلید به شکفتگی مرحمتش باغ باغ، گل مراد نچید و تلخی مشقت کسب کمال که چشید که به‌ چاشنی رأفتش مصر مصر شکر^[۶۹] به‌ کام در نکشید. در هیچ چیز حسن هنر پنهان نگردیده که تمییزش آشکارا به آن عشق نورزیده. اگر از تحریک باد آب موجه^[۷۰] به ‌هنجاری، تحریرریز است یا از جلوه آتش دخانی، به ‌قاعده‎ای مرغوله‎انگیز به تعریف این، گرم نفس است و به توصیف آن، تر زبان و اگرچه به نسبت عادلیت، دادِ اقسام هنر داده و می‌دهد. سبحان الله، در فنّ سخن چه‌ها پرداخته و می‌پردازد. هرچه نه در میان نهاده، ذهن نقادش از زیور قبول بر کران و هرچه نسنجیده‎ی طبع وقادش از سبکی بر خاطر گران. بالغ‏کلامان مدرسه‎ی سخن، طفلان مکتب زبان‏دانیش و شهسواران میدان بیان، پیادگان عرصه‎ی نکته‎دانیش. گاه تفصیلش قطره‎ی^[۷۱] منبع، دریای بیکران و وقت اجمالش ذره‎ی مغرب آفتاب درخشان. آوازه‎ی طومار بلاغتش، آویزه‎ی گوش فصاحت و شور شیرینی گفتارش، نمک مائده‎ی ملاحت. نقطه‎ی خامه‎ی^[۷۲] ابهامش مُهر گنجینه‎ی اسرار و شعشعه‎ی شعله‎ی توضیحش صیقل آیینه‎ی اظهار. کام سخن، در شکر افتاده‌ی شیرینی ‏ادا و گردن صید معنی در کمند انداز ‏رسا. دیده‎ی امید جان‌ها، بر جنبش لب بشارت و سند تملیک دل‌ها در کف ابروی اشارت. نثرش نثره‎ی^[۷۳] رفعت و شعرش شَعری مرتبت. هر حرفش فصلی و هر فرعش اصلی. نظم:

این هم این­گونه س که آدم باید همیشه نسبت به بغوبخت خوشحال و راضی باشه چون کسی که نسبت به تقدیر ناخرسند باشه همیشه در نارضایتی زندگی کنه.^[۲۷۶]
باید به زور اخلاقی و نه زور فیزیکی، منطقی و کلامی تفسیر کرد. این یعنی همون چیزی که سقراط و افلاطون تأکید داشتن انسانی که به حقیقت خوبی پی­ببره مطمئنا اون رو انجام میده. جمله­ای که از دینکرد هم اومده، مبنی بر این­که آدم از روی نبود فکر به طرف بدی میره هم خود مؤید این معناست.^[۲۷۷]
توجیه دیگه از زور در متون اندرزی فرق گذاشتن میان معنی حتمیت و ضرورته. مطمئنا باید در این دسته از متون میان حتمیت و ضرورت وقوع یه چیز فرق نهاد و حکمای باستان در خیلی از موارد توجه به ضرورت یه موضوع داشته­ان و نه جبریت و نبود دخالت آدم در امور خود و جهان. در این صورت واژه بخت، مشترکی لفظی میان زور و ضرورت میشه.
اما توجیه دیگری هم هست و اون اینه که بخت با فرّه انسانی در ارتباطه و همونطور که اشاره گردید، فرّه یکی از اجزای آدمیه. اما در دین زرتشتی این روونه که سکان داری هدایت اعمال آدم رو برعهده داره و نه فروشی. و این روونه که طعم جایزه و یا پادافره رو می­چشد. پس از دید زرتشتی آدم مختاره و این اختیار در بخش روان اونه و نه فروشی­اش.

فصل سوم

چگونگی نظام اخلاقی در اندرزنامه­های پهلوی

۱٫ مکاتب اخلاق

متون اندرزی جایگاه خاص­ای در ادبیات ایران داره و همون­طور که مشاهده شد، قسمت بزرگ متون پهلوی رو اندرزهای اخلاقی تشکیل می­بدن. بعضی از این گزاره­ها در رابطه با گزاره­های دیگه هستن و همین امر موجب می­شه تا قبل از بررسی گزاره­های اخلاقی و پیدا کردن راه­کارایِ عملیِ اخلاقِ این اندرزنامه­ها، تلاش شه تا الگوی این اخلاق کشف و استخراج شه؛ چون تا وقتی که ما به اصول اساسی و راه و روش این اندرزنامه­ها پی نبرده باشیم، به نظر می­رسد که فهمی نادرست و یا خراب رو از اندرزنامه­ها داریم. به همین منظور در این فصل تلاش می­شه تا چگونگی نظام و مفاهیم اساسی و ریشه ای اخلاق اندرزنامه­ها بررسی شده و مؤلفه­ های اون تبیین گردند. بی­شک واسه رسیدن به اینجور هدفی می­باید از احوال، چیستی و چگونگی اخلاق هم اطلاع داشت.
اون­اون طور که گفته شده، واسه بررسی اخلاق و امور اخلاقی سه راه در پیش روی یه متتبع قرار داره و یه محقق می­باید در قدم اول نسبت خود با این راه ­ها رو مشخص کنه؛ چون نبود درک و جدایی بین این گرایش­های سه گانه، باعث به بی­راه س رفتن و خلط در خیلی از مسائل می شه. اون­چه در بین محققان اخلاق معروفه اون هستش که در اخلاق سه گرایش هست. الف. اخلاق توصیفی ب. اخلاق هنجاری ج. فرا اخلاق. یه متتبع می­باید در مقام بحث بتونه هر کدوم از این گرایش­ها رو تشخیص داده و برابر اصول و مبانی همون گرایش دست به تحلیل زند.
الف) اخلاق توصیفی.^[۲۷۸] این نوع از اخلاق، در صدد توصیف و یا تبیین پدیده ­های اخلاقیه. این گرایش از اخلاق محل مراجعه علوم مختلفی از جمله روان­شناسی، جامعه ­شناسی، تاریخ و آدم­شناسیه. مثلا وقتی که یه مورخ در مورد سنت ستی - سنتی که پس از مرگ شوهر زن هم به درون آتشی که جسد مرد رو می سوزاد قدم گذارده و همراه با جسد شوهر سوزونده می شه- در اقوام هندو و اجبار­های اخلاقی اون توضیحاتی رو ارائه کنه، در واقع اون در مقام به کار گیری اخلاق توصیفیه.
ب) اخلاق هنجاری.^[۲۷۹] در این گرایش تلاش می شه تا در مورد مفاهیم بنیادینی مثل خوب و بد، باید و نباید، صواب و خطا و تکلیف سخن به میان آورده شه.
ج) فرا اخلاق یا اخلاق تحلیلی.^[۲۸۰] این گرایش در اخلاق، حتماً با سه بخش زیر درگیره. ۱- معرفت شناسی اخلاق،^[۲۸۱] که به موضوعات معرفت­شناختی اخلاق ­پرداخته و در واقع می­توان اون رو تلاشی واسه توجیه احکام اخلاقی و صدق گزاره­های اخلاقی دونست. ۲- دلالت­شناسی یا معنا شناسی اخلاق^[۲۸۲]، که تلاش داره تا معانی و مفاهیم اخلاقی مثل خوب و بد، درست و نادرست، فضیلت و رذیلت رو مشخص گردونه. ۳- وجود شناسی اخلاق^[۲۸۳] که این بخش به دنبال اون هستش تا نشون بده گزاره­های اخلاقی واقعا وجود دارن یا این که واقعا اون­ها ساخته و بافته ذهن آدم­ها هستن.
امروز وقتی که واژه فلسفه اخلاق به کار می­رود فقط دو گرایش آخر یعنی اخلاق هنجاری و فلسفه اخلاق به ذهن متبادر می­شه. هرچند که بعضی در گذشته گفته نام فلسفه اخلاق رو تنها بر فرااخلاق جایز می­دونستن. اما کلا امروزه فلسفه اخلاق هر دو معنی پیش گفته رو در بر داره.
چیزی که در این سطور می ­آید بررسی اخلاق هنجاریه و نویسنده در تلاشه تا با نشون دادن بعضی مؤلفه­ ها، شمایی کلی از چگونگی نظام اخلاقی اندرزنامه­ها رو به دست دهد. برایند این تبیین­ها، نشون­گر وجود نظام اخلاقی فضیلت­منده که بعضی وقتاً دارای ویژگی و شاخصه­های منحصر به فردیه. قبل از ورود به اینجور موضوعی لازمه تا اخلاق هنجاری بررسی و حدود اون مشخص گردند.

در اخلاق هنجاری مفاهیم هفت گانه خوب و بد، صواب و خطا، باید و نباید و وظیفه محمول قضیه واقع می شن. یعنی مثلا گفته می­شه ایثار خوبه. یا نوع­دوستی یه وظیفه س یا این که جربزه باید اختیاری باشه. کارکرد اخلاق هنجاری، تبیین ملاک­ها و معیارهای افعالیه که آدم در مقام عمل با اون مواجه می­شه. از همین رو باید گفت که فیلسوف اخلاق هنجاری در تلاشه تا منظومه­ای از گزاره­های اخلاق هنجاری رو ارائه دهد، یا دست کم نشون بده که گزاره­های اخلاقی هنجاری ریشه ای، چیجوری به شکل عقلانی تایید و تقویت می­شن ^[۲۸۴] اخلاق هنجاری در تلاشه تا اول اینکهً از داوری­های عام ارزشی، دفاعی منطقی داشته باشه و دوم اینکهً تبیینی کامل رو از اون­ها ارائه دهد. ویژگی مهم اخلاق هنجاری خنثی نبودن اون هستش و این اخلاق علاوه بر اون که پیشنهاد­اش به آدم اینه که خوب باشه هم اینکه اون رو مجبور می­کنه که یه ناظر، پیشنهاد­گر و قاضی هم باشه.^[۲۸۵]
محققان فلسفه اخلاق، اخلاق هنجاری رو به سه گروه تقسیم کردن. الف)وظیفه باوران. بسیار معروفه که قهرمون این گرایش جون استوارت میله. این گرایش از اخلاق هنجاری عقیده داره که یافته های یه فعل معیاری واسه اخلاقی بودن فعله. البته در این که نتیجه چیه، موضوعیه که در میان معتقدان به این گرایش وحدت نظر برابری وجود نداره. بعضی از اون­ها خیر پایانی رو در لذت می­بینن، بعضی در قدرت و عده­ای هم خیر پایانی رو در رشد و تکامل نفس و کمال گروی جستجو می­کنن. با این همه شاید بشه سود­گرایی رو مشهورترین شکل نتیجه گرایی دونست که در اون تلاش می­شه تا رفاه^[۲۸۶] شخص، ارزش واقعی محسوب شه. اخلاق نتیجه­گرا رو به دو گروه خود­محوران و فایده­محوران تقسیم کرده­ان. خود­محوران تلاش دارن تا با کسب سود و نفع بیشتر، رنج و درد شخصی آدم­ها رو از بین ببرن و فایده محورانی مثل بنتام تمایل دارن که تنها لذت و رفاه یافته هاس که خیر رو به همراه داره.
ب) اخلاق وظیفه­نگر. شاید بشه کانت رو نماینده بزرگ این مکتب محسوب کرد. وظیفه­گرایان اعمال انسانی رو دو گونه می­دانند، اعمالی که به خودی خود خوب­ان و اون­هایی که فی نفسه خطا هستن. در نظر این فیلسوفان ملاک خوبی و بدی یه فعل نتیجه فعل نیس؛ بلکه ما کارایی که ذاتاً خوب هستن رو انجام می­بدیم و از انجام کارایی که ذاتاً بدونه دوری می­کنیم. کانت عقیده داره که همون­طور که فرهنگ­ها نمی­تونن روشن کننده احکام اخلاقی باشن، فرامین الهی هم نمی­تونن مورد استناد این احکام قرار گیرند. اون عقیده داره که فعل اخلاقی رو فقط به قصد خود فعل باید انجام داد و نه اهداف و یا غایات اون. به تعبیر دیگه کانت خود اخلاق رو غایت می­دونه نه این که نگاهی ابزاری به اون داشته باشه.^[۲۸۷] این همون اصلیه که اون رو «اصل هدف فی نفسه» دونسته­ان. کانت در مدل اخلاق خود می خواد که اصل اخلاقی باید عام و گسترده باشه و نمی­ توان اصلی رو اخلاقی خواند مگه اینکه تمام­پذیر نباشه.
وظیفه­گرایان رو به دو دستۀ وظیفه­گرایان عمل­محور^[۲۸۸] و قانون­محور^[۲۸۹] تقسیم کرده­ان. از نگاه عمل­محوران همۀ احکام جزیی هستن که ملاک صواب یا خطا بودن اون­ها رو یک یا چند قانون مشخص می­کنه. خیلی از اگزیستانسالیت­ها و باتلر از این گروه­ان. در مقابل هم کسایی چون راس و کانت به وظیفه­گرایی قانون­محور باور دارن و از اون دفاع می­کنن.
ج) گرایش سوم در اخلاق هنجاری رو فضیلت­محوران تشکیل می­بدن. این گرایش، برخلاف اخلاق نتیجه­گرا که بر سودمندی یافته های تأکید دارن و هم اینکه بر خلاف وظیفه­گرایان که درصدد عمل به وظایف و قوانین هستن، به دنبال آدم فضیلت­مند هستن. به تعبیر دیگه اون­ها فکر می کنند که مسئله اصلی اخلاق و نظام اخلاقی منش فرده و نه عمل اون.^[۲۹۰] فضیلت گرایان ویژگی­های شخصیتی رو در اخلاق دخالت داده و تیغ تندی رو بر وظیفه و نتیجه­گرایان کشیده و اعلام داشته­ان، اخلاقی رو که شما ادعای اون رو دارین، تنها بر مفاهیم عملی و خود عمل تأکید داره، در حالی که شما در برداشت خود از فاعل خیر غافل هستین. هم اینکه از دیگر نقدهای اون­ها بر وظیفه و نتیجه گرایان اینه که این دو گرایش رو متهم به نبود دخالت انگیزۀ اخلاقی و نبود توانایی نظریاتشان در موضوع رهبری انگیزه­ ها می­دانند^[۲۹۱]. به صورت خلاصه می­توان گفت که فضیلت­گرایان به دنبال پیدا کردن به این سؤال هستن که چیجوری باید انسانی شریف شیم. به همین منظور این نظریه تلاش داره تا تبیینی کامل رو از فضایل و رذایل ارائه کنه و موارد ابتنا و فرق هرکدوم از اون­ها رو مشخص کرده و به سؤالاتی مثل این که منبع یادگیری فضائل کدومن؟ ملاک روایتی و ناروایی یه عمل چیه؟ به چه دلیل باید فضیلت مند بود و… جواب گوید.

۲٫ زمینه و زمونه اخلاق فضیلت

۱٫۲٫ سقراط

در طول تاریخ اخلاق فضیلت­گرا همیشه پیروان خود رو داشته، ولی شاید بشه از سقراط به عنوان اولین کسی یاد کرد که از دریچۀ فلسفه، به موضوعات فلسفی پرداخت. اون به فکر بود که فضیلت ملکه­ای عقلانیه که در آخر به عمل می رسه.^[۲۹۲] سقراط تعریف فضیلت به مصادیق رو رد می­کنه و عقیده داره فضیلت نه جزء طبیعت ما و نه میشه اون رو آموخت. بلکه فضیلت فقط با توجه خدا در آدمی جانشین می­شه^[۲۹۳]

۲٫۲٫ افلاطون

پس از سقراط افلاطون تلاشای بسیاری واسه تبیین فضیلت انجام داد اون فضیلت رو معرفت می دونست که حکومت عقل موجبات میونه روی رو جفت و جور می ­آورد.^[۲۹۴] آدم عادل در نظر افلاطون کسیه که زندگی داخلی خود رو نظم می­دهد و خودش ارباب خوده. اون همیشه در این اندیشه س که چه چیز می تونه اون رو در این راه پایدار نگه داره.^[۲۹۵] افلاطون بر خلاف سقراط ریشه و مبداء فضایل رو در مُثُل می­بیند. افلاطون مثل سقراط^[۲۹۶] عقیده داره که آدم­ها به خاطر جهل به سراغ بدی می­روند و اگه انسانی هشیار باشه، هیچ­گاه دونسته و به صورت ارادی مرتکب بدی نمی­شه و در واقع دلیل انجام شرور مشتبه شدن خیر واسه اونا هستش. امتیاز اینجور دیدگاهی اون هستش که ملکات عادتی رو از حیطۀ ملکات فضیلتی جدا می­بیند.^[۲۹۷]

۳٫۲٫ ارسطو

ارسطو مثل افلاطون نگاهی فضیلت­مدار به اخلاق داره. اون فضیلت موجودات رو متناسب با غایات اون­ها می­دونه. ارسطو عقیده داره که فضیلت در گروه سجایای اکتسابیه^[۲۹۸] و عقیده داره که وقتی فضیلت محقق می­شه که در مورد احساسات و اعمال خود خوب عمل کنیم و تعادل داشته باشیم. ارسطو روح رو به دو بخش تقسیم می­کنه: یکی عقلانی و دیگری غیر عقلانی. اون عقیده داره شخص با فضیلت کسیه بخش عقلانی روح خود رو اون­گونه پیشرفت دهد که بتونه بخش غیر عقلانی رو در کنترل داشته باشه. در نظر ارسطو فضیلت­های فکری از فضائل اخلاقی جدا از هم هستن. فضیلت­های اخلاقی رو نمی­ توان آموزش دید بلکه فقط از راه تمرین و عادات میشه به اون­ها رسید. اما فضائل فکری در پرتو آموزشه که فرا گرفته می­شن. هم افلاطون و هم ارسطو به اخلاق فضیلتی فکر می کنند؛ با این حال افلاطون کردار خوب رو به شرط وجود فضائل می­دونه، اما در نظر ارسطو عکس این قضیه صادقه و اخلاق مبتی بر فضیلت وابسته به اخلاق بر اساس کرداره.^[۲۹۹] فرق دیگه اخلاق این دو متفکر یونانی در اون هستش که افلاطون واسه ذات خیر، جوهری کلی رو در نظر می­گیرد در حالی که ارسطو این نظر رو رد کرده و عقیده داره خیر بشر رو باید برحسب خودش و از راه تجربه شخصی دونست.^[۳۰۰]
میونه روی در اندیشه اخلاقی ارسطو مثل افلاطون نقشی بسیار پُر رنگ داره. ارسطو در کتاب اخلاق نیکوماخس تأکید داره که فضائل یعنی حد میونه درست که استعدادهایی اکتسابی­ان و منشأ اون­ها تمرین و ممارسته که با عقل سلیم مطابقت کامل دارن.^[۳۰۱] ارسطو اخلاقی رو حاصل ملکات، خصوصیات و رفتارای آدمی می­دونه که باید از راه عمل بدون رسید. اون فضیلت رو حد وسط میان دو حد زیاده روی و کوتاهی می­دونه و می­گوید حد وسط، ملکه­ایه که موجب انتخاب آزاد در عمل می­شه و منحصرا متوقف بر اراده آدمیه و شامل حد وسطیه از دید ماست که از راه تعقل مشخص می­شه.^[۳۰۲]

۴٫۲٫ دوران متأخر

پس از جنگ جهانی دوم بعضی فیلسوفان اخلاق که نا مفید بودن اخلاق نتیجه و وظیفه­گرا رو در حل مشکلات بشری دیده بودن به تشکیک در مبانی این دو مکتب اخلاقی پرداختن. عده­ای از این فیلسوفان برگشت به اخلاق فضیلتی رو راه حل مناسبی واسه مشکلات بشر دونستن. طبق مشهور اولین بار خانوم الیزابت آنسکوم در سال ۱۹۵۸ مقاله­ای با عنوان «فلسفۀ اخلاق مدرن» ^[۳۰۳]رو به نوشتن درآورد و به سردمداران مکاتب اخلاقی اون روز انتقاداتی جدی رو وارد کرد. آنسکوم در این مقاله می­گوید:
«دیگه اون که مفاهیم اجبار و وظیفه -یعنی اجبار و وظیفه اخلاقی- و این که چه عملی اخلاقاً درست یا غلطه و معنی اخلاقی “باید” باید دور انداخته شه»^[۳۰۴]
شاید بشه السدیر مک­اینتایر رو مهم­ترین مدافع اخلاق فضیلت­محور دونست که دو کتاب معروف اون یعنی در «پی فضیلت» ^[۳۰۵] و «عدالت واسه که؟ کدوم عقلانیت؟»^[۳۰۶] در رد مکاتب دیگه اخلاق هنجاری و اثبات اخلاق فضیلت­­مدار به رشته تحریر درآمد. مک­اینتایر یه ارسطو­گرا هستش که مشکل جهان الان رو نبود توانایی نتیجه و وظیفه گرایان در حل مشکلات بشری می­دونه. اون سه ویژگی رو واسه فضیلت لازم می­بیند. اول اون که اون واسه معنی «عمل» نقشی خاص رو در نظر می­گیرد. دوم اون آدم فضیلت­مند رو موجب وحدت بخشی به زندگی بشر می­دونه و سوم این که این فضایل باقی موندن سنت اخلاقی رادر جوامع به همراه دارن.^[۳۰۷]
خانوم آیریس مرداک هم تلاش­ های جدی رو در مهم نشون دادن اخلاق فضیلت از خود به نمایش گذارده س. اون هم با نقد گرایش­های وظیفه و نتیجه­گرا تلاش کرده تا تقریری جدید از اخلاق فضیلت­مند به دست دهد. اون اخلاق رو تنها بر ساحت­های خارجی محدود نکرده و اون رو به ساحت­های خصوصی و داخلی، احساسات و احساسات هم راه داده. مرداک تلاش می­کنه تا با پیش کشیدن پای هنر به فضیلت این گرایش رو یه قدم پیشرفت دهد^[۳۰۸] و عقیده داره، انسانی می­خواهد و می­تونه اخلاقی باشه که به نسبت به تک تک آدم­ها عاشق باشه. اون عشق رو هم شرط لازم و هم کافی شناخت هر واقعیتی از جمله واقعیت انسانی می­دونه و میگه ما به فلسفۀ اخلاقی نیاز مندیم که در اون معنی عشق -که امروزه این قدر با احتمال خیلی کم ذکری از اون به میان میارن- بتونه دوباره به مفهومی اساسی تبدیل شه.^[۳۰۹]

۳٫ ویژگی­های اخلاق فضیلتی در اندرزنامه­ها

هرچند بعضی فکر می کنند که اندرزها بیشترً از مذهب با فلسفۀ خاصی پیروی نمی کنن.^[۳۱۰] با نگاه به اخلاق فضیلتی اندرزنامه­ها می­توان دریافت که این اندرزها دارای یه جور نظم و هم­بستگی هستن و شاید در میان عقاید فلسفه اخلاق بسیار با سخنان ارسطو قرابت داشته باشن؛ اما با تموم این اوصاف این اخلاق دارای ویژگی­هاییه که در زیر تلاش می­شه به صورتی خلاصه ویژگی­های این اخلاق بررسی بشه.

خوبی به خودی خود خوبه
در اخلاق فضیلت­مند، فضیلت وسیله­ای واسه رسیدن به نتیجه یا سود بهتر یا حتی لذت بیشتر نیس. در این اخلاق حتی فضیلت رنگ و بوی دینی هم نداره که چون فرمانی الهی رو در پشت خود داره به اون عمل شه؛ بلکه در این اخلاق، نفسِ فضیلت دارای ارزشه و اگه شخص خیری رو مرتکب می­شه، به خاطر خود فضیلت و احکام اون هستش؛ نه داعیه­ای دیگه و همین خیره که موجبات رشد اون رو جفت و جور می ­آورد. این یعنی همون گفتۀ ارسطو که می­گفت عمل خوب خودش غایته. اخلاق فضیلت می­ کوشد تا یاد دهد چیجوری چیزها خیرند و آدم­ها باید تلاش کنن تا به اون برسن. طبق دینکرد یکی از چیزایی که دلیل خوبی می­شه هم­پرسگی با نیکانه؛ اما دینکرد ششم پیشنهاد می­کنه که هم­نشینی با نیکان تنها باید واسه خود خوبی صورت پذیرد.
U-CaN ?N-?z aoN daCT kU k? kUNEd 3 ciC EN w?h. Ewag EN k? EwAz w?hih rAy frAz o ham-pors?gih i w?hAN CawEd. Ewag EN k? arz Ud spAs Ud AzAdih i w?hAN caNd baw?daNg m?NEd Ud gOwEd. Ewag ?N k? pad kamIsT harw roz 3 Bar Pad TaN i xwEC NIg?rEd kU-m yazd abAg hENd ayAb dEw U-C agar yazd abAg hENd aNdar TaN m?hmAN-Tar b? kUN?d, U-C agar dEw abAg hENd az TaN i xwEC a-pAd?xCAy.
ایشون هم این­گونه گفتن شخصی که این سه چیز رو انجام بده بهترینه. یکی این که به هم­صحبتی با نیکان واسه فهمیدن خود خوبی رود و دوم اون که درباره نیکان فکر کنه و حرف بزنه و دیگه این که دست کم روزی سه بار به خود نگاه کنه که با ایزدانه یا با دیوان. اگه با ایزدان باشه تلاش کنه اون­ها رو بیشتر در تن خود مهمون کنه و اگه با دیوان باشه تلاش کنه تا اون­ها رو در تن خود ضعیف سازه.^[۳۱۱]
۲٫۳٫ تأکید بر موضوع آدم
یکی از مهم­ترین ویژگی­های اخلاق فضیلتی دینکرد تأکید بر فاعل خیره. ً در اخلاق فضیلت، افعال به خودی خود دارای ارزش نیستن؛ بلکه این منش آدم­های خوبند که ارزش داره و این موضوع ویژگی­های منشی خوشبختی آدمی رو به ارمغان میاره. اخلاق فضیلت در مقام دفاع از خود در برابر نتیجه­گرایی و وظیفه­گرایی، بیان می­داره که دونستن اعمال خوب و بد به تنهایی این توانایی رو نداره که انگیزۀ خوب یا بد شدن رو در آدم­ها بوجود آورد؛ از این­رو باید نقش اصلی رو واسه عمل­گر اخلاقی در نظر گرفت نه فقطً بر اصول اخلاقی یا یافته های مترتب بر اون­ها. اگه بگیم که همه دینکرد ششم بر فضیلت­مندی آدم تأکید داره، سخنی به زیاد نگفته­ایم. دینکرد با برشمردن فضائل و رذائل، بیشترین اهمیت رو واسه آدم در نظر می­گیرد.
U-CAN EN-?z a’oN dACT kU ohrmazd az mardomAN EN xwAhEd kU har? c? kUNEd xwEC rAy kUNEd.
ایشون هم این جور گفتن که اورمزد از مردم می خواد که هر چی می­کنین واسه خود کنین.^[۳۱۲]
در جای دیگری آدم رو مسئول خود می دونه و می­افزاید که هر کسی که کاری رو انجام بده یا به افزایش روان خود کمک کرده یا اون رو کاهش می­دهد.^[۳۱۳] در این اندرزها آدم مسئوله تا ایزدان رو با اعمال نیکو کمک کنه.^[۳۱۴] دینکرد خوشبختی آدم­ها رو وابسته به شناخت و عمل می­دونه و می­گوید:
gowENd kU AdUrbAd i mahraspaNdAN gUfT kU mardOmAN xEm i wad b? CNAsICN Ud dur az-?C parhEziCN c? ka xEm i wad CNaxT Ud az-?C pahrExT dUrz CkasT Ud mard bUxT.

۵- ایجاد انعطاف پذیری در طراحی محصول
استانداردسازی و ماژول سازی و استفاده از قطعات روتین، قابلیت واکنش سریع به اختلال در تحویل قطعات را فراهم می آورد.
۶- ایجاد انعطاف پذیری در منبع یابی
این مسئله می تواند از طریق قراردادهای منعطف و استفاده از بازارهای محلی برای خرید و تأمین مرتفع شود. بازارهای محلی می توانند برای تأمین قطعات به منظور پاسخگویی به افزایش غیرقابل پیش بینی در تقاضا و جلوگیری از افزایش موجودی (در صورتی که تقاضا کمتر از پیش بینی باشد) مورد استفاده قرار گیرند.

۷- ایجاد انعطاف پذیری در تولید
این موضوع می تواند از طریق انعطاف در ظرفیت به وجود آید که بنا به میزان تقاضا، بتوان روی محصول دیگر تمرکز کرد. همچنین می توانند ظرفیت خود را به دو بخش پایه و واکنشی تقسیم نمایند که ظرفیت پایه به محصولاتی تعلق دارد که تقاضای آنها به دقت قابل پیش بینی است و ظرفیت واکنشی به مواردی تعلق یابد که پیش بینی آنها پیچیده است. این دسته می‌تواند شامل کالاهای با چرخه عمر کوتاه یا با تقاضای پرنوسان باشد. به تأخیر انداختن متمایزسازی محصولات می تواند به عنوان استراتژی دیگری برای انعطاف پذیری تولید مورد استفاده قرار گیرد.
۸- استراتژی تأخیر
متمایزسازی با تأخیر^[۴۷] ، استراتژی است که در آن متمایزسازی محصولات تا زمانی نزدیک به تقاضای کالا به تعویق می افتد. این مسئله مستلزم طراحی و تولید محصولات استانداردی است که سریع و ارزشمند پیکربندی^[۴۸] و شخصی سازی می شوند به محض اینکه تقاضا دریافت شود از طریق به تعویق انداختن متمایزسازی محصولات، شانس تولید محصولاتی که بازار تمایلی به آنها ندارد، حداقل می شود. بنابراین عدم تطابق‌های تأمین و تقاضا کمینه می شوند. فاکتورهای کلیدی برای پیاده سازی این استراتژی عبارتند از:
تیم های چند مهارته که اعمال تولید و طراحی را ارائه می دهند.
مهندسی مجدد محصول و فرایند به منظور افزایش استانداردسازی
تولید ماژولی
قطعات چند منظوره
نسخه های عملکرد و اهدافی که تعارضات را حل نمایند و پاسخگویی را تضمین کنند.
۹- سرمایه گذاری بر تکنولوژی
سرمایه گذاری بر تکنولوژی های مناسب می تواند شانس بروز اختلال را بسیار کاهش دهد. تکنولوژی های بر پایه وب امروزه برای مرتبط ساختن بانک اطلاعاتی شرکای زنجیره تأمین مهیا هستند که قابلیت پیگیری موجودی، ظرفیت، شرایط تسهیلات و تقاضاهای بخش های مختلف زنجیره تأمین جلوگیری از عمل منفعلانه (واکنشی) توانمند می سازد. تکنولوژی شناسایی فرکانس رادیویی^[۴۹] RFID این تضمین را می دهد که دقت حساب های موجودی افزایش یابد و اطلاعات واقعی به موقع در حمل و … فراهم آید .
فصل دوم
ادبیات و پیشینه تحقیق
۲-۱٫ مرور ادبیات و پیشینه مدیرت زنجیره تامین
توویل[۱۳۶] و توویل و همکاران [۱۳۷]از تکنیک های شبیه سازی به منظور ارزیابی تأثیر استراتژی های متفاوت زنجیره تأمین بر تقویت تقاضا استفاده کردند. استراتژی های مورد بررسی به صورت زیر هستند:
حذف مرحله توزیع در زنجیره تأمین و گنجاندن عملیات های توزیع در مرحله تولید
یکپارچه سازی جریان اطلاعات در سرتاسر زنجیره تأمین
پیاده سازی سیاست موجودی تولید به موقع به منظور کاهش زمان های تأخیر
بهبود جا به جایی محصولات و مواد میانی توسط اصلاح رویه های سفارش دهی
اصلاح پارامترهای مقدار سفارش
توماس و گریفین[۱۳۲]، مرور ادبیاتی جامع در زمینه مدیریت زنجیره تأمین بر اساس مراحل زنجیره تأمین و سطوح تصمیم گیری ارائه نمودند. ویدال و گوتسچالکیکس[۱۳۹]، مرور ادبیاتی گسترده در زمینه مدل های تولید – توزیع استراتژیک ارائه کردند. آنها بر مدل های زنجیره ای تأمین جهانی با تأکید بر روش های برنامه های اعداد صحیح مختلط تمرکز داشتند. بیمون ۱۹۹۸ نیز ادبیات زنجیره تأمین را از دیدگاه مدل سازی بررسی نموده و مدل ها را در چهار گروه، مدل‌های تحلیلی قطعی، مدل های تحلیلی احتمالی، مدل‌های شبیه‌سازی و مدل‌های اقتصادی دسته بندی نمود.
پتروویک و همکاران[۱۰۱] ، مدل سازی فازی و شبیه سازی یک زنجیره تأمین در شرایط عدم قطعیت را به منظور تعیین سطح موجودی و مقادیر سفارش هر موجودی بررسی نمودند تا یک عملکرد تحویل مناسب با هزینه های قابل قبول برای کل زنجیره تأمین به دست آورند. به علاوه، پتروویک و همکاران[۱۰۲] ، یک الگوریتم ابتکاری بر مبنای تئوری مجموعه های فازی را به منظور تعیین مقادیر سفارش هر موجودی در یک زنجیره تأمین در حضور منابع عدم قطعیت توسعه دادند تا سطح خدمتی قابل قبول با هزینه های قابل قبول را برای زنجیره تأمین فراهم نمایند.
جایارامان و پیرکول در سال ۲۰۰۱، زنجیره تأمینی شامل تأمین کنندگان، تولیدکنندگان، مراکز توزیع و نواحی تقاضا را با چند محصول با تقاضای قطعی بررسی کرده اند و مدلی برای تصمیم‌گیری همزمان در دو سطح استراتژیک و عملیاتی به منظور راه اندازی تسهیلات، تعیین میزان تولید، تخصیص مراکز توزیع به نواحی تقاضا و میزان حمل ارائه داده اند. ظرفیت تولید، مراکز توزیع و تأمین مواد اولیه دارای محدودیت است و تابع هدف به صورت کمینه سازی هزینه ها می باشد. در این مطالعه، از روشی ابتکاری بر پایه آزادسازی لاگرانژ و بهینه سازی زیر گرادیان برای به دست آوردن کران پایین مقدار بهینه تابع هدف استفاده شده است. سیام [۱۲۶] در سال ۲۰۰۲، مدل زنجیره تأمینی شامل کارخانه ها و انبارها با مقادیر تقاضای قطعی مشتریان از چند محصول را ارائه داده است. تعداد تسهیلاتی که می توانند باز باشند محدود است و به علاوه محصولاتی که با یک دوره تناوب خاص حمل می شوند متعلق به یک محموله هستند و هیچ نوع محصولی نمی تواند در دو محموله حمل گردد. مدل به دنبال اتخاذ تصمیماتی چون راه اندازی کارخانه ها و انبارها، تعیین محصولات متعلق به محموله ها، مقدار کالای حمل شده و دوره تناوب حمل محموله ها با هدف کمینه کردن هزینه ها است. برای حل مدل از دو روش ابتکاری بر مبنای آزادسازی لاگرانژ و الگوریتم شبیه سازی تبرید استفاده شده است.
سیاریف و همکاران[۱۲۷] در سال ۲۰۰۲، شبکه زنجیره تأمینی شامل تأمین کنندگان، کارخانجات و مراکز توزیع را مورد بررسی قرار دادند. تصمیماتی که باید در این شبکه اتخاذ شوند شامل راه‌اندازی کارخانجات و مراکز توزیع، میزان تولید و میزان حمل محصولات است و تابع هدف به صورت کمینه سازی هزینه ها بیان می شود. برای حل این مدل از روش الگوریتم ژنتیک بر اساس درخت فراگیر استفاده شده و اعتبار این روش با مقایسه آن با روش سنتی الگوریتم ژنتیک سنجیده شده است. روش پیشنهادی نه تنها از روش های ابتکاری دیگر در تمامی موارد جواب بهتری را ارائه می دهد، بلکه از نظر زمان محاسبه و حافظه مورد نیاز بر روش سنتی الگوریتم ژنتیک ارجحیت دارد و در مسایل کوچک تقریباً همیشه به جواب بهینه می رسد.
هوانگ[۵۷] در سال ۲۰۰۲، با در نظر گرفتن سطوح خدمت مورد نیاز، به طراحی یک سیستم لجستیکی شامل تعدادی مرکز تولید، انبار و مشتری با مقادیر تقاضای غیرقطعی پرداخته است. مسافت‌ها دارای توزیع احتمالی هستند و از روش پوشش کلی تصادفی برای راه اندازی انبارها استفاده شده است. تابع هدف به صورت کمینه کردن هزینه های لجستیک و تعداد انبارهایی که می‌توانند راه اندازی شوند بیان می گردد. سپس تصمیمات مسیریابی و تعیین میزان سفارش انبارها به مراکز تولید، با بهره گرفتن از یک روش برنامه ریزی شی گرا بر مبنای الگوریتم ژنتیک اتخاذ شده به طوری که هزینه های لجستیکی کمینه گردد. در این مسئله تقاضاها باید کاملاً برآورده شوند و محدودیت هایی در رابطه با زمان سفر، ظرفیت، سرعت، نوع و تعداد وسایل نقلیه مطرح است. چن و لی[۱۸] در سال ۲۰۰۴، زنجیره تأمینی متشکل از تعدادی مرکز تولید، مرکز توزیع و خرده فروشی را بررسی کرده اند. عدم قطعیت قیمت ها و ترجیحات خریداران و فروشندگان در مورد قیمت با بهره گرفتن از تئوری مجموعه های فازی بیان می گردد. در این مدل در مورد میزان تولید، میزان حمل، سطح قیمت قابل قبول از نظر خریدار و فروشنده، سطوح موجودی و ظرفیت حمل مورد استفاده، تصمیم گیری می شود. توابع هدف چندگانه در این مدل شامل توزیع عادلانه سود بین سطوح، متعادل کردن سطح موجودی اطمینان، بیشینه کردن سطح خدمت به مشتری، بیشینه کردن استواری تصمیمات در ارتباط با این سه تابع هدف در مواجهه با تقاضای غیرقطعی و افزایش سطح رضایت تمامی شرکاء از قیمت توافق شده هستند. برای حل این مدل از روش تصمیم گیری فازی با دو فاز استفاده شده است.
کاهش دوره عمر محصولات و افزایش انتظارات مشتریان، مدیریت زنجیره تأمین را به ویژه برای محصولات نوآورانه با دشواری همراه می کند. اگرچه محصولات نوآورانه، سازمان را قادر می‌سازند تا سود حاشیه ای بیشتری کسب کند اما به دلیل در دست نبودن اطلاعات تاریخی، تقاضای این گونه محصولات برای سازمان ها قابل پیش بینی نیست. در این رابطه، ونگ و شو در سال ۲۰۰۵، یک روش تصمیم گیری فازی را در شرایط عدم قطعیت در اطلاعات یا فقدان اطلاعات تاریخی توسعه دادند که یک چارچوب جایگزین برای پرداختن به عدم قطعیت ها در زنجیره تأمین و تعیین استراتژی های موجودی زنجیره فراهم می کند. این مدل زنجیره تأمین فازی بر اساس تئوری احتمالات به منظور ارزیابی عملکرد زنجیره توسعه داده شده است و هزینه موجودی زنجیره را کمینه می نماید. مدل پیشنهادی به تصمیم گیرندگان این امکان را می دهد تا رویکرد خود نسبت به ریسک را بیان کنند و مبادله بین سطح خدمت به مشتری و سرمایه گذاری موجودی را تحلیل نمایند. از رویکرد شبیه سازی به منظور اعتباربخشی^[۵۰] به مفاهیم توسعه یافته استفاده شده است.
جن و سیاریف[۴۳] در سال ۲۰۰۵، یک مدل برنامه ریزی خطی عدد صحیح مختلط را به منظور برنامه‌ریزی تولید و حمل در زنجیره های تأمین پیشنهاد کردند و مدل ارائه شده را با بهره گرفتن از الگوریتم ژنتیک و تکنیک های فازی حل نمودند. اسکی گان [۳۴] و همکاران در سال ۲۰۰۵، در شبکه زنجیره تأمین شامل چندین کارخانه، مرکز توزیع و ناحیه تقاضا، در مورد روش حمل مستقیم و غیرمستقیم و راه اندازی انبارها تصمیم گیری کرده اند. هر کارخانه در حمل انواع محصولات خرید به هر مقصد تنها می تواند از یک روش حمل استفاده کند. انبارها نیز فقط از یک کارخانه محصولات را دریافت می نمایند. تابع هدف به صورت کمینه کردن هزینه ها است و فرض محدودیت ظرفیت برای انبارها وجود دارد. برای زمان تحویل هزینه ای در نظر گرفته شده و در تابع هدف وارد شده است. سایر مؤلفه های تابع هدف، هزینه های مربوط به حمل و نقل و تأسیس انبارها هستند. روش محاسبه زمان تدارک یکی از وجوه تمایز این مدل از مدل‌های قبلی است. مدل توسعه یافته در ابتدا غیرخطی است (به دلیل روش محاسبه زمان تامین)، که با جایگزینی متغیرها، به مدلی به صورت خطی صفر و یک تبدیل می شود. برای حل مدل برنامه ریزی خطی صفر و یک حاصل، از روش ابتکاری لاگرانژ استفاده شده است.
آلتی پارماک[۴] و همکاران ۲۰۰۶، یک مدل برنامه ریزی غیرخطی عدد صحیح مختلط^[۵۱] چند‌هدفه را برای مسئله طراحی زنجیره تأمینی چهار سطحی و تک محصولی ارائه کرده اند. توابع هدف مسئله به صورت کمینه سازی هزینه کل زنجیره تأمین (هزینه های ثابت باز کردن و عملیاتی کردن کارخانه‌ها و مراکز توزیع، هزینه های متغیر حمل مواد اولیه از تأمین کنندگان به کارخانه ها و حمل محصولات از کارخانه ها به مشتریان از طریق مراکز توزیع)، بیشینه‌سازی سطوح خدمت به مشتری و بیشینه سازی توازن استفاده از ظرفیت مراکز توزیع هستند. برای حل مسئله از دو روش وزنی مختلف و الگوریتم ژنتیک استفاده شده و داده های آن از یک شرکت پلاستیک سازی در ترکیه گرفته شده است.
آزاد و داوودپور[۹] در سال۲۰۰۸، مسئله طراحی شبکه توزیع در سیستم زنجیره تأمین را که شامل تصمیم گیری در مورد مکان، موجودی و حمل و نقل است، را مورد مطالعه قرار داده اند. این مسئله در قالب مدل برنامه ریزی غیرخطی عدد صحیح مختلط فرموله شده و برای حل آن از الگوریتم ترکیبی شبیه سازی تبرید و جستجوی ممنوع^[۵۲] استفاده شده است.
طالعی زاده و همکاران[۱۲۸] در سال ۲۰۰۸، یک مدل برنامه ریزی غیرخطی عدد صحیح را به منظور بهینه‌سازی یک مسئله کنترل موجودی چند دوره ای در زنجیره تأمینی متشکل از یک فروشنده و یک خریدار ارائه نمودند. برای حل این مدل که در آن کمبود موجودی جایز است و تقاضاها دارای ماهیت احتمالی هستند از الگوریتم شبیه سازی تبرید استفاده شده است.
یا او و هوانگ[۵۸] در سال۲۰۱۱ ، با اشاره به مشکل اصلی بسیاری از زنجیره های تأمین سنتی که در آنها استراتژی زنجیره تأمین به طور کامل با استراتژی رقابتی سازمان ها هماهنگ نیست و اعضای زنجیره اهداف متفاوت خود را دنبال می کنند که ممکن است بر عملکرد کل زنجیره تأثیر نامطلوب داشته باشد، روشی بهینه سازی ارائه نمودند که نه تنها استراتژی های زنجیره تأمین و سازمان ها را یکپارچه می کند بلکه اهداف متفاوت اعضای زنجیره را به منظور بیشینه سازی عملکرد زنجیره تأمین هماهنگ می نماید. میرزاپور آل هاشم و همکاران[۹۴] در سال۲۰۱۱، در زنجیره تأمینی متشکل از چندین تأمین کننده، چندین تولید کننده و چندین مشتری، یک مدل برنامه ریزی غیرخطی عدد صحیح مختلط چند هدفه را برای مسئله برنامه ریزی تولید ادغامی در شرایط عدم قطعیت ارائه نمودند. در این مدل، تابع هدف اول، کل هزینه های زنجیره تأمین شامل هزینه تولید، هزینه های استخدام، اخراج و آموزش، هزینه حمل و نقل، هزینه کمبود و هزینه نگهداری موجودی را کمینه می نماید و تابع هدف دوم، رضایت مشتریان را از طریق کمینه سازی مجموع ماکزیمم مقدار کمبودها در تمام دوره ها برآورده می سازد. سطوح کاری، بهره وری کارگران، اضافه کاری، مدت زمان تحویل، ظرفیت ذخیره سازی و قراردادها در این مدل در نظر گرفته شده اند و مدل پیشنهادی با به کارگیری روش وزنی متریک به صورت مدل برنامه ریزی عدد صحیح مختلط تک هدفه حل شده است.
سجادی و داوودپور [۱۱۳] در سال ۲۰۱۲، به مسئله طراحی یک شبکه زنجیره تأمین دو سطحی، چند محصولی و تک دوره ای پرداخته اند. این مسئله در قالب مدل برنامه ریزی عدد صحیح مختلط فرموله شده و در برگیرنده هر دو سطح استراتژیکی و تاکتیکی برنامه ریزی زنجیره تأمین است. این مدل، تصمیمات مربوط به جایابی کارخانه های تولیدی و انبارهای توزیع، تخصیص تقاضای خرده فروشان به انبارها و تقاضای انبارها به کارخانه ها و نیز انتخاب روش های حمل و نقل را در نظر می گیرد و کل هزینه های شبکه شامل هزینه های حمل و نقل، مدت زمان های تحویل، هزینه های نگهداری موجودی، هزینه های راه اندازی و هزینه های عملیاتی تسهیلات را کمینه می نماید. برای حل مسایل در اندازه واقعی با زمان محاسباتی قابل قبول از یک الگوریتم ابتکاری بر پایه لاگرانژ استفاده شده است.
لیو و پاپاگرگیو[۷۹] در سال ۲۰۱۳، یک مدل برنامه ریزی خطی عدد صحیح مختلط را به منظور برنامه‌ریزی تولید، توزیع و ظرفیت در زنجیره های تأمینی جهانی ارائه نمودند. مدل پیشنهادی به طور همزمان سه هدف هزینه، پاسخگویی و سطح خدمت به مشتری را در نظر می گیرد و از دو استراتژی به منظور حل آن استفاده می گردد. روش محدودیت اپسیلون، مجموعه ای حل های بهینه پارتو را حاصل می کند و روش لکسیکوگرافی حل رضایت بخشی را در منحنی بهینه پارتو می یابد.
در پایان، تحقیقات صورت گرفته در این زمینه در جدول جامعی جمع آوری شده است.
جدول ۲-۱ تحقیقات صورت گرفته در زمینه مدیریت زنجیره تامین

با تبدیل شدن ایران به گذرگاه انرژی حوزه دریای خزر و پیامدهای سیاسی و اقتصادی که از این بابت نصیب ایران می‎شود، میتوان جایگاه ایران را به عنوان یک قدرت منطقه ای ثبت کرده و حتی آنرا به یک قدرت فرامنطقه ای تبدیل کرد. در ایران با همه تلاش‎هایی که بعد از انقلاب در جهت کم کردن وابستگی کشور به اقتصاد نفتی برای ایجاد امنیت سیاسی و اقتصادی صورت گرفته، هنوز انرژی حرف اول را زده و تمام ارکان اقتصادی- سیاسی و حتی امنیتی کشور به نوعی وابسته به نفت هستند. متأسفانه با ذکر این نکته که حدود ۸۰% درآمدهای ارزی و ۴۰% عایدات دولت ایران از محل درآمدهای نفتی تأمین می‎شود و این وابستگی شدید باعث شده که ثبات اقتصادی - سیاسی کشور دچار چالش گردد و با مقوله انرژی پیوندی عمیق بخورد.

اگر به ریشه‎ها و دلایل کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بنگریم متوجه خواهیم شد که حتی مشروعیت سیاسی حاکمان و شکست حکومت‎ها با مقوله انرژی پیوند خورده و این امر به ما گوشزد می‎کند که در جهت ثبات اقتصادی و سیاسی و امنیتی باید تلاش شود و از وابستگی نفت کاسته و به درآمدهای باثبات تری روی آوریم. با توجه به مطالب ذکر شده، چنین برداشت می‎شود نفت که می‎بایست صرفاً یک مقوله اقتصادی باشد، چگونه به عنوان ابزار و اهرم فشار درآمده و از سیاسی ترین موضوعات شناخته شود. چنانچه کوچکترین تغییر و تحولات انرژی در دنیا به جای درج در صفحات اقتصادی، در صفحات سیاسی روزنامه‎ها با تیتر درشت عنوان می‎گردد.
به هر حال در این دوره تحولات و دگرگونی‎ها، شرایط جدیدی را در نظام‎های بین المللی ایجاد کرده که از آن به عنوان «دوران گذار» یاد می‎کنند، یعنی دورانی که هیچ ثبات و دوامی‎در روابط بین دولت‎ها و عرصه بین المللی وجود ندارد. بنابراین، برای دور ماندن از این تهدیدات و چالشهای بین المللی و ایجاد آمادگی برای ورود به بازارهای جهانی قرن بیست و یک، درک شرایط به وجود آمده در عرصه بین المللی و پیش بینی تحولات آن و همچنین استفاده مطلوب از انرژی چه در جهت استخراج و چه در جهت انتقال آن، امری انکار ناپذیر است، تا براساس آن، با در نظر گرفتن امکانات جغرافیایی و توانائی‎های بالقوه سیاسی- نظامی، اقتصادی و انسانی ایران که داشتن منابع غنی انرژی در رأس آنها قرار می‎گیرد، برنامه ریزی دقیق و اصولی برای آمادگی پذیرفتن نقش و مسئولیت در نظام سیاسی آینده صورت گیرد، به طوری که کمترین تهدیدات متوجه منافع ملی گشته و سود عادلانه ای از مشارکت در سیستم بین المللی نصیب ایران گردد و زمینه ثبات اقتصادی و بالطبع ثبات سیاسی و امنیتی را برای کشور فراهم سازد(کاظمی، ۱۳۹۴، ۵۲).

۳-۳- منطقه خلیج فارس

خلیج فارس (یا شاخاب پارس) آبراهی است که در امتداد دریای عمان و در میان‎ایران و شبه جزیره عربستان قرار دارد. مساحت آن ۲۳۷٬۴۷۳ کیلومتر مربع است، و پس از خلیج مکزیک و خلیج‎هادسون سومین خلیج بزرگ جهان بشمار می‌آید.
خلیج فارس از شرق از طریق تنگه هرمز و دریای عمان به اقیانوس هند و دریای عرب راه دارد، و از غرب به دلتای رودخانه اروندرود، که حاصل پیوند دو رودخانه دجله و فرات و پیوستن رود کارون به آن است، ختم می‌شود. کشورهای‎ایران، عمان، عراق، عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین در کناره خلیج فارس هستند. در‎این میان سواحل شمالی خلیج ‌فارس تماماً در جغرافیای سیاسی‎ایران قرار دارند. به سبب وجود منابع سرشار نفت و گاز در خلیج فارس و سواحل آن،‎این آبراهه در سطح بین‌المللی، منطقه‌ای مهم و راهبردی بشمار می‌آید. نام تاریخی‎این خلیج، در زبان‌های گوناگون، ترجمه عبارت «خلیج فارس» یا «دریای پارس» بوده‌است. همچنین در تمام سازمان‌های بین‌المللی نام رسمی‎این خلیج، «خلیج فارس» است اما برخی از کشورهای عربی آن را خلیج عربی یا به سادگی، خلیج می‌نامند. سازمان آب‌نگاری بین‌المللی از نام «خلیج‎ایران » برای‎این خلیج استفاده می‌کند(مشکور، ۱۳۹۴، ص۱۲).

۳-۳-۱- ویژگی‌های جغرافیایی خلیج فارس

خلیج فارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد.‎این خلیج توسط تنگه هرمز به دریای عمان و از طریق آن به دریاهای آزاد مرتبط است. ازبین کشورهای همسایه خلیج فارس، کشور‎ایران بیشترین مرزآبی مشترک را با خلیج فارس دارا می‌باشد. طول مرز آبی کشور‎ایران با خلیج فارس، با احتساب جزایر در حدود ۱۸۰۰ کیلومتر و بدون احتساب جزایر در حدود ۱۴۰۰ کیلومتر می‌باشد. طول خلیج فارس از تنگه هرمز تا آخرین نقطه پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر است. عریض ترین بخش خلیج فارس ۱۸۰ (مایل) ۲۹۰ km می‌باشد. عمیق ترین نقطه خلیج فارس با عمق ۹۳ متر در ۱۵ کیلومتری تنب بزرگ و کم عمق ترین نقطه آن با عمقی بین ۱۰ تا ۳۰ متر درسمت غرب می‌باشد. همچنین جزایر متعددی درخلیج فارس وجود دارند(عجم و همکاران، ۱۳۸۸، ص ۲۲)

۳-۳-۱-۱-آب و هوای خلیج فارس

آب و هوای خلیج فارس خشک و نیمه استوایی است. در تابستان دما گاهی تا ۵۰ درجه سانتی گراد می‌رسد و میزان تبخیر بیشتر از میزان آب‌های وارده می‌شود. در زمستان دما تا ۳ درجه سانتی گراد هم گزارش شده‌است. در عین شوری زیاد آب خلیج فارس، ۲۰۰ چشمه آب شیرین در کف و ۲۵ چشمه آب کاملا شیرین در سواحل آن جریان دارند که منشا همگی آن‌ها از کوه‌های زاگرس در‎ایران است. آب‌های شیرینی که وارد خلیج فارس می‌شوند عمدتا محدود به روان آب‌های کوه‌های زاگرس در‎ایران و کوه‌های ترکیه و عراق است.
رودخانه‌های اروند، کارون، جراحی، مند، دالکی و میناب بزرگترین و پرآب ترین رودخانه‌هایی هستند که به خلیج فارس می‌ریزند که بیشتر سرچشمه‌های آن‌ها در کوه‌های زاگرس قرار دارند. در کرانه جنوبی آب‌های ورودی به خلیج فارس بسیار کم است که موجب بالا بودن رسوبات کربناتی در‎این بخش شده‌است. به دلیل محصور بودن، اثر اقیانوس بر خلیج فارس بسیار ناچیز است و به همین علت سرعت جریان‌های زیرین و افقی آن بسیار کم و در حدود ۱۰ سانتی متر در ثانیه‌است. شوری بیشتر خلیج فارس نسبت به اقیانوس موجب پیدایش جریان آبی از اقیانوس هند به خلیج فارس می‌شود که به موازات ساحل‎ایران و در جهت بادساعتگرد است (حافظ نیا، ۱۳۹۰، ص۳۷).

۳-۳-۱-۲-اطلس‌های خلیج فارس

نام خلیج فارس در بسیاری از اطلس‌های کهن جهان وجود دارد.
اناکسیماندر (۶۱۰-۵۴۶ ق. م)، (به انگلیسی: Anaximander)، جغرافیدان یونانی در نقشه جهان خود از خلیج فارس نام برده‌است.‎این اثر در کتاب Kleinere schriften، اثر (Joachim Lelewel (1836 آورده شده ‌است.
هکاتئوس (۵۵۰-۴۷۶ ق. م)، (به انگلیسی: Hecataeus)، ازسرشناس ترین جغرافیدانان یونانی آن زمان نقشه‌ای از جهان ترسیم کرده‌است که آب‌های اقیانوس پیرامون خشکی‌ها را گرفته‌اند و در‎این نقشه نام خلیج فارس دیده می‌شود(عجم و همکاران، ۱۳۸۸، ص۳۹).
کلودیوس پتوله یا بطلمیوس (۹۰-۱۶۸ میلادی)، (به انگلیسی: Claudius Ptolemy)، منجم و جغرافیدان مشهور اسکندریه، نخستین کسی است که اطلسی شامل ۳۶ نقشه از نقاط مختلف جهان تهیه می‌کند که در آن آبهای جنوب‎ایران را سینوس پرسیکوس که به معنی خلیج فارس است، نامیده‌است.

۳-۳-۱-۳-روز ملی خلیج فارس

یکی از اقدامات دولت‎ایران برای پاسداری از میراث معنوی و فرهنگی خلیج فارس رسمیت دادن به روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمی‎کشور بود. در‎این راستا در تیر ماه سال ۱۳۸۴ شورای عالی انقلاب فرهنگی ۱۰ اردیبهشت ماه که مصادف با اخراج پرتقالی‌ها از تنگه هرمز است را روز ملی خلیج فارس نام نهاد (مجتهدزاده، ۱۳۸۹، ص۳۹ ).
جزایر‎ایرانی خلیج فارس
از میان جزایر خلیج فارس بیش از ۳۰ جزیره مسکونی و غیر مسکونی آن متعلق به کشور‎ایران است. برخی از‎این جزایر به علت کشند آب (جذر و مد) در زیرآب قرار می‌گیرند وغیر مسکونی هستند. جزایرغیر مسکونی خلیج فارس به عنوان زیستگاه مرجان‌های دریایی، محل تخمگذاری پرستوهای دریایی و لاک پشت‌ها و همچنین زیستگاه انواع پرندگان مهاجر از اهمیت ویژه جهانی برخوردار است. بزرگترین جزیره‎این خلیج قشم نام دارد. جزایری که در استان هرمزگان‎ایران قرار دارند:
جزیره کیش - جزیره قشم - جزیره تنب بزرگ - جزیره تنب کوچک - جزیره ابوموسی - جزیره لاوان - جزیره شتور - جزیره هندرابی - جزیره فرور بزرگ - جزیره فرور کوچک - جزیره سیری - جزیره لارک - جزیره ناز - جزیره هرمز - جزیره هنگام همچنین جزایری که در استان بوشهر‎ایران قرار دارند:
جزیره خارک - جزیره خارکو - جزیره عباسک - جزیره میر مهنا - جزیره فارسی - جزیره نخیلو - جزیره تهمادو - جزیره گرم - جزیره‌ام الکرم - جزیره شیخ الکرامه - جزیره شیف - جزیره متاف - جزیره مرغی - جزیره چراغی - جزیره ام‌سیله - جزیره سه‌دندون - جزیره مولیات و درنهایت جزایری که در استان خوزستان‎ایران قرار دارند:
جزیره مینو - جزیره خور موسی - جزیره بونه - جزیره دارا - جزیره قبر ناخدا
خلیج فارس در واقع محور ارتباط بین اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است. از نظر راهبردی در منطقه خاور میانه، به عنوان بزرگ ترین و مهم ترین مرکز ارتباطی بین‎این سه قاره‌است و بخشی از یک سیستم ارتباطی شامل اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند می‌باشد. به همین دلیل از دیرباز مورد توجه قدرت‌های جهانی و همچنین بازرگانان و تجار دنیا بوده‌است. همچنین‎این منطقه منبع مهم انرژی جهان می‌باشد. در مجموع خلیج فارس از نظر جغرافیای سیاسی، استراتژیک، انرژی و تاریخ و تمدن یک پهنه آبی مهم وحساس در دنیا محسوب می‌شود (مجتهدزاده، ۱۳۸۹، ص۴۰) .

۳-۳-۱-۴-اهمیت اقتصادی خلیج فارس

بزرگترین عامل اهمیت خلیج فارس وجود معادن سرشار نفت و گاز در کف بستر و سواحل آن است به طوری که‎این منطقه را «مخزن نفت جهان» نام نهاده‌اند. خلیج فارس مسیر انتقال نفت کشورهای‎ایران، عراق، کویت، عربستان و امارات متحده عربی است، و به همین سبب، منطقه‌ای مهم و راهبردی به شمار می‌آید. در حدود ۳۰ درصد نفت جهان از منطقه خلیج فارس تامین می‌شود که‎این مقدار گاهی افزایش و گاهی کاهش می‌یابد. نفت تولید شده در حوزه خلیج فارس باید از طریق‎این پهنه آبی و از راه تنگه هرمز به سایر نقاط جهان حمل شود. خلیج فارس از نظر ذخایر نفتی در مقایسه با سایر نقاط جهان دارای مزایای زیادی مانند سهولت استخراج، هزینه پایین تولید، مازاد ظرفیت تولید، کیفیت بالای نفت خام منطقه، سهولت حمل و نقل، توان بالای تولید چاه‌ها و امکان کشف ذخایر جدید نفتی وسیع در منطقه می‌باشد. طبق آخرین برآوردهای انجام شده حوزه خلیج فارس در حدود ۷۳۰ میلیارد بشکه ذخیره نفت اثبات شده و بیش از ۷۰ تریلیون مترمکعب گاز طبیعی را در خود جای داده‌است. همچنین بندرهای مهمی‎در حاشیه خلیج فارس وجود دارد که از آنها می‌توان بندرعباس، بوشهر، بندرلنگه، کیش، خرمشهر و بندر ماهشهر در‎ایران، و شارجه، دوبی و ابوظبی را در امارات متحده عربی و بندر بصره و فاو در عراق را نام برد(مجتهدزاده، ۱۳۸۳، ص۱۱) .

۳-۳-۱-۵-پیشینه دریانوردی در خلیج فارس

پیشینه دریانوردی در خلیج فارس به گذشته‌های بسیار دور، دست کم دو هزار سال پیش از میلاد، باز می‌گردد. مردمان تمدن‌هایی مانند سومر، آکاد،‎ایلام مسیر خود بین میان‌رودان و موهنجودارو در دره سند را از طریق‎این پهنه آبی می‌پیمودند. بررسی‌های اخیرنشان می‌دهد که فنیقی‌ها، نخست در جزیره‌ها و سرزمین‌های پیرامون خلیج فارس زندگی و دریانوردی می‌کردند. در دوره هخامنشیان، داریوش اول از دریانوردان برجسته‎ایرانی، فینیقی و ساتراپ‌های یونانی نشین امپراتوری پارس خواست تا برای کشف سرزمین‌های جدید به دریانوردی بپردازند که در نتیجه شناخت ‎ایرانیان نسبت به خلیج فارس بیشتر شد. دریکی از کهن ترین اسناد پیرامون دریانوردی درخلیج فارس که به سده چهارم پیش از میلاد مربوط می‌شود، دریانوردی به نام نیارخوس (نئارخوس) در یازدهمین سال فرمانروایی اسکندر مقدونی و به دستور او سفر دریایی خود را آغاز کرد و در‎این سفر از دهانه رود سند به دهانه تنگه هرمز رفته و پس از عبور از خلیج فارس در ساحل رود کارون لنگر انداخت. او که در‎این سفر چند دریانورد‎ایرانی ازجمله بگیوس پسر فرناکه، هیدارس بلوچ و مازان قشمی‎نیز او را همراهی می‌کردند، سفرنامه‌ای ازسفر ۱۴۶ روزه خود نوشت که چکیده‌ای ازآن باقی مانده‌است. اودر سفرنامه خود به فانوس‌های دریایی بزرگ وشگفت انگیز درخلیج فارس اشاره می‌کند(مجتهدزاده، ۱۳۸۳، ص۱۱).

۳-۳-۱-۶-منابع غذایی خلیج فارس

بیش از ۱۵۰ نوع ماهی متفاوت در خلیج فارس یافت می‌شود. بیشتر آبزیان خلیج فارس بجز چند مورد که وارد آبهای کارون، بهمن شیر و اروند می‌شوند مابقی در آب‌های شور زندگی کرده و در همان جا تخم‎ریزی و تولید مثل می‌کنند. از مهمترین انواع ماهی‌های تجاری خلیج فارس می‌توان به زبیده، حلوا سفید، قباد، شیر ماهی، شانک، سنگسر، پیش ماهی،‎هامور، سیکین، کارفه، طوطی، حلوا سیاه، شوریده، خبور، کفشک، سرخو، خابور و سبور اشاره کرد. از دیگر محصولات غذایی باارزش خلیج فارس می‌توان به میگو اشاره کرد. انواع صدف‌های خوراکی نیز در برخی سواحل مانند ساحل بندرعباس وساحل گشه(ساحل صدف) در بندر لنگه و همچنین در اطراف بعضی جزایر مانند هرمز، قشم و لارک یافت می‌شوند که بازار عمده آن کشورهای اروپایی است (مجتهدزاده، ۱۳۸۳، ص۱۶) .

۳-۳-۲- خلیج فارس منطقه ای استراتژیک

خلیج فارس از جمله مناطق آبی جهان است که امروزه به یکی از کانون‎های اصلی بحران و اختلاف بین‎المللی تبدیل شده است. این منطقه از جنبه‎های گوناگون دارای ویژگی‎های متمایزی در مقایسه با سایر مناطق آبی و خشکی‎های جهان است که به آن اهمیت و برجستگی‎های فوق العاده ای بخشیده است. اهمیت فزاینده آن نیز باعث بروزبرخی اختلافات و منازعات اقتصادی و به خصوص سیاسی شده است. منطقه ای نفت خیز که از مهمترین مناطق تامین نفت جهان محسوب می‎شود.
وسعت آن بین ۲۲۰ تا ۲۴۰ هزار کیلومتر مربع است یعنی تقریبا مساحتی نصف مساحت دریای خزر. طول سواحل خلیج فارس ۳۰۰۰ کیلومتر است که بیشترین خط ساحلی را ایران دارا است یعنی از دهانه فاو گرفته تا تنگه هرمز جزو مناطق ساحلی ایران محسوب شده و بقیه خطوط ساحلی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس را شامل می‎شود. بنابراین از ۳۰۰۰ کیلومتر خط ساحلی ۱۷۲۲ کیلومتر آن از آن ایران است.
طول خلیج فارس از عراق تا تنگه هرمز ۱۰۰۰ کیلومتر و عرض آن در بعضی جاها بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ متر است. عمق خلیج فارس در نقاط گوناگون مختلف است. در تنگه هرمز متوسط عمق آب ۱۰۰ متر، در اطراف جزیره هرمز ۸۰ متر، در کل سواحل ایران ۷۰ متر و در سواحل جنوبی آن متوسط عمق آب به ۱۵ متر نمی‎رسد ولی به صورت کلی عمق متوسط آب در خلیج فارس ۳۵ متر است. اما وسعت خلیج فارس در گذشته بیشتر و تقریبا دو برابر وسعت امروزی اش بود که به مرور زمان از وسعت آن کاسته شده است. همچنان که مورخان در کتاب‎های تاریخی نوشته اند وسعت خلیج فارس به موصل و کرکوک می‎رسیده یعنی در آن زمان هنوز عراق شکل نگرفته و اصلا سرزمین خشکی به نام عراق وجود نداشت به گونه ای که در کتب تاریخی آمده است تا قبل از حمله اسکندر به ایران کشتی‎های تجاری و… در شوش لنگر می‎انداختند یعنی شوش به دریا متصل بوده است در حالی که امروز دریا پس رفته و از شوش فاصله گرفته است. کشورهایی که امروز آنها را تحت کشورهای حوزه خلیج فارس می‎شناسیم ۸ کشور هستند که ۶ کشور عربستان، قطر، امارت متحده عربی، بحرین، عمان و کویت عضو شورای همکاری خلیج فارس که بعد از جنگ ایران و عراق شکل گرفت هستند و دوکشور دیگر یعنی جمهوری اسلا می‎ایران وعراق که عضو این شورا نیستند. امارات متحده عربی که به ندرت متحد بوده است چون هنوز حدود یک سوم از اختلا فات اراضی میان امارات متحده عربی حل وفصل نشده با مساحت ۸۳ هزارکیلومتر وجمعیتی بالغ بر ۵/۲ میلیون نفرخود متشکل از هفت شیخ نشین است(خوشایند دولت آباد، ۱۳۸۹، ص۱۵).
سایر کشورها نیز به ترتیب: عمان با وسعت ۲۲۰ الی ۲۳۰ هزار کیلومتر و جمعیت ۲ میلیون نفر، قطر ۱۱ هزار کیلومتر مربع و جمعیت ۵۰۰ هزار نفر، بحرین ۶۲۲ کیلومتر مربع با ۶۰۰ هزار نفر جمعیت که کوچکترین کشور حوزه خلیج فارس است که حتی از جزیره قشم هم کوچک تر است، کویت ۱۷ هزار کیلومتر و جمعیت تقریبا ۲ میلیون نفر، عراق ۴۳۸ هزار کیلومتر و جمعیت ۲۳ میلیون نفر، عربستان با مساحت ۱۰۰/۲ میلیون کیلومتر مربع و جمعیت ۲۱ میلیون نفر و ایران که با ۷۵ میلیون نفر جمعیت و وسعت ۱۶۴۸۰۰۰کیلومتر مربع است. بنابراین جمعیت کل کشورهای عربی حوزه خلیج فارس ۴۵ میلیون نفر است که از کل جمعیت ایران کمتر است و اگر مساحت عربستان را که بیشتر شامل صخره‎هاست از سایر کشورهای حوزه خلیج فارس بر داریم مساحت ایران از کل آنها بیشتر است. اما درمورد نام خلیج فارس همچنان که اسناد تاریخی نشان می‎دهد و در منابع تاریخی هم هست و حتی در قرار دادهای منعقده بین المللی نیز وجود دارد این منطقه از همان ابتدا و از دوران‎های گذشته تحت عنوان خلیج فارس(Persian Gulf) بوده است. در حالی که امروز کشورهای غربی و عربی و عده ای که اطلا ع تاریخی ندارند و از وقتی که خودشان آمده اند و مستقر شده اند مبدا را همان تاریخ و مقطع زمانی قلمداد می‎کنند. کشورهایی که حتی برخی از آنها سابقه تاسیس شان به ۶۰ سال نمی‎رسد تلا ش گسترده ای به کار می‎برند تا یک نام جعلی را که همان خلیج عربی و فاقد استنادات تاریخی و استدلا لهای منطقی است برای خلیج فارس در محافل و مجالس بین المللی به کار گرفته و تثبیت کنند.
خلیج عربی عنوانی است که برای اولین بار توسط انگلیسی‎ها به کار برده شد. یک انگلیسی در بحرین در دهه ۱۹۶۰ کتابی در مورد خلیج فارس نوشت که در آن اولین بار خلیج عربی را مورد استفاده قرار داد و بعدها اتحادیه عرب در یکی از جلساتش این نام را تصویب کرد. بنابراین تا قبل از ۱۹۶۰ از اصطلاح کاذبی تحت عنوان خلیج عربی خبری نبود و بعد از این سال خلیج عربی وارد ادبیات سیاسی و جغرافیایی شد. همچنان که نام دریاها را از کشورهایی که اطرافش هست می‎گیرند و با اشاره به اینکه ایران که از مهمترین و بزرگترین کشورهای حوزه خلیج فارس است و بیشترین خط مرزی را یعنی نزدیک دو سوم خطوط ساحلی را با خلیج فارس دارد و با استناد به کتب تاریخی، جغرافیایی و سیاسی و نقشه‎ها و دایره المعارف‎ها از ابتدا این منطقه نام خلیج فارس را داشته است. جالب اینکه شیخ نشین‎های اطراف خلیج فارس نیز در قراردادهای تحت الحمایه ای که با انگلیس داشتند عنوان و نام خلیج فارس را به کار بسته اند( خوشایند دولت آباد، ۱۳۸۹، ص۱۷).
مواردی که در بالا شمرده شد مهمترین مشخصه‎هایی هستند که باعث شده اند خلیج فارس موقعیت و جایگاه بین المللی یافته و اهمیت زیادی پیدا کند. اما اهمیت خلیج فارس برای ایران چیست؟ ایران بزرگترین و مهمترین کشوری است که همواره نقش مهمی‎را در معاملات و مناسبات منطقه ای و فرا منطقه ای به خصوص در منطقه خلیج فارس بر عهده داشته و اکنون نیز دارای جایگاه ویژه ای در منطقه خاورمیانه به خصوص در حوزه خلیج فارس است.
دارا بودن جمعیت بیشتر، منطقه جغرافیایی وسیع و پهناور، بیشترین خط ساحلی با خلیج فارس، قدرت سیاسی و اقتصادی برتر، همبستگی‎های تاریخی و فرهنگی اشتراکات دینی و سایر موارد سبب شده اند تا اسلا­می‎ایران همواره در این منطقه نقش اول را بر عهده داشته بلکه این نقش آفرینی و جایگاه بالا به صورت خود به خود به ایران واگذار گردد به طوری که بدون حضور ایران کلیه مذاکرات و مبادلا ت سیاسی و اقتصادی به نتیجه منتهی نشده و به بن بست می‎رسند. بنابراین خلیج فارس چه در عرصه داخلی و منطقه ای و چه در عرصه بین المللی اهمیت وافری برای ایران دارد و تصمیمات استراتژیک سیاست خارجی جمهوری اسلا می‎ایران همواره با در نظر گرفتن اهمیت این منطقه اتخاذ و تدوین می‎شود (خوشایند دولت آباد، ۱۳۸۹، ص۱۹).
اهمیت خلیج فارس به دلا یل زیر برای ایران مهم است: تمام نفت ایران ازخلیج فارس و تنگه هرمز صادر می‎شود. لذا مهمترین دلیل اهمیت خلیج فارس برای این صادرات نفت از این منطقه است. به این علت است که از دهه ۷۰ به بعد مقامات ایرانی اعلا م کردند که این تنگه شاهرگ حیاتی ایران است لذا سعی بر این است که همواره باز باشد. دلیل بعدی اهمیت خلیج فارس برای ایران تجارت ۸۰ درصدی است که از این نقطه صورت می‎گیرد. دلیل سوم این که در دو- سه دهه اخیر ایران سرمایه گذاری‎های زیادی در جزایر و بنادر خلیج فارس انجام داده است که در مقایسه با قرن ۱۹ که از مناطق محروم به شمار می‎رفت سرمایه گذاری‎هاباعث توجه بیشتر بین المللی و داخلی شده که اهمیت بیشتری پیدا کرده است. چهارمین دلیل اهمیت خلیج فارس برای ایران وجود حوزه‎های نفتی و گازی ایران در این منطقه است عمده ذخایر نفتی ایران در خوزستان است. بزرگترین حوزه‎های گازی ایران نیز عبارتند از: پارس جنوبی که در وسط آب‎های خلیج فارس بین قطر و بوشهر، چنگان در بوشهر، جبرزین در قشم و سرخون که در بندر عباس قرار دارند. اهمیت پنجم خلیج فارس برای ایران وجود کارخانجات و صنایع بزرگ ایران از جمله صنایع فولاد، کشتی سازی، پالا یشگاه‎ها و نیروگاه هسته ای در خلیج فارس است. اهمیت بعدی خلیج فارس برای ایران مربوط به بعد نظامی‎و امنیتی است. خلیج فارس از جمله مناطقی است که نقش به سزایی در اتخاذ تصمیمات و مقابله با تهدیدات نظامی‎دارد. بنابراین خلیج فارس در ابعاد گوناگون همواره اولویت اول را در اتخاذ تصمیمات و اجرای سیاست خارجی جمهوری اسلامی‎ایران داشته و دارد و در سطح بین المللی نیز از جمله مناطقی است که به علت موقعیت ویژه جغرافیایی و دارا بودن منابع فراوان نفتی و دریایی و برجستگی‎های استراتژیکی و ژئوپولیتیکی همواره از اهمیت خاصی برخوردار است و همچنان که ذکر شده به علت موقعیت ویژه خود چه در بعد سیاسی- اقتصادی و چه در بعد جغرافیایی-نظامی‎یکی از کانون‎های بحران در دنیا نیز هست که البته با مدیریت صحیح و کارآمدی فعال و دیپلماسی پویا و قوی می‎توان تهدیدها را در این منطقه وبه خصوص منطقه خلیج فارس به فرصت تبدیل کرد (خوشایند دولت آباد، ۱۳۸۹، ص۱۹).

۳-۳-۲-۱-اهمیت نظامی- راهبردی خلیج فارس

از منظر نظامی، وجود پایگاه‌های نظامی‎متعدد اعم از دریایی، هوایی و زمینی در منطقه خلیج فارس که عمدتا متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی بخصوص آمریکا در آب‌های خلیج فارس، اهمیت نظامی‎و راهبردی خلیج فارس را نمایان می‌سازد. جنگ نفت‌کش‌ها که در جریان جنگ‎ایران و عراق رخ داد یکی از عوامل حضور نظامی‎کشورهای غربی به ویژه آمریکا در خلیج فارس شد. اهمیت نظامی- راهبردی خلیج فارس به طور ویژه در جریان جنگ‎ایران و عراق، جنگ خلیج فارس و جنگ عراق آشکار شد.

۳-۳-۳ -علل اهمیت خلیج فارس

۳-۳-۳-۱-حمایت آمریکا و رفتارهای تحریک آمیز پادشاهی‎های عرب

منطقه خلیج فارس از چند بعد دارای اهمیت منطقه‎ای و بخصوص جهانی است یکی از‎این ابعاد مربوط به منابع نفت و گاز است. جدول زیر بهتر از هر متنی گویای اهمیت و جایگاه منطقه در ذخایر و تامین انرژی کشورها و بخصوص اتحادیه اروپا و‎ایالات متحده آمریکا است:
جدول ۳-۱- اهمیت و جایگاه منطقه خلیج فارس در ذخایر و تامین انرژی کشورها ( اتحادیه اروپا و‎ایالات متحده آمریکا)

اقدامات اساسی تدوین استراتژی، آن هم به صورت یک فعالیت منطقی مشتمل است بر شناخت فرصت ها و تهدید های موجود در محیط مؤسسه و در نظر گرفتن درجه خاصی از احتمال و خطرهای احتمالی، پیش از آنکه هرگونه گزینشی صورت گیرد باید نقاط قوت و ضعف مؤسسه را همگام با منابع موجود و دست یافتنی شناسایی کرد، توانمندی عملی و بالقوه آن را باید برای بهره گیری از نیازهای متصور در بازار و یا برای برخورد با خطرهای موجود تا آنجا که ممکن است به طور عینی برآورد کرد. راهکار های استراتژیکی را که از تطبیق فرصت ها و توانمندی در سطح قابل قبولی از احتمال خطر حاصل می شود استراتژی های اقتصادی می نامیم. (مینتز برگ و کویین، ۱۳۸۲)

منظور از فرموله کردن استراتژی، تعیین متغیرهای استراتژیک و سپس مدلسازی موضوع مورد نظر در قالب یک ماتریس و یا مدل تصمیم گیری است که منجر به اتخاذ تصمیم و یا راهبرد مبتنی بر تعیین ماهیت استراتژی اصلی سازمان می گردد، این اقدام که فرموله کردن استراتژی نیز نامیده می شود کمک می کند تابتوان چگونگی محقق سازی اهداف و تعامل سازمان با محیط را با انتخاب مناسب ترین استراتژی اصلی تعیین نمود. ( علی احمدی و دیگران، ۱۳۸۲)
۲-۳-۱۰- اجرای استراتژی :
اجرای استراتژی عبارت است از مجموع فعالیت ها و انتخاب هایی که برای اجرای یک طرح استراتژیک لازم و ضروری است. اجرای استراتژی فرایندی است که بر اساس آن سیاست ها و استراتژی ها، با بهره گیری از برنامه ها، بودجه ها و رویه ها، به اجرا در می آیند و عملی می شوند. اگرچه مرحله اجرای استراتژی پس از مرحله تدوین استراتژی قرار دارد، اما بخشی کلیدی از فرایند مدیریت استراتژیک به شمار می رود، بنابراین باید طراحی استراتژی و اجرای استراتژی را به مثابه دو روی یک سکه قلمداد کرد.
برای آغاز فرایند استراتژی، استراتژی سازان باید به سه پرسش زیر پاسخ بدهند :
- چه کسی ( کسانی) طرح استراتژیک را اجرا خواهند کرد؟
- چه کار باید بکنند؟
- آنها چطور آن کار را انجام خواهند داد؟
مدیران باید هنگام تجزیه و تحلیل نظرات موافق و مخالف یک گزینه استراتژیک، به این پرسش ها و پرسش های مشابه آن پاسخ داده باشند و باید باز هم قبل از تهیه طرح های اجرایی مناسب، به این پرسش ها توجه کنند. مدیر باید قادر باشند به این پرسش های اساسی، پاسخ های قانع کننده بدهد، درغیر این صورت بهترین استراتژی ها نیز نمی توانند نتیجه مطلوب و مورد نظر را به بار آورند. (هانگر و ویلن، ۱۳۸۱)
گزینه های استراتژیک که از جهانی شدن نشأت می گیرند بطور مکرر توسط رویکرد کانون ها و بازیگران اصلی و بین المللی بزرگ تجزیه و تحلیل می شوند، که تجزیه و تحلیل این گزینه های استراتژیک یک مزیت رقابتی محسوب می‌شود.
تمام آن کارکنانی که در موفقیت فرایند اجرای استراتژی، نقش اساسی دارند، ممکن است در طراحی استراتژی مشارکت نکرده باشند یا مشارکت کمی داشته باشند. لذا ممکن است از حجم عظیم اطلاعات استفاده شده و فعالیت های انجام شده در فرایند طراحی، بی خبر باشند. بنابراین اگر به خوبی از تغییرات در ماموریت، اهداف، استراتژی ها و سیاست های شرکت و اهمیت آنها برای سازمان یا شرکت مطلع نشوند و یا توجیه نگردند، در برابر تغییرات مقاومت خواهند کرد. حتی مدیران ممکن است تلاش کنند که مدیران ارشد سازمان یا شرکت را متقاعد کنند که دست از طرح های جدید بردارند و به همان طرح های قبلی برگردند. به همین خاطر است که می گویند مشارکت مدیران میانی در مراحل طراحی و اجرای استراتژی، موفقیت آن استراتژی را افزایش می دهد. (هانگر و ویلن، ۱۳۸۱)
اجرا می تواند یک تصمیم استراتژیک مناسب را بی اثر کند یا یک انتخاب نه چندان مناسب را موفق از آب در آورد بنا بر این باید فرایندهای اجرا را برای شناخت راهکار های استراتژیک موجود مورد بررسی قرار داد اجرای استراتژی از یک سلسله فعالیت های فرعی تشکیل می شود که در بدو امر جنبه اداری دارند، اگر هدف معین شده باشد آن گاه منابع مؤسسه را می توان برای رسیدن به آن سوق داد. ساختار تشکیلاتی مناسب برای توفیق در وظایف لازم را باید به کمک نظام ها و ارتباطاتی که بتوانند فعالیت های فرعی را هماهنگ کنند، کارایی بخشید. فرایندهای سازمانی را همچون ارزشیابی عملکرد، پرداخت حقوق و دستمزد و بهسازی مدیریت باید در جهت رفتاری متناسب با اهداف سازمانی شناسایی کرد. تأثیر رهبری در موفقیت استراتژی مهم و گاهی تعیین کننده است. اگرچه می دانیم که ساختار سازمانی و فرایندهای حقوق و دستمزد، تشویق، نظارت و بهسازی مدیریت بر تدوین استراتژی تاثیرزیادی دارند، نخست باید به ترکیب منطقی که بر مبنای آن این ساختار باید از استراتژی پیروی کند توجه ویژه داشته باشیم، زیرا باید بعداً با واقعیات سازمانی همساز باشد. واقعیاتی که بر اساس آن استراتژی نیز از ساختار پیروی خواهد کرد.
(مینتز برگ و کویین، ۱۳۸۲)
مدیران ارشد باید قبل از به اجرا گذاشتن طرح ها، مطمئن شوند که سازمان برای این مهم به خوبی سازمان دهی شده است، نفرات لازم برای اجرای برنامه ها انتخاب شده اند و فعالیت ها به منظور دستیابی سازمان به اهداف مطلوب، جهت داده شده اند. برای اعمال یک تغییر در استراتژی، شاید لازم باشد ساختار سازمانی نیز به نحوی تغییر کند و هم چنین مهارت های مورد نیاز در موقعیت های خاص تغییر یابند. بنابراین مدیران استراتژیک باید به دقت ساختار سازمانی شرکت خود را مورد بررسی قرار دهند تا بتوانند به این دو پرسش پاسخ دهند :
۱- آیا در نحوه انجام کارها باید تغییری داد؟ ۲- اگر پاسخ آری است، این تغییر چگونه باید اعمال و اجرا شود؟ (هانگر و ویلن، ۱۳۸۱)
جهت اجرای موفقیت آمیز استراتژی ها به چهار مهارت بنیادین نیاز است :
۱- مهارت تعامل^[۴۸]: عبارت است از توانایی اداره کردن افراد طی اجرای استراتژی، مدیرانی که ترس ها و نا امیدی های سایرین در رابطه با اجرای یک استراتژی را درک کنندآمادگی این را دارند که بهترین اجرا کننده باشند، این مدیران تاکیدشان بر اعضای سازمان و گفتگو برای یافتن بهترین روش به اجرا در آوردن استراتژی است.
۲-مهارت تخصیص^[۴۹]: عبارت است از توانایی تهیه وتدارک منابع سازمانی ضروری برای اجرای یک استراتژی.
۳- مهارت نظارت^[۵۰]: عبارت است از توانایی استفاده از اطلاعات برای مشخص کردن این امر که آیا مانعی بر سر اجرای استراتژی وجود دارد.
۴- مهارت های سازمان ده^[۵۱]: عبارت است از توانایی ایجاد یک شبکه از افراد در سرتاسر سازمان که
می توانند به هنگام بروز مشکل در اجرای استراتژی به حل آن مشکل کمک کنند.
بدیهی است که تحول در هر سازمان متأثر از فرهنگ حاکم بر آن شکل می گیرد، بنابر این فرهنگ هر سازمان شامل ارزش ها، هنجارها، باورها و نمادهایی است که توسط اعضاء آن به صورت مشترک پذیرفته شده است به عبارت دیگر فرهنگ عبارت است از مجموعه ای از ارزش ها، باورها، درک و استنباط و شیوه تفکر و اندیشیدن که اعضای سازمان در آنها وجوه مشترک دارند. (دفت، ۱۹۹۲) به علاوه بسیاری از صاحب نظران در این مورد اتفاق نظر دارند که مقصود از فرهنگ های سازمانی سیستمی از استنباط های مشترک است که اعضا نسبت به یک سازمان دارند و همین ویژگی موجب تفکیک دو سازمان از یکدیگر می‌شود. (رابینسون و استیفن، ۱۹۷۸)
ادوارد تیلور، مردم شناس نامدار انگلیسی فرهنگ را مجموعه ای از آداب و رسوم، معتقدات، استعدادها، هنر، اخلاق، مذهب و قوانین تعریف کرده است.
فرهنگ، نظام اعتقادات و باورهای اساسی، ارزش ها و الگوهای اساسی رفتاری که اکثر افراد سازمان پایبند به آن بوده و در طول زمان نیز تحول یافته اند.
برنامه ریزی استراتژیک به خودی خود به اجرا در نخواهد آمد و کسانی که خواهان آن هستند که برنامه‌ریزی استراتژیک را برای دستیابی به موفقیت مورد استفاده قرار دهند، باید چهار مانع کلیدی موجود بر سر راه برنامه ریزی استراتژیک را دقیقا مورد توجه قرار دهند که شامل مشکل انسانی(توجه و تعهد)، مشکل فراگردی، مشکل ساختاری (ارتباط میان جز ، کل) و مشکل نهادی (اعمال نامناسب رهبری)
می باشد. (برایسون، ۱۳۷۲) سازمان ها برای آن که به اهداف خود نائل شوند نیاز است با بخش ها و
گروه ها مختلف محیط ارتباط داشته داشته و نیاز های آن ها را تأمین نماید این در صورتی است که تغییر و تحولاتی که امروزه در محیط سازمان ها به وجود می آید آن ها را ملزم می کند که در جهت مقابله یا انطباق خود با این تغییرات در عملکرد و فرآیندخود تحول ایجاد نماید.
۲-۳-۱۱- ارزیابی استراتژی :
ارزیابی استراتژی به هر طریقی که صورت پذیرد پیامدهایی دارد که پاسخ این سه پرسش را تشکیل
می دهند:
۱-آیا هدف های مورد نظر مناسب هستند؟
۲-آیا خط مشی ها و طرح های عمده مناسب هستند؟
۳-آیا نتایجی که تاکنون به دست آمده اند فرضیات مهمی را که استراتژی بر مبنای آنها استوار شده است را تأیید می کنند؟
یافتن پاسخ برای این پرسش ها کاری دشوار و همراه با پیچیدگی است، این امر به خزانه ای از دانش و بصیرتی فراتر از حد معمول نیاز دارد. (مینتز برگ و کویین، ۱۳۸۲)
ارزیابی فرصت ها و تهدیدها ی یک پروژه جدید، فرآیندی پیچیده است مدارک زیادی در علوم اجتماعی مبنی بر اینکه افراد در نگرش ها و ارزیابی هایشان متفاوت هستند وجود دارد. (کامپریو، ۲۰۰۷)
۲-۳-۱۲- اصول ارزیابی استراتژی :
باید گفت استراتژی مجموعه ای است از هدف ها، خط مشی ها و طرح ها که به همراه یکدیگر، دامنه عملکرد سازمان و رویه فکری آن را برای بقا و موفقیت معین می کنند و می توان گفت خط مشی ها، طرح ها و هدف های ویژه یک سازمان، بیانگر استراتژی آن سازمان برای تطبیق با یک محیط رقابتی پیچیده است. (مینتز برگ، کویین، ۱۳۸۲)
یکی از ارکان اساسی علم این است که نمی توان اثبات کرد که یک نظریه مطلقاً درست است یا نه، اما اگر آزمون فرضیه ثابت نشود می توان آن را نادرست خواند به همین صورت ممکن است ادعا کنیم که یک استراتژی خاص دلخواه است، یا مؤثر خواهد بود با این وجود می توان برای تشخیص نارسایی هایش آن را آزمود. از میان آزمون هایی که استفاده از آنها برای استراتژی موجه و معقول است بیشترشان در محدوده یکی از این معیارهای زیر قرار می گیرند :
- پایداری : استراتژی نباید هدف و خط مشی هایی را ارائه دهد که با هم دیگر متناقض و ناسازگارند.
- هماهنگی : استراتژی باید در مقابل محیط بیرونی و دگرگونی های حساس درونی بازتاب هایی قابل تطبیق ارائه دهد.
- برتری : استراتژی باید برای آفرینش و نگه داری برتری رقابتی در یک رشته فعالیت مورد نظر پاسخ گو باشد.
- امکان پذیری : استراتژی باید نه منابع موجود را بیش از حد مصرف کند و نه مشکلات لاینحل در پی داشته باشد. (مینتز برگ و کویین، ۱۳۸۲)
هر استراتژی که پاسخگوی یک یا چند مورد از موارد بالا نباشد به شدت جای تأمل دارد، زیرا نمی تواند دست کم یکی از وظیفه های مهمی را که برای بقای مؤسسه ضروری است به مرحله اجرا در آورد. تجربه تحلیل گر در یک صنعت خاص یا دیگر زمینه ها به وی اجازه می دهد معیارهای یاد شده در بالا را مدنظر قرار دهد و معیارهای دیگری را که متناسب با وضع موجود هستند به آنها بیفزاید.
۱- سازگاری (پایداری) :
ناسازگاری آشکار در درون یک استراتژی غیر ممکن به نظر می رسد، مگر این که در طول زمان خود به خود تکوین یافته باشند. وظیفه اصلی استراتژی ایجاد همبستگی در عملکرد سازمانی است و مفهوم روشن و مشخص استراتژی می تواند چنان جوی از هماهنگی به وجود آورد که اثربخش تر از بسیاری از اهرم های اداری باشد. تعارض های سازمانی ومنازعه های موجود میان بخش ها، غالبا نشانه بی نظمی در مدیریت هستند، اما در پاره ای موارد نیز شاید ناشی از مشکلات مبتلا به ناسازگاری استراتژیک باشند. آن تفکری را که باید از استراتژی انتظار داشت عبارت است از سازگاری میان هدف های سازمانی و ارزش‌های مورد نظر گروه مدیریت. ناسازگاری در این زمینه بیشتر یک مشکل تدوین استراتژی است تا ارزیابی آن، که پیش از این به اجرا در آمده است با وجود این اگر مسیر حرکت آینده به دگرگونی هایی نیاز داشته باشد که با ارزش های مدیریت در تعارض باشد. این گونه ناسازگاری می تواند هم چنان بروز کند، با گسترش سازمان به مقیاسی فراتر از شیوه های غیر رسمی و ساده عملیات، بسیاری از مدیران احساس شکست شدید خواهند کرد در حالیکه رشد را می توان مهار کرد و اگر بقای سازمان بدون رشد مورد نظر باشد، باید توجهی خاص به موقعیت رقابتی مؤسسه شود. هنگامی که دیگر انواع ارزش های فردی و اجتماعی با خط مشی موجود و به ظاهر ضروری در تعارض قرار می گیرند، چیزی مشابه مسأله یاد شده در بالا پدید می آید که در این صورت برطرف کردن تعارض به تعدیل استراتژی رقابتی نیاز دارد.
(مینتز برگ و کویین، ۱۳۸۲)
۲- هماهنگی :
مؤسسه از دو بعد با محیط خود در ارتباط است : از یک سو باید خود را با محیط تطبیق دهد و از سوی دیگر باید در عین حال با دیگر مؤسساتی که خود سعی بر ایجاد این انطباق دارند رقابت کند. این دوگانگی ارتباط مؤسسه با محیط، ریشه در دو جنبه متفاوت گزینش استراتژیک با دو شیوه متفاوت ارزیابی استراتژی دارد.
۳- برتری :